Ngứa vòm họng sau khi ăn trái cây tươi ở người viêm mũi dị ứng là hội chứng gì?

Nhiều người có tiền sử viêm mũi dị ứng thường gặp tình trạng ngứa ran vòm họng, ngứa môi hoặc cảm giác châm chích vùng miệng ngay khi vừa cắn một miếng táo, chuối hoặc dưa tươi. Triệu chứng này đôi khi bị nhầm lẫn là do hóa chất bảo quản hay ngộ độc thực phẩm thông thường.

Thực chất, hiện tượng này được y học gọi là hội chứng dị ứng miệng (Oral Allergy Syndrome - OAS) hay hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm ^[1]. Đây là một dạng phản ứng chéo qua trung gian kháng thể IgE giữa phấn hoa từ môi trường và các protein có cấu trúc tương đồng tồn tại bên trong thực vật [1, 2].

Hội chứng dị ứng miệng và sự nhầm lẫn của hệ miễn dịch

Hội chứng dị ứng miệng (OAS) bản chất là một phản ứng dị ứng tức thì thuộc nhóm dị ứng type I, khởi phát thông qua kháng thể immunoglobulin E (IgE) [1, 3]. Tình trạng này được xếp vào dạng mề đay tiếp xúc niêm mạc dị ứng ở những người vốn đã nhạy cảm với các loại phấn hoa phổ biến ^[2]. Hơn 60% trường hợp dị ứng thức ăn thực chất bắt nguồn từ các phản ứng chéo giữa thức ăn và các dị nguyên qua đường hô hấp ^[3].

Hiện tượng phản ứng chéo xảy ra khi cơ thể đã phát triển kháng thể IgE chống lại các protein có trong phấn hoa [1, 3]. Do tính tương đồng về cấu trúc giữa phấn hoa và protein trong thực vật, hệ miễn dịch nhận diện nhầm các protein trong trái cây tươi, rau củ hoặc hạt là dị nguyên phấn hoa mà nó đã ghi nhớ từ trước [1, 3]. Khi tiếp xúc trực tiếp tại niêm mạc, kháng thể IgE kích hoạt phản ứng dị ứng khu trú khiến người bệnh cảm thấy ngứa rát khó chịu [1, 3].

Dấu hiệu nhận biết điển hình tại niêm mạc họng

Các biểu hiện của hội chứng dị ứng miệng thường xuất hiện rất nhanh sau khi người bệnh ăn trái cây tươi, rau củ hoặc các loại hạt sống [1, 3, 5]. Đa số các phản ứng ban đầu chỉ khu trú quanh vùng tiếp xúc thức ăn như niêm mạc miệng, môi, lưỡi và vòm họng ^[3]. Người bệnh thường trải qua cảm giác kích ứng miệng, ngứa ngáy, nghẹn họng, sưng môi, sưng họng hoặc nổi các bóng nước nhỏ ở niêm mạc miệng ^[4].

Thông thường, những biểu hiện khu trú này có xu hướng biến mất nhanh chóng, mang tính tự giới hạn và không quá nguy hiểm [2, 7]. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, phản ứng có thể lan tỏa dẫn đến nổi mề đay toàn thân, hen suyễn, đau bụng, sưng nề hầu họng và thanh quản gây ngạt thở hoặc thậm chí tiến triển thành sốc phản vệ đe dọa tính mạng [1, 2, 7].

Bằng chứng khoa học về phản ứng chéo giữa phấn hoa và thực phẩm

Cơ chế phản ứng chéo giữa các dị nguyên đường hô hấp và thực vật đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và báo cáo chuyên sâu.

Năm 2005, một nghiên cứu thử nghiệm kích thích chéo mũi - miệng đã được tiến hành trên 9 bệnh nhân xác định mắc hội chứng dị ứng miệng do rau củ và viêm mũi dị ứng do phấn hoa ^[5]. Vào ngày đầu tiên, các đối tượng được thử nghiệm kích thích mũi bằng dịch chiết phấn hoa và kích thích miệng bằng thực phẩm tươi sống ^[5]. Sau một tuần theo dõi, quy trình đảo ngược được thực hiện khi đưa thực phẩm vào mũi và đưa phấn hoa vào miệng ^[5].

