Nhiều người có thói quen uống cà phê hoặc trà gần bữa ăn và lo ngại thức uống này làm giảm hấp thu canxi và sắt. Thắc mắc này xuất phát từ việc caffeine thúc đẩy bài tiết khoáng chất qua đường tiết niệu và các giả định về tương tác vi chất.

Các bằng chứng khoa học cho thấy caffeine làm giảm nhẹ hấp thu canxi ở ruột và tăng đào thải qua nước tiểu, nhưng mức độ ảnh hưởng rất nhỏ ở người nạp đủ canxi [2, 3, 7]. Riêng đối với sắt và tannin, tài liệu nghiên cứu hiện có không có dữ liệu chứng minh tác động cản trở trực tiếp từ caffeine hay tannin, mà chỉ ghi nhận việc bổ sung canxi liều cao có thể làm giảm hấp thu sắt trong ngắn hạn [1].

Caffeine tác động đến hấp thu canxi ở ruột như thế nào?

Nghiên cứu sinh lý học và các thử nghiệm cân bằng trên người cho thấy caffeine có gây ức chế sự hấp thu canxi ở ruột, nhưng tác động này ở mức rất nhỏ [2]. Sự suy giảm này nhỏ đến mức có thể được bù đắp hoàn toàn chỉ bằng 1 đến 2 thìa sữa [2].

Ở người trẻ tuổi tiêu thụ đủ lượng canxi theo khuyến nghị, cơ thể có khả năng tự bù trừ bằng cách tăng hiệu quả hấp thu canxi tại ruột [2, 3]. Thử nghiệm trên chuột non cũng cho thấy sự hấp thu canxi qua ruột được kích thích nhờ gia tăng nồng độ 1,25-dihydroxyvitamin D sau thời gian dùng caffeine [3]. Vì vậy, caffeine không gây hại cho xương ở người có chế độ ăn đủ canxi [2].

Caffeine làm tăng đào thải canxi qua thận ra sao?

Caffeine đường uống làm tăng lượng bài tiết canxi, magie, natri và clorua qua nước tiểu trong ít nhất 3 giờ sau khi dùng [4]. Mức độ đào thải canxi qua nước tiểu tỷ lệ thuận với liều dùng tính trên khối lượng cơ nạc [4].

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi năm 2021 trên người trưởng thành khỏe mạnh dùng tổng liều 800 mg caffeine trong 6 giờ cho thấy độ thanh thải canxi qua thận tăng 77% [5]. Sự gia tăng này tương quan thuận với độ thanh thải natri và thể tích nước tiểu [5]. Tuy nhiên, các nghiên cứu kiểm soát khác chỉ ra rằng caffeine không làm thay đổi tổng lượng canxi bài tiết trong nước tiểu suốt 24 giờ [2]. Trong các mô hình chuột thí nghiệm, caffeine làm tăng thải canxi qua nước tiểu nhưng không đủ để gây xáo trộn đáng kể cân bằng canxi toàn cơ thể [6, 8].

Caffeine, tannin và hấp thu sắt: Bằng chứng đến đâu?

Các tài liệu nghiên cứu hiện có hoàn toàn không cung cấp dữ liệu thực nghiệm về tannin hoặc tác động trực tiếp của caffeine lên quá trình hấp thu sắt. Mối lo ngại caffeine làm giảm sắt khi dùng gần bữa ăn hiện chưa có bằng chứng xác thực trong phạm vi dữ liệu này.

Tài liệu chỉ đề cập đến việc bổ sung canxi có thể làm giảm hấp thu cả sắt heme và không-heme trong các can thiệp ngắn hạn [1]. Dù vậy, nghiên cứu kéo dài 6 tháng với liều bổ sung 1200 mg canxi cacbonat cho thấy các chỉ số huyết học như hemoglobin và ferritin huyết tương không bị thay đổi [1]. Tế bào niêm mạc ruột có phản ứng thích nghi để sử dụng sắt hiệu quả hơn theo thời gian [1].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Tài liệu hiện tại chưa có thông tin về hàm lượng tannin và mức độ cản trở sắt của các loại đồ uống chứa caffeine khi dùng cùng bữa ăn. Thời gian giãn cách tối ưu giữa việc uống cà phê và bữa ăn chứa vi chất sắt cũng chưa được nghiên cứu trong các tài liệu này.

Mức độ ảnh hưởng của các liều caffeine thông thường đối với sự mất canxi dài hạn ở người cao tuổi vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu [1, 3].

Ai nên thận trọng khi dùng đồ uống chứa caffeine?

Người cao tuổi cần cẩn trọng vì khả năng tự tổng hợp 1,25-dihydroxyvitamin D suy giảm, khiến ruột không bù đắp được lượng canxi thất thoát qua nước tiểu và phân [1, 3]. Thí nghiệm trên chuột trưởng thành cho thấy việc dùng caffeine mạn tính dẫn đến cân bằng canxi âm do thiếu hụt cơ chế bù trừ này [3].

Người có khẩu phần ăn nghèo canxi cũng có nguy cơ cao [2, 3]. Các nghiên cứu dịch tễ học ghi nhận mối liên hệ giữa đồ uống chứa caffeine với giảm mật độ xương và tăng nguy cơ gãy xương phần lớn xuất hiện ở những nhóm người tiêu thụ canxi thấp hơn mức tối ưu [2].

Cách dùng caffeine hợp lý để bảo vệ vi chất

Người tiêu dùng nên duy trì lượng canxi nạp vào đạt mức khuyến nghị hàng ngày qua chế độ dinh dưỡng để trung hòa tác động đào thải của caffeine [2, 3]. Thêm 1-2 thìa sữa vào cà phê là giải pháp đơn giản giúp bù đắp lượng canxi bị giảm hấp thu [2].

Không nên tiêu thụ caffeine ở liều lượng quá cao trong thời gian ngắn vì có thể làm tăng vọt độ thanh thải canxi của thận [5]. Người thuộc nhóm nguy cơ loãng xương hoặc thiếu hụt khoáng chất nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh lượng dùng phù hợp.