Nhiều sinh viên lựa chọn chế độ ăn Địa Trung Hải nhằm cải thiện vóc dáng và sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên, việc thay đổi chế độ ăn khi sống xa nhà khiến không ít người lo ngại về nguy cơ thiếu hụt vi chất, đặc biệt là sắt.
Bằng chứng thực nghiệm cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải có thể cải thiện khả năng hấp thu và giữ sắt của cơ thể, nhưng nghiên cứu này mới chỉ thực hiện trên nhóm nam thiếu niên 11-14 tuổi [1]. Ở nhóm sinh viên đại học, các dữ liệu cắt ngang ghi nhận lượng sắt nạp vào từ bữa ăn hàng ngày thường không đạt mức khuyến nghị, bất kể sinh viên có theo đuổi mô hình ăn uống này hay không [2], [3].
Khả năng hấp thu sắt theo mô hình Địa Trung Hải
Nghiên cứu can thiệp trên 21 nam thiếu niên từ 11 đến 14 tuổi đã so sánh chế độ ăn thông thường với chế độ ăn theo mô hình Địa Trung Hải [1]. Kết quả cho thấy tổng lượng sắt nạp vào không có sự khác biệt giữa hai giai đoạn, nhưng chế độ ăn Địa Trung Hải làm tăng tỷ lệ hấp thu và lưu giữ sắt qua phân tích phân và nước tiểu [1].
Dù các chỉ số chuyển hóa sắt trong máu không thay đổi đáng kể sau giai đoạn can thiệp, chỉ số ferritin huyết thanh có xu hướng tăng lên [1]. Dữ liệu này gợi ý rằng mô hình Địa Trung Hải hỗ trợ cơ thể sử dụng sắt hiệu quả hơn, song chưa có nghiên cứu can thiệp tương tự được thực hiện trực tiếp trên sinh viên [1].
Thực trạng tiêu thụ sắt ở sinh viên đại học
Nghiên cứu cắt ngang trên 490 sinh viên từ 21 đến 23 tuổi ghi nhận khẩu phần ăn trung bình của nhóm này chỉ đạt 1.735,9 kcal/ngày và có lượng sắt thấp, trung bình 11,4 mg/ngày [2]. Mặc dù vậy, nhóm sinh viên tuân thủ cao chế độ ăn Địa Trung Hải (chiếm 25,7%) có lượng tiêu thụ sắt, chất xơ và canxi cao hơn đáng kể so với nhóm ít tuân thủ [2].
Nguy cơ thiếu hụt dự trữ sắt cũng được ghi nhận ở nữ sinh viên. Một nghiên cứu trên 47 nữ sinh cho thấy khẩu phần ăn chỉ đáp ứng trung bình 72% nhu cầu khuyến nghị về sắt [3]. Nồng độ hemoglobin và chỉ số hematocrit của nhóm này ở mức ranh giới bình thường, cảnh báo nguy cơ cạn kiệt nguồn dự trữ sắt trong cơ thể dù chưa biểu hiện thành bệnh lý rõ rệt [3].
Sinh viên đối mặt khó khăn khi theo đuổi chế độ ăn lành mạnh
Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng sinh viên đại học rất khó duy trì lối sống lành mạnh và thường có mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải ở mức thấp [4], [5], [6]. Một khảo sát trên 584 sinh viên tại Madrid cho thấy 63,6% tuân thủ kém với mô hình ăn uống này [5]. Khảo sát khác trên 685 sinh viên ghi nhận điểm tuân thủ trung bình chỉ đạt 4,9 trên thang điểm 10 [6].
Nghiên cứu trên 80 sinh viên điều dưỡng cho thấy hơn 91% cá nhân cần thay đổi thói quen ăn uống vì khẩu phần thiếu hụt carbohydrate nhưng lại thừa chất béo bão hòa từ thịt [7]. Việc thiếu kiến thức dinh dưỡng thực tế, áp lực học tập và thói quen sinh hoạt khiến sinh viên dễ bỏ lỡ các lợi ích sức khỏe, dù việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải có liên quan tích cực đến sức khỏe tinh thần và giảm mức độ căng thẳng [4], [8].
Điều nghiên cứu chưa làm rõ
Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa phân tích sự khác biệt giữa lượng sắt dạng heme (từ thịt đỏ) và sắt phi-heme (từ thực vật) trong chế độ ăn Địa Trung Hải. Tài liệu cũng không chứa dữ liệu chứng minh vai trò hay cơ chế kết hợp thực phẩm giàu vitamin C để tăng hấp thu sắt ở sinh viên.
Đồng thời, dữ liệu can thiệp về khả năng tối ưu hóa hấp thu sắt mới dừng lại ở quy mô nhỏ trên trẻ vị thành niên nam [1]. Chưa có nghiên cứu dài hạn đánh giá trực tiếp tình trạng thiếu máu thiếu sắt trên nhóm sinh viên theo đuổi chế độ ăn Địa Trung Hải nghiêm ngặt.
Ai nên thận trọng?
Nữ sinh viên đại học là đối tượng cần đặc biệt lưu ý do lượng sắt nạp vào hàng ngày dễ bị thiếu hụt, dẫn tới nguy cơ suy giảm lượng sắt dự trữ của cơ thể [3]. Nhóm sinh viên có thói quen ăn uống thất thường, ăn thiếu calo hoặc lạm dụng đồ ăn vặt cũng đối mặt với nguy cơ thiếu chất cao [2], [5].
Sinh viên có tiền sử thiếu máu hoặc được chẩn đoán nồng độ hemoglobin, ferritin thấp không nên tự ý cắt giảm các nguồn thực phẩm quen thuộc khi chưa tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Sinh viên muốn áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải cần xây dựng thực đơn đa dạng, chú trọng bổ sung đủ calo thay vì ăn kiêng quá mức dẫn đến thiếu chất [2]. Nhóm tuân thủ tốt chế độ ăn này thường tiêu thụ nhiều trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và cá [2].
Để kiểm soát tình trạng dinh dưỡng, sinh viên nên kiểm tra sức khỏe định kỳ và thực hiện xét nghiệm máu khi xuất hiện dấu hiệu mệt mỏi kéo dài. Nếu có chỉ định bổ sung sắt từ chuyên gia y tế, cần tuân thủ đúng liều lượng thay vì tự ý dùng thực phẩm bổ sung.
Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại nhiều lợi ích cho thể chất và tinh thần nhưng đòi hỏi việc lựa chọn thực phẩm hợp lý để đảm bảo vi chất. Sinh viên cần cân đối khẩu phần ăn hàng ngày và chủ động tham vấn y tế khi nghi ngờ cơ thể thiếu sắt.