Kết quả cho thấy việc đưa phấn hoa vào mũi và thực phẩm vào miệng gây ra triệu chứng như dự kiến, đồng thời ghi nhận sự gia tăng của men tryptase niêm mạc và protein cation bạch cầu ái toan (ECP) sau khi kích thích mũi bằng phấn hoa ^[5]. Tuy nhiên, việc thử nghiệm chéo chéo ngược lại không tạo ra tác động lâm sàng rõ rệt hay sự gia tăng ECP, điều này được các nhà khoa học giải thích là do nồng độ quyết định kháng nguyên (epitope) phản ứng chéo bị suy giảm vì quá trình thoái biến, phản ánh các cơ chế miễn dịch có thể khác nhau giữa niêm mạc mũi và niêm mạc miệng ^[5].

Đến năm 2022, một nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình chuột kết hợp công nghệ vi mảng protein đã làm rõ thêm cơ chế kích hoạt tế bào mast tại chỗ ^[6]. Các nhà nghiên cứu phát hiện tế bào mast cư trú ngay trong các mô bên trong môi dưới của chuột ^[6]. Khi tiêm dị nguyên thực phẩm vào môi dưới của chuột có nồng độ IgE đặc hiệu cao kèm theo chất màu Evans blue vào tĩnh mạch, phản ứng thoát mạch ngay lập tức diễn ra tại vùng da cổ phụ thuộc vào tế bào mast ^[6].

Cũng trong nghiên cứu này, phân tích vi mảng protein cho thấy chuột được gây mẫn cảm với phấn hoa cỏ phấn hương (ragweed) có nồng độ kháng thể IgE gắn kết mạnh mẽ với chiết xuất từ thì là và hạt tiêu đen ^[6]. Nồng độ IgE đặc hiệu với hạt tiêu đen và thì là trong huyết thanh chuột mẫn cảm phấn hoa cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng ^[6]. Việc tiêm dịch chiết hạt tiêu đen hoặc thì là đã gây ra phản ứng dị ứng miệng rõ rệt trên mô hình chuột đã mẫn cảm với cỏ phấn hương ^[6].

Nhiều cặp phản ứng chéo lâm sàng phổ biến khác cũng đã được y học xác định rõ ràng, bao gồm hội chứng bạch dương - táo, bách - đào, cần tây - ngải cứu - gia vị, ngải cứu - đào, ngải cứu - cúc La Mã, cỏ phấn hương - dưa - chuối ^[7]. Bên cạnh đó, các bệnh nhân dị ứng hô hấp với phấn hoa họ Cúc (Asteraceae) như ngải cứu và cỏ phấn hương cũng có thể phản ứng dị ứng khi ăn mật ong, sữa ong chúa hoặc các chất bổ sung có chứa hạt phấn ong ^[7].

Lợi ích của chẩn đoán và giới hạn từ bằng chứng hiện tại

Việc xác định đúng hội chứng dị ứng miệng giúp người bệnh viêm mũi dị ứng hiểu rõ mối liên hệ giữa đường hô hấp và phản ứng ăn uống, từ đó kiểm soát chế độ dinh dưỡng an toàn hơn. Bệnh nhân có thể tự nhận biết được những loại thực phẩm thường xuyên kích hoạt phản ứng ngứa rát để chủ động phòng tránh ^[2]. Chẩn đoán hiện nay dựa vào việc khai thác kỹ tiền sử bệnh lý kết hợp cùng các xét nghiệm kháng thể đặc hiệu như RAST hoặc chẩn đoán dựa trên thành phần phân tử [7, 8].

Mặc dù vậy, bằng chứng y học cũng chỉ ra rằng việc chẩn đoán dị ứng đôi khi còn gặp nhiều phức tạp và các hội chứng lâm sàng có thể chồng chéo lên nhau [2, 8]. Hiện tại, các biện pháp dự phòng và kiểm soát cơ bản nhất vẫn chủ yếu xoay quanh việc tránh ăn các thực phẩm gây phản ứng, điều này có thể gây ảnh hưởng ít nhiều đến chất lượng cuộc sống hàng ngày của người bệnh ^[2]. Mặt khác, hiểu biết về hiện tượng dị ứng tiếp xúc thực phẩm này vẫn chưa hoàn toàn phổ biến rộng rãi tới các bác sĩ chuyên khoa khác ngoài chuyên ngành dị ứng ^[4].

Hiểu lầm thường gặp về hội chứng dị ứng miệng

Nhiều người lầm tưởng rằng một khi đã dị ứng với một loại trái cây nào đó thì cơ thể sẽ vĩnh viễn không bao giờ dung nạp được loại quả đó dưới bất kỳ hình thức nào. Tuy nhiên, các protein gây phản ứng chéo trong trái cây, rau củ và hạt là các protein không bền với nhiệt (heat-labile) ^[8]. Do đó, bệnh nhân nhìn chung vẫn dung nạp tốt các loại thực phẩm này sau khi đã được nấu chín hoặc qua chế biến nhiệt [1, 5].

Một hiểu lầm khác là cho rằng hội chứng dị ứng miệng chỉ xuất hiện ở những người có tiền sử viêm mũi dị ứng hoặc dị ứng phấn hoa. Trên thực tế, phản ứng chéo dựa trên các tiêu chuẩn miễn dịch nghiêm ngặt vẫn có thể xuất hiện ở những người hoàn toàn không bị mẫn cảm với phấn hoa hay không mắc bệnh dị ứng đường hô hấp kèm theo, điển hình là hội chứng mủ cao su - trái cây (latex-fruit syndrome) ^[2].

Ngoài ra, hội chứng dị ứng miệng rất hiếm khi gặp ở trẻ nhỏ, nhưng tỷ lệ mắc lại tăng dần theo độ tuổi ^[1]. Đây được ghi nhận là biểu hiện dị ứng thực phẩm phổ biến nhất ở lứa tuổi thanh thiếu niên và người trưởng thành, chứ không phải một tình trạng bẩm sinh từ nhỏ [1, 3].

Ai nên thận trọng khi ăn trái cây tươi?

Những người được chẩn đoán mắc bệnh viêm mũi dị ứng, dị ứng phấn hoa theo mùa hoặc các bệnh dị ứng đường hô hấp cần hết sức lưu ý khi ăn các loại rau củ, trái cây tươi hoặc các loại hạt sống [1, 2, 8]. Bệnh nhân mắc viêm mũi dị ứng với cỏ phấn hương hay ngải cứu cũng nên cẩn trọng khi sử dụng mật ong, sữa ong chúa hoặc các chế phẩm bổ sung phấn ong ^[7].

Bệnh nhân viêm da cơ địa (chàm thể tạng) cần đặc biệt chú ý, bởi vì ngay cả khi thực phẩm đã qua chế biến nhiệt dung nạp được, việc tiêu thụ chúng vẫn có khả năng làm tình trạng chàm trở nên trầm trọng hơn ^[1]. Đối với những người từng xuất hiện các triệu chứng toàn thân hoặc phản ứng nặng như phù nề thanh quản, nghẹt thở, người bệnh cần tuyệt đối kiêng khem các thực phẩm kích ứng và luôn chuẩn bị sẵn sàng các biện pháp sơ cứu như bút tiêm tự động adrenaline ^[1].

Lời khuyên áp dụng thực tế và phòng ngừa

Để giảm bớt nguy cơ khó chịu do hội chứng dị ứng miệng gây ra, người bệnh có thể thực hiện một số điều chỉnh đơn giản trong thói quen ăn uống hàng ngày:

• Ưu tiên chế biến nhiệt: Thay vì ăn trái cây và rau củ sống, người bệnh nên hấp chín, luộc, nướng hoặc nấu canh. Nhiệt độ nấu nướng sẽ làm biến tính các protein nhạy cảm nhiệt, giúp vô hiệu hóa khả năng kích hoạt phản ứng chéo của hệ miễn dịch [1, 5].
• Tránh tiếp xúc thực phẩm gây kích ứng: Chủ động ghi chép nhật ký thực phẩm để nhận biết chính xác loại quả nào gây ngứa vòm họng và kiêng ăn chúng ở dạng tươi sống [2, 7].
• Tuân thủ hướng dẫn điều trị: Khi các triệu chứng khó chịu xuất hiện hoặc có dấu hiệu lan rộng, bệnh nhân nên dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ hoặc cân nhắc liệu pháp miễn dịch đặc hiệu theo hướng dẫn chuyên khoa ^[4].

Hội chứng dị ứng miệng là một phản ứng tự nhiên của hệ miễn dịch do nhầm lẫn giữa phấn hoa và protein thực vật [1, 3]. Người có cơ địa viêm mũi dị ứng hoàn toàn có thể duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh bằng cách ăn chín uống sôi và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng khi gặp các dấu hiệu bất thường.