Uống giảo cổ lam lúc đói có hại dạ dày không?

Nhiều người có thói quen pha một ấm trà giảo cổ lam uống vào sáng sớm ngay khi vừa thức dậy để thanh lọc cơ thể và bắt đầu ngày mới tỉnh táo. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống vài ngụm lúc bụng còn rỗng đã cảm thấy cồn cào, xót ruột, thậm chí buồn nôn nhẹ, dẫn đến mối lo ngại liệu loại thảo mộc này có gây tổn thương hay bào mòn niêm mạc dạ dày hay không.

Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học thực nghiệm là giảo cổ lam không gây tổn thương hay gây loét niêm mạc dạ dày. Trái lại, các hợp chất saponin tinh chiết từ giảo cổ lam đã được chứng minh là có khả năng hỗ trợ bảo vệ niêm mạc tiêu hóa, chống lại các tác nhân gây loét và kích thích tiết chất nhầy bảo vệ [1, 2]. Dù vậy, do thảo dược này không có tác dụng ức chế tiết acid dịch vị ^[1], việc đưa một lượng dung dịch đậm đặc chứa nhiều saponin vào dạ dày rỗng vẫn có thể kích thích co bóp cơ học và gây cảm giác khó chịu tạm thời ở những người nhạy cảm.

Cơ chế tác động: Giảo cổ lam tương tác với dạ dày ra sao?

Để hiểu tại sao giảo cổ lam không gây hại niêm mạc nhưng vẫn có thể làm xót ruột khi bụng đói, cần nhìn vào cách thức các hoạt chất của cây tương tác với thành dạ dày. Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum), một loài thực vật thân leo thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), từ lâu đã được người dân khu vực Nam Á sử dụng như một loại trà thảo mộc phổ biến ^[2]. Thành phần hoạt chất chính mang lại các tác dụng sinh học phong phú của cây là các saponin triterpenoid kiểu dammarane, hay còn gọi là gypenoside, có cấu trúc tương tự như saponin trong nhân sâm [2, 7].

Trong sinh lý tiêu hóa, niêm mạc dạ dày được bảo vệ bởi một lớp màng nhầy sinh học giàu glycoprotein và hexosamine. Khi có tác nhân xâm hại như acid dư thừa, cồn hoặc thuốc kháng viêm, lớp chất nhầy này có thể bị phá hủy, dẫn tới hình thành vết loét. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy hoạt chất từ giảo cổ lam có đặc tính bảo vệ niêm mạc thông qua việc duy trì sự tổng hợp và tiết chất nhầy bảo vệ thành dạ dày, đồng thời bảo tồn hàm lượng hexosamine thiết yếu ^[1].

Tuy nhiên, một điểm cốt lõi cần lưu ý là giảo cổ lam không hề làm giảm tiết dịch vị. Nghiên cứu đã chứng minh chiết xuất này không làm thay đổi thể tích dịch vị, độ pH hay tổng lượng acid bài tiết của dạ dày ^[1]. Vì vậy, khi dạ dày hoàn toàn trống rỗng không có thức ăn để trung hòa acid tự nhiên, lượng acid sẵn có kết hợp với vị đắng đậm và tính chất hoạt động bề mặt đặc trưng của saponin có thể kích thích các thụ thể cảm giác tại niêm mạc dạ dày, gây nên cảm giác cồn cào, xót ruột ở một số người dùng.

Bằng chứng khoa học về khả năng chống loét dạ dày

Các nghiên cứu dược lý thực nghiệm đã cung cấp cái nhìn chi tiết về tác động trực tiếp của giảo cổ lam lên niêm mạc dạ dày khi phải đối mặt với các tác nhân gây hoại tử cấp tính.

Một nghiên cứu thực nghiệm được công bố năm 2004 đã đánh giá tác dụng chống loét dạ dày của phân đoạn butanol từ giảo cổ lam (kí hiệu GPB) trên các mô hình chuột thí nghiệm ^[1]. Các nhà khoa học đã tiến hành cho chuột uống GPB với các mức liều 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng ^[1]. Kết quả ghi nhận phân đoạn GPB ức chế đáng kể sự hình thành vết loét dạ dày do ba tác nhân gây hại thực nghiệm khác nhau: thuốc giảm đau hạ sốt indomethacin, dung dịch hỗn hợp acid hydrochloric cùng ethanol (HCl/EtOH), và căng thẳng do ngâm nước kết hợp bất động ^[1].

Để làm rõ cơ chế tác động, nhóm nghiên cứu đã tiến hành thí nghiệm trên chuột bị thắt môn vị ^[1]. Kết quả cho thấy việc sử dụng GPB trước đó không làm thay đổi thể tích dịch dạ dày, không ảnh hưởng đến độ pH và cũng không làm giảm sản lượng acid bài tiết, chứng minh rằng giảo cổ lam hoàn toàn không có tác dụng kháng tiết acid ^[1]. Thay vào đó, trong mô hình gây loét bằng cồn ethanol, việc xử lý trước bằng GPB đã bảo tồn rõ rệt lượng chất nhầy bám trên thành dạ dày và duy trì hàm lượng hexosamine ^[1]. Điều này khẳng định tiềm năng bảo vệ dạ dày của giảo cổ lam bắt nguồn từ việc củng cố lớp hàng rào chất nhầy chứ không phải do ức chế dịch vị ^[1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác vào năm 2007 cũng kiểm tra tác động phòng ngừa của dịch chiết gypenoside từ giảo cổ lam trên chuột bị tổn thương tiêu hóa cấp tính do indomethacin liều độc duy nhất (10 mg/kg) ^[3]. Việc cho chuột uống dịch chiết gypenoside ở liều 200 mg/kg đã làm giảm đáng kể độc tính trên dạ dày và ruột do indomethacin gây ra, được định lượng thông qua việc giảm mức độ loét, nồng độ hemoglobin trong manh tràng và haptoglobin huyết tương ^[3].

Nghiên cứu năm 2007 này cũng chỉ ra rằng chuột được điều trị bằng indomethacin đơn thuần hay nhóm dùng giảo cổ lam trước indomethacin đều có sự sụt giảm vi khuẩn đường ruột lên men lactose ở ruột non ^[3]. Đồng thời, trên hệ tiết niệu, tình trạng độc tính thận do indomethacin gây ra làm tăng enzym N-acetyl-beta-glucosaminidase niệu và giảm bài tiết chất điện giải natri, clorid trong nước tiểu ^[3]. Dù vậy, hiện tượng tăng vi đạm niệu (microprotein) nghiêm trọng ở nhóm indomethacin đã không xuất hiện ở nhóm chuột được bảo vệ trước bằng giảo cổ lam ^[3]. Các kết quả này chứng minh khả năng hạn chế tổn thương đường tiêu hóa của giảo cổ lam trong điều kiện bị kích ứng nặng ^[3].

Tác động củng cố hàng rào biểu mô và vi sinh đường ruột

Bên cạnh dạ dày, tác động bảo vệ của giảo cổ lam còn kéo dài xuống toàn bộ ống tiêu hóa thông qua việc tái cấu trúc vi sinh vật và tăng cường cấu trúc niêm mạc. Một nghiên cứu thực hiện vào năm 2016 đã kiểm tra tác động của saponin triterpenoid phân lập từ giảo cổ lam (GpS) trên chuột chuyển gen ApcMin/+ và chuột đối chứng 6 tuần tuổi trong thời gian 8 tuần liên tục ^[4].

Nghiên cứu năm 2016 ghi nhận việc cho ăn GpS hàng ngày đã làm giảm đáng kể số lượng polyp đường ruột ở chế độ phòng ngừa ^[4]. Phân tích hệ vi sinh phân qua kỹ thuật giải trình tự gen 16S rRNA cho thấy GpS đã làm sụt giảm mạnh dòng vi khuẩn khử sulfat (loại vi khuẩn sản sinh khí hydro sulfid gây hại cho tế bào biểu mô ruột và thúc đẩy hình thành khối u), đồng thời thúc đẩy các chủng vi sinh vật có lợi phát triển ^[4].

Đặc biệt, tại hàng rào ruột của chuột, hoạt chất saponin từ giảo cổ lam đã làm tăng số lượng tế bào Paneth và tế bào hình đài goblet (các tế bào chuyên trách tiết chất nhầy), đồng thời làm tăng biểu hiện của protein liên kết E-cadherin và giảm N-cadherin ^[4]. Ở khía cạnh điều hòa miễn dịch, GpS làm giảm các phân tử liên quan đến tiền sinh khối u như beta-catenin, p-Src và p-STAT3, làm tăng cytokine chống viêm IL-4 và làm giảm các cytokine gây viêm gồm TNF-beta, IL-1beta cùng IL-18 ^[4]. Thảo dược này cũng kích thích chuyển đổi đại thực bào từ dạng gây viêm M1 sang dạng hỗ trợ sửa chữa mô M2, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phục hồi tổn thương niêm mạc tiêu hóa ^[4].

Những phát hiện này cho thấy các hoạt chất trong giảo cổ lam không hề gây tổn hại cấu trúc biểu mô, mà ngược lại còn tích cực hỗ trợ sự lành lặn và bảo vệ tính toàn vẹn của lớp lót niêm mạc trong hệ tiêu hóa ^[4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Từ các dữ liệu khoa học đã được công bố, có thể thấy hoạt chất trong giảo cổ lam có tiềm năng rất lớn trong việc bảo vệ đường tiêu hóa trước sự tấn công của các chất oxy hóa, cồn hoặc thuốc giảm đau [1, 2]. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng này một cách khách quan và tỉnh táo.

Điểm giới hạn lớn nhất là hầu hết các nghiên cứu hiện nay về cơ chế bảo vệ dạ dày của giảo cổ lam đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chủ yếu là chuột cống và chuột nhắt) với các dạng phân đoạn chiết xuất tinh khiết như GPB liều 200–400 mg/kg hoặc dịch chiết gypenoside liều 200 mg/kg [1, 2]. Khi con người sử dụng dưới dạng trà hãm thông thường, hàm lượng hoạt chất đưa vào cơ thể có thể khác biệt nhiều so với liều tinh chế dùng trong phòng thí nghiệm.

Bên cạnh đó, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để đo lường mức độ dung nạp của niêm mạc dạ dày khi uống giảo cổ lam lúc bụng rỗng hoàn toàn. Do đó, việc khẳng định giảo cổ lam "hoàn toàn vô hại khi uống lúc đói cho tất cả mọi người" là thiếu cơ sở thực tiễn lâm sàng. Cảm giác cồn cào thực tế ở người dùng vẫn là một phản ứng sinh lý có thật bắt nguồn từ cơ chế không làm giảm acid dịch vị và tính chất đắng chát tự nhiên của dược liệu ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà giảo cổ lam

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng cảm giác "xót ruột, cồn cào" với việc dạ dày đang bị bào mòn hay loét. Như các nghiên cứu đã phân tích, saponin trong giảo cổ lam thực chất bảo tồn lớp chất nhầy thành dạ dày chứ không phá hủy chúng ^[1]. Cảm giác xót ruột chỉ đơn thuần là phản xạ thần kinh - thể dịch khi dạ dày rỗng tiếp nhận một lượng chất lỏng có vị đắng đậm và saponin, kích thích dạ dày co bóp nhẹ trong môi trường dịch vị vốn có sẵn acid ^[1].

Một hiểu lầm khác là xem giảo cổ lam như một loại "thuốc trị đau dạ dày" có thể dùng thay thế thuốc kháng acid hoặc ức chế bơm proton. Dù có khả năng bảo vệ niêm mạc chống loét do indomethacin hay cồn [1, 2], giảo cổ lam không làm thay đổi độ pH hay thể tích acid bài tiết ^[1]. Vì vậy, việc uống giảo cổ lam không thể làm giảm nồng độ acid đang dư thừa trong dạ dày của người bệnh.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng hãm trà càng đặc thì dược tính càng cao và càng tốt cho cơ thể. Thực tế, dịch chiết quá đậm đặc sẽ làm tăng nồng độ saponin tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc tiêu hóa, dễ gây nôn nao, đầy chướng bụng hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ.

