Nhiều người trưởng thành thường chủ quan khi gặp phải những cơn ho khan dai dẳng kéo dài nhiều tuần lễ, cho rằng đó chỉ là cảm lạnh thông thường hoặc do thay đổi thời tiết. Tuy nhiên, tình trạng ho rũ rượi từng tràng kèm theo tiếng rít thở sâu sau cơn ho có thể là dấu hiệu điển hình của bệnh ho gà. Đây là căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm mà đa số mọi người vẫn lầm tưởng chỉ xảy ra ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
Người lớn hoàn toàn có thể mắc bệnh ho gà và triệu chứng ho khan thành tràng kéo dài chính là tín hiệu cảnh báo quan trọng. Nguyên nhân cốt lõi khiến bệnh tái xuất hiện ở lứa tuổi thanh thiếu niên và người trưởng thành bắt nguồn từ hiện tượng suy giảm miễn dịch theo thời gian, dù trước đó đã từng tiêm phòng đầy đủ lúc nhỏ.
Cơ chế suy giảm miễn dịch và sự lây truyền thầm lặng
Bệnh ho gà là một bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính do vi khuẩn gram âm Bordetella pertussis gây ra [1]. Khi vi khuẩn xâm nhập vào niêm mạc đường hô hấp, chúng tiết ra độc tố làm tổn thương biểu mô hô hấp, dẫn đến những cơn ho kịch phát đặc trưng kéo dài [2]. Dù vắc xin toàn tế bào được đưa vào sử dụng từ những năm 1940 đã từng giúp làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh, nhưng các báo cáo y tế ghi nhận số ca bệnh ho gà đã bắt đầu gia tăng dần trở lại kể từ năm 1980 [2].
Một yếu tố cốt lõi dẫn đến tình trạng này là lượng kháng thể bảo vệ từ các mũi vắc xin tiêm chủng thời thơ ấu không tồn tại suốt đời mà sẽ suy giảm dần theo năm tháng [1]. Cả miễn dịch tự nhiên có được sau khi nhiễm bệnh lẫn miễn dịch tạo ra từ việc tiêm chủng đều không mang lại sự bảo vệ hoàn toàn trọn đời [3]. Hiện tượng suy giảm miễn dịch này tạo ra một lượng lớn thanh thiếu niên và người trưởng thành mất khả năng phòng vệ trước vi khuẩn, khiến họ trở thành đối tượng dễ bị nhiễm bệnh [1]. Khi mắc bệnh, người lớn vô tình trở thành nguồn lây truyền vi khuẩn sang các thành viên khác trong gia đình, đặc biệt là trẻ nhỏ chưa được bảo vệ đầy đủ [2].
Bằng chứng khoa học về sự tái bùng phát của vi khuẩn ho gà
Các nghiên cứu dịch tễ học trong nhiều thập kỷ qua đã liên tục cảnh báo về sự xuất hiện trở lại của căn bệnh này trên toàn cầu. Một tổng quan dịch tễ học công bố năm 2005 cho thấy sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh ho gà diễn ra mạnh mẽ nhất ở nhóm thanh thiếu niên và người trẻ tuổi [2]. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng bên cạnh sự suy giảm miễn dịch do vắc xin, việc cải tiến các kỹ thuật chẩn đoán cũng góp phần làm tăng số ca bệnh được phát hiện ở các nhóm tuổi lớn hơn [2]. Đáng lo ngại hơn, tỷ lệ mắc bệnh ở trẻ sơ sinh cũng tăng theo, và nhiều bằng chứng cho thấy nguồn lây của trẻ bắt nguồn trực tiếp từ người thân là thanh thiếu niên hoặc người lớn trong nhà [2].
Bước sang năm 2006, một báo cáo tổng quan khác tiếp tục khẳng định vi khuẩn ho gà đang tái nổi trên toàn cầu, gây ra gánh nặng bệnh tật và tử vong đáng kể ngay cả tại những quốc gia có tỷ lệ bao phủ vắc xin rất cao [4]. Sự nhận thức gia tăng của nhân viên y tế và xét nghiệm tiên tiến hơn giúp giải thích một phần đợt bùng phát, nhưng tình trạng suy giảm miễn dịch sau tiêm chủng thời thơ ấu vẫn là nguyên nhân mấu chốt tạo nên một cộng đồng người lớn dễ nhiễm bệnh [4].
Năm 2007, một báo cáo giám sát y tế tại Mỹ ghi nhận số ca ho gà được báo cáo đã tăng gấp ba lần kể từ năm 2001, với 25.616 ca nghi ngờ hoặc xác định vào năm 2005 [5]. Phân tích dữ liệu cho thấy sự gia tăng này xuất phát từ việc vi khuẩn Bordetella pertussis gia tăng lưu hành, kết hợp cùng sự suy giảm kháng thể ở người lớn, sự chú ý cao hơn từ các bác sĩ và việc ứng dụng rộng rãi kỹ thuật xét nghiệm phản ứng chuỗi polymerase PCR [5].
