Chưa có dữ liệu về oxalate trong kinh giới và thì là

Nhiều người có thói quen dùng kinh giới và thì là làm rau gia vị hằng ngày nhưng băn khoăn về nguy cơ tích tụ sỏi thận. Hiện tại, các nghiên cứu khoa học được cung cấp chưa có dữ liệu phân tích hàm lượng oxalate tổng số hay oxalate hòa tan trong kinh giới và thì là.

Các thử nghiệm hiện có chỉ đo lường oxalate trên một số thảo mộc khác, đậu đỗ, sữa hạt và khảo sát cơ chế chuyển hóa chung trong cơ thể [1]. Vì vậy, chưa thể khẳng định việc ăn kinh giới hay thì là có làm tăng nguy cơ tạo sỏi thận hay không. Người bệnh cần hiểu rõ cơ chế hấp thu oxalate nói chung để biết cách điều chỉnh chế độ ăn hợp lý [2].

Oxalate trong thực vật và nguy cơ tạo sỏi thận

Khoảng 75% sỏi thận hình thành ở người bệnh là sỏi canxi oxalate [3]. Trong cơ thể, lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu đến từ hai nguồn chính: chuyển hóa nội sinh và hấp thu từ thức ăn [2]. Khoảng một nửa oxalate niệu có nguồn gốc từ thực phẩm tiêu thụ hằng ngày [2].

Hàm lượng oxalate dao động rất lớn giữa các loài thực vật khác nhau [1]. Một nghiên cứu năm 2015 trên 22 loại thảo dược cho thấy cây diếp cá chứa hàm lượng oxalate hòa tan cao nhất lên tới 2146 mg/100 g [1]. Ngược lại, loài Selaginella doederleinii chỉ chứa 71 mg/100 g oxalate hòa tan [1].

Phần lá của cây thường tích tụ oxalate cao hơn phần rễ, thân và cuống [1]. Ngoài ra, oxalate hòa tan là dạng dễ hấp thu vào máu hơn so với oxalate không tan [3]. Sau khi hấp thu qua ruột, oxalate không thể chuyển hóa thêm mà phải bài tiết qua thận rồi kết hợp với canxi để tạo muối không tan [4].

Mối liên hệ giữa chế độ ăn và sỏi canxi oxalate

Nồng độ oxalate trong nước tiểu tăng làm tăng mức độ bão hòa của tinh thể canxi oxalate mạnh hơn so với mức tăng của canxi [5]. Ở người khỏe mạnh, tỷ lệ hấp thu oxalate từ đường tiêu hóa chỉ dao động trong khoảng 3% đến 8% [5]. Chế độ ăn thông thường chứa từ 150 đến 250 mg oxalate mỗi ngày đóng góp 40% đến 50% oxalate trong nước tiểu [5].

Nghiên cứu đoàn hệ lớn theo dõi sức khỏe ghi nhận nhóm nam giới và phụ nữ lớn tuổi ăn nhiều oxalate (khoảng 287 đến 328 mg/ngày) có nguy cơ sỏi thận tăng 21% đến 22% [2]. Nhóm nam giới ăn ít canxi kèm ăn nhiều oxalate có nguy cơ mắc bệnh cao nhất với tỷ số nguy cơ tương đối là 1,46 [2]. Trong khi đó, nhóm phụ nữ trẻ lại không ghi nhận mối liên quan rõ rệt giữa lượng oxalate ăn vào và nguy cơ sỏi [2].

Hàm lượng canxi trong bữa ăn đóng vai trò then chốt vì canxi liên kết với oxalate tự do ngay tại lòng ruột [6]. Phức hợp này không thể hấp thu vào máu mà được đào thải qua phân [4]. Ngược lại, bữa ăn nhiều chất béo có thể cạnh tranh liên kết với canxi, làm oxalate tự do hấp thu nhiều hơn vào máu [6].

Phương pháp chế biến giúp giảm oxalate hòa tan

Phương pháp nấu ăn có ảnh hưởng lớn đến lượng oxalate hòa tan có trong các loại rau xanh [3]. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2005 trên 9 loại rau cho thấy luộc làm giảm 30% đến 87% lượng oxalate hòa tan [3]. Phương pháp hấp chỉ làm giảm được từ 5% đến 53% lượng chất này [3].

Khi nướng củ quả, lượng oxalate gần như không suy giảm [3]. Phân tích nước dùng sau khi luộc và hấp cho thấy toàn bộ lượng oxalate thất thoát từ rau đã hòa tan vào trong nước [3]. Do đó, người cần kiêng oxalate có thể áp dụng cách luộc rau và loại bỏ phần nước luộc [3].

Điều chưa biết

Dữ liệu khoa học hiện tại chưa cung cấp các thông tin cụ thể sau:

  • Hàm lượng oxalate tổng số và oxalate hòa tan trong 100 g rau kinh giới hoặc rau thì là tươi.
  • Mức tiêu thụ kinh giới hoặc thì là cụ thể mỗi bữa ăn có làm thay đổi nồng độ oxalate niệu hay không.
  • Sự biến động oxalate theo mùa vụ, độ non già của lá kinh giới và thì là trồng tại các vùng khí hậu khác nhau.

Ai nên thận trọng với lượng oxalate trong thức ăn?

Người đã có tiền sử sỏi thận canxi oxalate hoặc được chẩn đoán tăng oxalate niệu cần chú ý kiểm soát nguồn thực phẩm nạp vào [4]. Một số bệnh nhân thuộc nhóm có cơ địa tăng hấp thu oxalate qua ruột sẽ nhạy cảm hơn bình thường [5].

Nam giới và người cao tuổi có thói quen ăn ít thực phẩm chứa canxi nên kiểm soát lượng rau củ giàu oxalate [2]. Những người đang áp dụng chế độ ăn nhiều chất béo, nhiều đạm động vật hoặc thừa cân cũng có xu hướng gia tăng sản xuất và bài tiết oxalate [6].

Lời khuyên áp dụng cho người tạo sỏi

Dù chưa có số liệu riêng cho kinh giới và thì là, người bệnh sỏi thận vẫn nên tuân thủ các nguyên tắc ăn uống chung. Nếu dùng các loại rau gia vị hoặc rau xanh nghi ngờ có oxalate, nên ưu tiên chần sơ hoặc luộc chín kỹ rồi vắt bỏ nước [3].

Không nên kiêng hoàn toàn canxi vì canxi trong bữa ăn giúp khóa oxalate tại ruột [7]. Việc uống đủ nước, hạn chế thức ăn nhiều muối và giảm đạm động vật là các giải pháp được khuyến cáo để giảm nguy cơ tái phát sỏi thận [6].