Chế độ Địa Trung Hải cho trẻ dưới 5 tuổi: Lợi ích và rủi ro thiếu năng lượng

Nhiều phụ huynh tìm hiểu chế độ ăn Địa Trung Hải với mong muốn giúp con nhỏ ăn nhiều rau củ, dầu ô liu và cá để phát triển thể chất. Tuy nhiên, một số lo ngại cho rằng lượng chất xơ thô dồi dào có thể làm trẻ nhanh no và dẫn đến nguy cơ thiếu hụt năng lượng.

Các bằng chứng khoa học từ nghiên cứu quan sát và tổng quan hệ thống cho thấy nỗi lo thiếu calo do quá nhiều chất xơ khi ăn kiểu Địa Trung Hải trên thực tế hiếm khi xảy ra. Ngược lại, dữ liệu thực tế tại các quốc gia Địa Trung Hải cho thấy trẻ nhỏ thường ăn rất ít chất xơ, tiêu thụ nhiều sữa béo, đồ ngọt và đối mặt với nguy cơ thừa cân nhiều hơn là thiếu năng lượng.

Trẻ nhỏ tại vùng Địa Trung Hải đang ăn uống như thế nào?

Một tổng quan hệ thống năm 2016 tại các quốc gia Nam Âu cho thấy phần lớn trẻ mầm non không tuân thủ chặt chẽ chế độ Địa Trung Hải truyền thống ^[1]. Chế độ ăn thực tế của trẻ ghi nhận mức nạp năng lượng và đạm rất cao từ các sản phẩm từ sữa, kèm theo lượng muối dư thừa và đồ uống có đường ^[1]. Mức độ tuân thủ thấp chế độ Địa Trung Hải có mối liên quan trực tiếp với tình trạng thừa cân và béo phì ở trẻ nhỏ ^[1].

Tại miền Nam nước Ý, một nghiên cứu trên 450 trẻ từ 6 đến 32 tháng tuổi ghi nhận năng lượng bình quân đạt 373 kJ/kg mỗi ngày ^[2]. Trong khẩu phần này, chất béo cung cấp 39% năng lượng và chất đạm cung cấp 18% (trong đó 81,4% là đạm động vật) ^[2]. Đáng chú ý, chất xơ gần như vắng bóng hoàn toàn trong chế độ ăn hàng ngày của nhóm trẻ được khảo sát ^[2]. Các loại đậu và rau củ chỉ đóng góp một phần năng lượng rất nhỏ, trong khi sản phẩm từ sữa lại là nguồn cung cấp calo và chất béo chủ yếu ^[2].

Một khảo sát năm 2023 tại Tây Ban Nha trên 2.465 trẻ từ 12 đến 36 tháng tuổi ghi nhận chỉ có 1,38% trẻ đạt mức tiêu thụ hợp lý đối với toàn bộ các nhóm thực phẩm ^[3]. Mức độ tuân thủ chế độ ăn giảm dần khi trẻ lớn hơn, đặc biệt ở nhóm trẻ ăn nhiều thức ăn nhanh ^[3].

Nhu cầu năng lượng và sự thay đổi độ đậm đặc thức ăn

Theo hướng dẫn từ Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA), nhu cầu năng lượng của trẻ từ 1 đến 3 tuổi tăng dần theo từng mốc phát triển ^[4]. Cụ thể, ở mức vận động 1,4 PAL, bé trai 1 tuổi cần khoảng 790 kcal và bé gái cần 720 kcal mỗi ngày ^[4]. Nhu cầu này tăng lên 1030 kcal (bé trai) và 960 kcal (bé gái) khi 2 tuổi, đạt 1170 kcal (bé trai) và 1100 kcal (bé gái) lúc 3 tuổi ^[4].

Để đáp ứng mức calo tăng lên khi thể tích dạ dày còn nhỏ, trẻ cần thực phẩm có mật độ năng lượng phù hợp thay vì chỉ tăng khối lượng thức ăn. Một nghiên cứu trên 120 trẻ nhũ nhi tại Tây Ban Nha chứng minh rằng khi cai sữa và chuyển sang ăn dặm, thể tích thức ăn nạp vào thực tế có xu hướng giảm đi (p < 0,001), nhưng độ đậm đặc năng lượng lại tăng lên đáng kể (p < 0,001) ^[5]. Ngũ cốc và thực phẩm giàu đạm đóng vai trò bù đắp năng lượng hiệu quả khi tỷ lệ chất béo từ sữa bắt đầu giảm xuống mức thấp nhất khoảng 26,4% tổng calo vào lúc 9 tháng tuổi ^[5].

Tại Lebanon, nghiên cứu trên 866 trẻ dưới 5 tuổi cho thấy sữa đóng góp tới 95,8% năng lượng ở trẻ dưới 6 tháng tuổi, giảm xuống 35,4% ở lứa tuổi chập chững và chỉ còn 15,1% ở lứa tuổi mầm non ^[6]. Ngược lại, đồ ngọt và thức uống có đường tăng mạnh, chiếm tới 18,5% tổng năng lượng của trẻ mầm non ^[6].

Rủi ro dinh dưỡng thực tế: Thừa béo bão hòa, thiếu vi chất và omega-3

Các nghiên cứu thực tế không ghi nhận hiện tượng trẻ bị thiếu năng lượng do thừa chất xơ thô. Tại Lebanon, tỷ lệ trẻ tuân thủ khuyến nghị về rau củ chỉ đạt 17,8 - 20,7% và trái cây là 14,4 - 34,3% ^[6]. Chỉ có 3,6% trẻ mới biết đi và 11,5% trẻ mầm non đạt hoặc vượt mức tiêu thụ chất xơ khuyến nghị, đồng nghĩa với việc đại đa số trẻ ăn quá ít chất xơ ^[6]. Hơn 40% trẻ vượt quá ngưỡng khuyến nghị về tổng chất béo và 87,3% trẻ mầm non vượt trần chất béo bão hòa ^[6].