Đến năm 2008, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá vai trò của người cao tuổi trong chuỗi lây truyền bệnh ho gà [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng người từ 65 tuổi trở lên chiếm một phần đáng kể trong nhóm có nguy cơ truyền bệnh cho trẻ em do tình trạng suy giảm miễn dịch sau nhiễm bệnh hoặc sau tiêm phòng [6]. Báo cáo nhấn mạnh sự cần thiết phải có các chiến lược tiêm phòng mở rộng vì tại thời điểm đó, các loại vắc xin Tdap chứa thành phần ho gà chưa được cấp phép cho người trên 65 tuổi [6].
Nghiên cứu cập nhật năm 2010 đã làm rõ thêm rằng người lớn hiện nay chính là ổ chứa vi khuẩn chính của mầm bệnh Bordetella pertussis trong cộng đồng [3]. Ho gà vẫn là bệnh lưu hành phổ biến trên phạm vi toàn cầu bất chấp sự hiện diện của các chương trình tiêm chủng tập trung vào trẻ em [3]. Đến năm 2012, một công trình tổng quan y khoa ước tính mỗi năm trên toàn thế giới có khoảng 50 triệu ca mắc ho gà và 300.000 ca tử vong do căn bệnh này gây ra [7]. Bệnh không chỉ do Bordetella pertussis mà còn có thể liên quan đến Bordetella parapertussis, đòi hỏi phải mở rộng giải pháp tiêm chủng nhắc lại cho thanh thiếu niên, người lớn và phụ nữ mang thai [7].
Một ghi nhận tiến bộ lâm sàng vào năm 2025 tái khẳng định ho gà là bệnh nhiễm trùng hô hấp có thể phòng ngừa bằng vắc xin nhưng đang gia tăng do tỷ lệ tiêm chủng giảm sút kết hợp với miễn dịch suy giảm [8]. Dù trẻ dưới 2 tháng tuổi chịu hậu quả nặng nề nhất về tỷ lệ nhập viện và tử vong, nhóm thanh thiếu niên và người trưởng thành lại giữ vai trò quyết định trong việc lây truyền mầm bệnh và thổi bùng các đợt dịch [8].
Triệu chứng đa dạng: Không chỉ là tiếng rít đặc trưng
Nhiều người nghĩ rằng mắc ho gà nhất định phải có tiếng rít rùng rợn như tiếng gà gáy sau mỗi cơn ho. Thực tế, biểu hiện lâm sàng của bệnh ho gà rất đa dạng và thay đổi tùy thuộc vào lượng vi khuẩn xâm nhập, độ tuổi cũng như tình trạng miễn dịch của từng người [3]. Ở thanh thiếu niên và người lớn, bệnh có thể biểu hiện từ không có triệu chứng, ho không điển hình cho đến những cơn ho kịch phát dữ dội [3].
Cơn ho gà điển hình thường diễn tiến thành từng tràng kéo dài, khiến người bệnh thở dốc, sau đó phát ra tiếng thở rít khi hít vào thật sâu và có thể kết thúc bằng việc nôn mửa hoặc khạc ra đờm dãi nhớt [3]. Cơn ho thường xuất hiện liên tục, có thể kéo dài từ vài ngày cho đến vài tháng, gây suy kiệt thể lực trầm trọng [3]. Tuy nhiên, việc chẩn đoán sớm bệnh ho gà thường gặp rất nhiều khó khăn do các triệu chứng ở giai đoạn đầu không đặc hiệu, rất giống với các chứng viêm đường hô hấp thông thường [5].
Bên cạnh đó, việc chẩn đoán đôi khi có thể bị nhầm lẫn nếu không được kiểm tra kỹ lưỡng bằng xét nghiệm chuyên sâu. Báo cáo năm 2007 cho thấy trong giai đoạn 2004-2006 tại New Hampshire, Massachusetts và Tennessee đã có hai vụ bùng phát trong bệnh viện và một vụ ngoài cộng đồng ban đầu bị chẩn đoán nhầm là ho gà, nhưng xét nghiệm sau đó cho kết quả âm tính và các đặc điểm lâm sàng không phù hợp với ho gà [5]. Điều này nhấn mạnh rằng người bệnh cần được chẩn đoán dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa thăm khám lâm sàng và các phương pháp xét nghiệm chính xác như PCR [5].
Những hiểu lầm tai hại về bệnh ho gà ở người lớn
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm ho gà chỉ là "bệnh của trẻ em" và người lớn sẽ miễn nhiễm hoàn toàn [3]. Thực tế khoa học chứng minh bệnh ho gà xuất hiện ở mọi lứa tuổi và người lớn đang là đối tượng mang trùng chính mà không hay biết [3]. Do sức đề kháng của người trưởng thành phần nào làm giảm nhẹ triệu chứng rầm rộ, nhiều người chỉ nghĩ mình bị viêm họng, viêm phế quản hoặc dị ứng thời tiết.
