Nhiều học sinh tuổi dậy thì bắt đầu tìm đến chế độ ăn Địa Trung Hải nhằm giữ dáng hoặc nâng cao sức khỏe. Giai đoạn tăng trưởng chiều cao đòi hỏi nguồn dinh dưỡng dồi dào, khiến phụ huynh băn khoăn liệu chế độ ăn này có gây thiếu hụt vi chất hay không.
Các nghiên cứu quan sát và thử nghiệm can thiệp bước đầu cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải đúng chuẩn không làm thiếu canxi hay thiếu năng lượng, mà ngược lại còn hỗ trợ cải thiện khả năng hấp thu khoáng chất này [1], [2]. Tuy nhiên, nếu thanh thiếu niên áp dụng sai cách theo hướng cắt giảm quá mức khẩu phần, nguy cơ thiếu hụt năng lượng và sụt cân vẫn có thể xảy ra [3], [4].
Chế độ ăn Địa Trung Hải tác động thế nào đến canxi và năng lượng?
Khác với lo ngại phổ biến về việc thiếu hụt khoáng chất, việc tuân thủ mô hình ăn này thực tế ghi nhận mức hấp thu tốt hơn. Tại Tây Ban Nha, một can thiệp trên 20 nam thiếu niên từ 11 đến 14 tuổi cho thấy chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải giúp tăng đáng kể tỷ lệ hấp thu và giữ lại canxi, đồng thời làm giảm bài tiết canxi qua nước tiểu so với chế độ ăn cơ bản [1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận lượng kẽm trong huyết thanh duy trì ổn định và mức hấp thu sắt tăng vọt khi áp dụng thực đơn Địa Trung Hải [1].
Về mặt năng lượng, dữ liệu từ nghiên cứu diện rộng enKid trên 3.166 người từ 6 đến 24 tuổi chỉ ra rằng tổng năng lượng nạp vào không suy giảm theo mức độ tuân thủ Địa Trung Hải, riêng nhóm nam từ 15 đến 24 tuổi còn có xu hướng tăng nhẹ [1]. Điểm chất lượng bữa ăn theo chỉ số KIDMED tăng lên đồng nghĩa với việc giảm tỷ lệ thanh thiếu niên bị thiếu hụt canxi, magie, vitamin B6, vitamin C ở cả hai giới, cùng sắt và vitamin A ở nữ giới [1], [2].
Bằng chứng nghiên cứu ở lứa tuổi học sinh
Tại Thổ Nhĩ Kỳ, khảo sát trên 1.137 thanh thiếu niên với độ tuổi trung bình 14 cho thấy việc tuân thủ mô hình Địa Trung Hải giúp tăng lượng nạp protein, chất xơ, sắt, kẽm, kali, magie, folate, vitamin A, B12 và C [5]. Tuy nhiên, điểm số tuân thủ ở nhóm tuổi này còn ở mức thấp và chịu ảnh hưởng bởi tình trạng bỏ bữa [5].
Nghiên cứu trên 269 nữ vận động viên thể dục từ 11 đến 18 tuổi tại Hy Lạp ghi nhận 34,9% tuân thủ cao với chế độ ăn Địa Trung Hải, nhóm này có chỉ số khối cơ thể (BMI) cân đối hơn [3]. Đáng chú ý, có 10% đối tượng tham gia rơi vào tình trạng thiếu cân, và nghiên cứu nhấn mạnh nhu cầu dinh dưỡng của nhóm tập luyện thể thao thường cao hơn do quá trình lớn lên cộng với áp lực tập luyện hằng ngày [3]. Thói quen ăn các loại hạt 2-3 lần mỗi tuần và hạn chế đồ ăn nhanh dưới một lần mỗi tuần đóng góp đáng kể vào chỉ số thể chất tối ưu [3].
Tại Tây Ban Nha, khảo sát trên 1.973 học sinh 11-18 tuổi cho thấy chỉ có 30,9% duy trì chất lượng bữa ăn tối ưu, và mức độ tuân thủ có xu hướng sụt giảm ở nhóm học sinh lớn tuổi hơn [6]. Một nghiên cứu khác trong dịch bệnh cũng chỉ ra rằng nhóm tuân thủ Địa Trung Hải cao thường có xu hướng ở nhóm chỉ số BMI bình thường hoặc thiếu cân [4].
Hiểu lầm thường gặp về việc thiếu hụt dưỡng chất
Nhiều người lầm tưởng ăn Địa Trung Hải sẽ gây thiếu canxi vì ưu tiên nhiều rau xanh, đậu đỗ chứa chất ức chế hấp thu. Bằng chứng thực nghiệm khẳng định cơ thể thanh thiếu niên thích nghi tốt, khả năng giữ canxi và hấp thu kẽm vẫn duy trì hiệu quả bất chấp lượng phytate trong khẩu phần từ ngũ cốc và họ đậu [1].
Hiểu lầm thứ hai là chế độ ăn này luôn dẫn tới thiếu hụt calo cho phát triển chiều cao. Dữ liệu thực tế cho thấy lượng khoáng chất và vitamin đa phần tăng tỷ lệ thuận với độ tuân thủ thực đơn Địa Trung Hải [2], [5]. Rủi ro thiếu chất chỉ phát sinh khi thanh thiếu niên tự ý cắt bớt khẩu phần ăn chính hoặc bỏ bữa [5].
Những điều nghiên cứu chưa giải đáp
Các nghiên cứu hiện có chưa xác định được nhu cầu canxi riêng biệt cho học sinh dậy thì có mật độ tập luyện nặng khi chuyển đổi từ chế độ ăn truyền thống sang Địa Trung Hải.
Hầu hết dữ liệu đến từ thiết kế cắt ngang trên đối tượng học sinh châu Âu, chưa phản ánh được hiệu quả can thiệp dài hạn đối với sự phát triển chiều cao tối đa của thanh thiếu niên.
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Học sinh có thể trạng gầy gò hoặc nằm trong nhóm thiếu cân cần thận trọng khi áp dụng mô hình này, tránh tình trạng giảm thêm trọng lượng [3], [4].
Thanh thiếu niên thi đấu thể thao hoặc tập luyện với cường độ cao cần chú ý tính toán lại năng lượng đầu vào nhằm bù đắp đủ nhu cầu phát triển thể chất và vận động [3].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Học sinh tuổi dậy thì không nên kiêng khem cực đoan mà cần tập trung vào việc đa dạng hóa thực phẩm theo mô hình Địa Trung Hải.
Gia đình nên duy trì thói quen ăn hạt vỏ cứng 2 đến 3 lần mỗi tuần và giảm tần suất thức ăn nhanh xuống dưới một lần một tuần [3]. Không tự ý cắt bỏ bữa ăn chính để tránh gây gián đoạn lượng vi chất và protein thiết yếu [5]. Khi có nghi ngờ về thiếu hụt dưỡng chất, cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ chế độ bổ sung nào.
Áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại nhiều lợi ích về vi chất cho lứa tuổi dậy thì nếu được chuẩn bị cân đối. Việc duy trì đầy đủ năng lượng và bữa ăn lành mạnh là chìa khóa then chốt cho sự phát triển toàn diện.