Những ai nên thận trọng khi dùng giảo cổ lam?

Mặc dù là dược liệu lành tính và được sử dụng rộng rãi như trà thảo mộc ^[2], một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm khi sử dụng giảo cổ lam:

Thứ nhất là người đang có vết loét dạ dày - tá tràng tiến triển hoặc đang trong đợt viêm trợt cấp tính. Vì giảo cổ lam không làm giảm tiết acid dạ dày ^[1], việc đưa thảo mộc này vào cơ thể khi bụng đói có thể kích thích niêm mạc đang bị tổn thương, làm tăng cảm giác đau rát thượng vị. Nhóm đối tượng này không nên uống giảo cổ lam khi đói và cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.

Thứ hai là người có cơ địa nhạy cảm, dễ bị hạ đường huyết hoặc huyết áp thấp. Uống trà thảo mộc lúc bụng rỗng vào sáng sớm có thể làm tăng cảm giác hoa mắt, vã mồ hôi hoặc mệt mỏi do cơ thể thiếu hụt năng lượng tạm thời.

Thứ ba là những bệnh nhân có tổn thương thận hoặc đang dùng các thuốc gây độc cho thận như indomethacin. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy mặc dù giảo cổ lam giúp ngăn ngừa hiện tượng tăng microprotein niệu, tình trạng độc tính thận do indomethacin vẫn xuất hiện trên chuột với sự gia tăng enzym NAG niệu và giảm bài tiết natri, clorid ngay cả khi có dùng giảo cổ lam ^[3]. Do đó, người bệnh có vấn đề về thận cần cẩn trọng và hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi sử dụng.

Hướng dẫn sử dụng đúng cách để bảo vệ dạ dày

Để tận dụng tối đa các hoạt chất sinh học quý giá của giảo cổ lam mà không gây khó chịu cho đường tiêu hóa, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thực tế sau:

Về thời điểm sử dụng, tuyệt đối tránh uống trà giảo cổ lam đậm đặc vào lúc sáng sớm khi vừa ngủ dậy hoặc khi bụng đang đói cồn cào. Thời điểm lý tưởng nhất để thưởng thức là sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút. Khi đó, thức ăn đã tạo một lớp đệm vững chắc trong lòng dạ dày, giúp làm dịu sự tiếp xúc của dịch vị và saponin lên niêm mạc.

Về liều lượng và cách pha chế, nên bắt đầu với lượng nhỏ để cơ thể thích nghi dần. Người dùng nên pha trà với nước sôi ở độ loãng vừa phải, không nên hãm quá đặc hay ngâm trà qua đêm. Nước trà nên uống ấm, từng ngụm nhỏ, tránh uống vội vàng một lượng lớn nước nguội lạnh.

Về cách kết hợp, nếu cảm thấy trà có vị đắng ngắt khó uống hoặc dễ gây xót ruột, có thể kết hợp giảo cổ lam với một vài lát cam thảo hoặc hoa cúc để điều hòa hương vị và làm êm dịu niêm mạc tiêu hóa hơn.

Tóm lại, các dữ liệu khoa học thực nghiệm cho thấy giảo cổ lam không gây bào mòn hay hủy hoại niêm mạc dạ dày, mà ngược lại còn sở hữu tiềm năng củng cố hàng rào chất nhầy bảo vệ thành tiêu hóa [1, 2]. Tuy nhiên, do bản chất không kháng tiết acid dịch vị ^[1], người dùng không nên uống trà lúc bụng rỗng để phòng tránh cảm giác cồn cào không đáng có. Một chế độ sử dụng điều độ, uống sau bữa ăn và lắng nghe phản ứng của cơ thể chính là chìa khóa để chăm sóc sức khỏe an toàn và bền vững.