Hiểu lầm thứ hai là tiêm phòng hồi nhỏ sẽ bảo vệ cơ thể suốt đời. Bằng chứng khoa học đã chứng minh miễn dịch từ vắc xin suy giảm rõ rệt theo thời gian, khiến những người từng tiêm chủng đầy đủ vẫn có nguy cơ mắc bệnh trở lại khi trưởng thành [2].
Hiểu lầm thứ ba là chỉ cần uống kháng sinh là có thể cắt đứt cơn ho ngay lập tức. Nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng điều trị bằng kháng sinh thường không mang lại hiệu quả dứt điểm cơn ho vì bệnh nhân thường tìm đến cơ sở y tế quá muộn, khi độc tố của vi khuẩn đã gây tổn thương niêm mạc [3]. Do đó, việc can thiệp bằng thuốc cần có sự chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa, tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh điều trị tại nhà.
Nhóm đối tượng dễ tổn thương cần đặc biệt thận trọng
Đối tượng chịu rủi ro cao nhất từ các đợt bùng phát ho gà là trẻ sơ sinh dưới 2 tháng tuổi chưa được tiêm phòng hoặc trẻ chưa tiêm đủ số mũi [8]. Đây là nhóm bệnh nhân chiếm gánh nặng lớn nhất về tỷ lệ nhập viện và tử vong do biến chứng ngừng thở và suy hô hấp [8]. Vì người lớn là nguồn lây truyền chính cho trẻ sơ sinh trong gia đình, sự lơ là của người lớn sẽ trực tiếp đe dọa sinh mạng của trẻ nhỏ [2].
Người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên cũng là nhóm cần đặc biệt lưu tâm [6]. Hệ thống miễn dịch của người già suy yếu tự nhiên cộng với lượng kháng thể từ vắc xin cũ đã cạn kiệt khiến họ dễ nhiễm bệnh và trở thành nguồn lây lan vi khuẩn trong cộng đồng [6]. Ngoài ra, những người mắc các bệnh hô hấp mạn tính, người suy giảm miễn dịch hoặc phụ nữ mang thai cũng cần được bảo vệ chặt chẽ trước nguy cơ tiếp xúc với nguồn bệnh [7].
Giải pháp phòng ngừa và ứng dụng tiêm chủng bảo vệ
Vì việc điều trị bằng kháng sinh khi cơn ho đã bùng phát thường ít hiệu quả, trọng tâm hàng đầu trong kiểm soát ho gà phải là biện pháp phòng ngừa chủ động thông qua tiêm chủng [3]. Việc tiêm chủng không thể dừng lại ở lứa tuổi sơ sinh mà cần phải được mở rộng sang cả lứa tuổi thanh thiếu niên và người trưởng thành [3].
Các nhà nghiên cứu khuyến nghị sử dụng các loại vắc xin ho gà vô bào ít gây phản ứng phụ để tiêm nhắc lại cho thanh thiếu niên [2]. Đây được xem là cách tiếp cận hợp lý nhất để bảo vệ sức khỏe cho lứa tuổi này, đồng thời giảm thiểu tối đa nguy cơ truyền mầm bệnh sang cho trẻ sơ sinh [2]. Chiến lược tiêm mũi nhắc lại cho thanh thiếu niên đã được khuyến nghị tại Hoa Kỳ và nhiều quốc gia phát triển khác [4].
Bên cạnh mũi nhắc lại cho thanh thiếu niên và người lớn, các chuyên gia y tế còn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiêm vắc xin cho phụ nữ trong thai kỳ để truyền kháng thể thụ động bảo vệ sớm cho trẻ sơ sinh ngay khi chào đời [7]. Việc tiêm phòng bao quanh cho các thành viên sống cùng nhà với trẻ nhỏ sẽ tạo nên một lá chắn vững chắc, ngăn chặn vi khuẩn xâm nhập vào những cá thể non nớt nhất.
Lời khuyên chăm sóc và theo dõi sức khỏe
Khi xuất hiện triệu chứng ho khan thành từng tràng kéo dài trên hai tuần, kèm theo tiếng thở rít, khó thở hoặc nôn ọe sau cơn ho, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và làm các xét nghiệm chẩn đoán kịp thời [5]. Việc nhận biết và chẩn đoán sớm đóng vai trò then chốt giúp bác sĩ đưa ra phác đồ chăm sóc phù hợp và triển khai biện pháp cách ly nhằm hạn chế lây lan cho người xung quanh [8].
Để bảo vệ bản thân và gia đình, người trưởng thành nên chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ về việc tiêm mũi vắc xin nhắc lại phòng bệnh ho gà, đặc biệt là những người chuẩn bị làm cha mẹ hoặc thường xuyên tiếp xúc với trẻ nhỏ. Bên cạnh tiêm phòng, việc duy trì lối sống lành mạnh, đeo khẩu trang nơi đông người và rửa tay thường xuyên sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng hô hấp nguy hiểm.