Vấn đề thiếu hụt vi chất và chất béo có lợi mới là rủi ro nổi bật. Nghiên cứu tại Thổ Nhĩ Kỳ năm 2025 chỉ ra rằng có tới 98,6% trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ có mức nạp EPA và DHA rất thấp so với khuyến nghị ^[7]. Dù chất béo cung cấp 44,7% tổng năng lượng, trẻ gần như không được tiêu thụ cá biển mà chủ yếu nhận axit béo thiết yếu từ sữa công thức ^[7]. Đồng thời, tình trạng thiếu hụt vitamin D và canxi diễn ra phổ biến ở nhiều nhóm trẻ ^[6], ^[4].

Bên cạnh đó, yếu tố kinh tế gia đình ảnh hưởng rõ rệt đến chất lượng bữa ăn. Khảo sát tại Malaysia trên 749 trẻ em thành thị cho thấy nhóm trẻ mầm non từ các gia đình thu nhập thấp có mức tiêu thụ trái cây, thịt, gia cầm và sữa thấp hơn hẳn so với nhóm có thu nhập cao hơn, dẫn đến nguy cơ không đáp ứng đủ năng lượng và dưỡng chất cần thiết ^[8].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu thử nghiệm can thiệp có đối chứng về việc áp dụng chế độ Địa Trung Hải nguyên bản với hàm lượng chất xơ thô cao ở trẻ dưới 5 tuổi.

Khoa học chưa đánh giá được ngưỡng tiêu thụ chất xơ tối đa trước khi gây ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng hấp thu khoáng chất hoặc gây no sớm ở trẻ nhỏ. Hầu hết dữ liệu hiện nay chỉ dừng lại ở các nghiên cứu quan sát thói quen tiêu thụ tự nhiên, nơi mà trẻ thực tế ăn rất ít rau, quả và ngũ cốc nguyên hạt.

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn Địa Trung Hải cho trẻ

Nhiều người tin rằng cho trẻ ăn chế độ Địa Trung Hải đồng nghĩa với việc bắt trẻ ăn nhiều rau thô xơ và cắt giảm tối đa chất béo. Đây là cách hiểu không phản ánh đúng nguyên lý dinh dưỡng trẻ nhỏ. Chế độ ăn truyền thống nhấn mạnh vào việc sử dụng dầu ô liu, cá, đậu đỗ và trái cây tươi để cung cấp chất béo chưa bão hòa đơn và axit béo omega-3, những chất rất quan trọng cho sự phát triển hệ thần kinh ^[7].

Dữ liệu cho thấy trẻ nhỏ không gặp rủi ro thiếu năng lượng từ rau củ, mà rủi ro chủ yếu đến từ việc hấp thu quá nhiều đường tự do, chất béo bão hòa từ sữa nguyên kem hoặc thức ăn nhanh ^[1], ^[2], ^[3].

Nhóm trẻ cần thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn

Trẻ biếng ăn, nhẹ cân hoặc chậm tăng trưởng cần được giám sát cẩn thận về mật độ năng lượng trong khẩu phần. Việc bổ sung đột ngột lượng lớn chất xơ thô chưa qua chế biến mềm có thể làm trẻ mau no trước khi nhận đủ calo cần thiết.

Trẻ sống trong các gia đình có điều kiện kinh tế khó khăn cần được hỗ trợ hướng dẫn dinh dưỡng để tiếp cận nguồn đạm và vi chất đa dạng, tránh việc cắt giảm sữa mà không có nguồn thay thế tương đương ^[8]. Khi phụ huynh muốn thay đổi loại sữa hoặc cơ cấu bữa ăn trong năm thứ hai của đời trẻ, cần có sự tư vấn từ chuyên gia y tế ^[4].

Gợi ý điều chỉnh bữa ăn cân bằng cho trẻ nhỏ

Để duy trì mật độ năng lượng thích hợp cho trẻ dưới 5 tuổi khi áp dụng các nguyên tắc lành mạnh của vùng Địa Trung Hải, phụ huynh có thể cân nhắc:

• Đảm bảo độ đậm đặc năng lượng bằng cách kết hợp dầu ô liu hoặc chất béo lành mạnh vào cháo, súp và món ăn của trẻ thay vì chỉ cho ăn rau củ luộc đơn thuần ^[2], ^[7].
• Chế biến mềm các loại đậu đỗ và rau củ để trẻ dễ tiêu hóa, chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày để phù hợp với thể tích dạ dày nhỏ ^[5].
• Bổ sung cá vào thực đơn nhằm cải thiện lượng EPA và DHA vốn đang rất thiếu hụt ở phần lớn trẻ nhỏ ^[7], ^[3].
• Hạn chế bánh kẹo, đồ ăn nhanh và nước ngọt có ga để giữ tỷ lệ đường tự do dưới mức 5% tổng calo theo khuyến nghị y tế ^[1], ^[7], ^[3].

Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại nhiều yếu tố có lợi cho sức khỏe nếu được điều chỉnh phù hợp với nhu cầu sinh lý của trẻ nhỏ. Nỗi lo thiếu năng lượng do chất xơ thô không phải là trở ngại chính, nhưng phụ huynh vẫn cần đảm bảo mật độ calo và chất béo lành mạnh trong từng bữa ăn. Khi có bất kỳ dấu hiệu tăng trưởng chậm hoặc lo lắng về dinh dưỡng của trẻ, cha mẹ nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi.