Nhiều người tìm đến các loại thảo dược truyền thống nhằm tìm kiếm giải pháp cải thiện giấc ngủ mà không muốn lệ thuộc vào thuốc an thần tây y. Trong số các thảo dược được chú ý, hậu phác (Magnolia officinalis) và hoạt chất chính của nó là honokiol thường được quảng bá như một liệu pháp tự nhiên hỗ trợ chứng mất ngủ. Tuy nhiên, liệu hoạt chất này đã thực sự có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người hay chưa?

Câu trả lời ngắn gọn là chưa: hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người nhằm đánh giá hiệu quả điều trị mất ngủ của riêng hoạt chất honokiol tinh khiết. Hầu hết các bằng chứng khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở các mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm và nghiên cứu hành vi giấc ngủ trên động vật thí nghiệm [1, 3].

Cơ chế tác động: Điều hòa thụ thể GABA-A và dòng ion clorua

GABA (axit gamma-aminobutyric) là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính trong hệ thần kinh trung ương [1]. Khi GABA gắn vào thụ thể GABA-A, nó kích hoạt mở kênh ion clorua (Cl-), dẫn đến việc tăng dòng ion clorua đi vào bên trong tế bào thần kinh [2]. Quá trình này gây ức chế hoạt động điện thế của nơ-ron, giúp làm dịu não bộ và tạo điều kiện khởi phát giấc ngủ [4, 5].

Honokiol là một phân tử nhỏ thuộc nhóm lignin chiết xuất từ vỏ cây hậu phác (Magnolia officinalis), có khả năng thúc đẩy giấc ngủ sóng chậm (NREM) thông qua việc điều hòa vị trí gắn benzodiazepine trên thụ thể GABA-A [1, 3]. Tác động này giúp tăng cường dẫn truyền ức chế của hệ GABA-A tương tự như nhiều nhóm thuốc an thần hiện nay [1, 2].

Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về hoạt chất honokiol?

Tác động gây ngủ của honokiol đã được ghi nhận trong nhiều thí nghiệm tiền lâm sàng trên tế bào và động vật gặm nhấm. Trong nghiên cứu tổng quan công bố năm 2014, các thử nghiệm trên tế bào thần kinh hạt tiểu não nuôi cấy nguyên phát cho thấy honokiol ở nồng độ 20 hoặc 50 microM làm tăng nồng độ ion Cl- nội bào lần lượt lên 36,9 mM và 43,9 mM [3]. Xử lý thêm trên tế bào này cho thấy honokiol làm tăng chọn lọc biểu hiện tiểu đơn vị alpha của thụ thể GABA-A, dù việc điều trị mạn tính không làm thay đổi số lượng enzym tổng hợp GABA là glutamic acid decarboxylase (GAD) [3].

Ở mô hình động vật, một nghiên cứu được Wei-Min Qu và cộng sự báo cáo vào năm 2012 cho thấy tiêm phúc mạc honokiol với liều 10 hoặc 20 mg/kg trên chuột nhắt đã rút ngắn đáng kể thời gian đi vào giấc ngủ NREM và thúc đẩy thời lượng ngủ NREM [3]. Nghiên cứu này ghi nhận honokiol không làm ảnh hưởng đến thời lượng giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (REM) hay mật độ công suất sóng trên điện não đồ (EEG) của cả giấc ngủ NREM và REM, qua đó tạo ra trạng thái ngủ NREM gần tương tự như giấc ngủ sinh lý tự nhiên [3].

Bên cạnh honokiol đơn thuần, nghiên cứu năm 2019 đã thử nghiệm dạng vi hạt honokiol nạp trong axit poly lactide-glycolide (HNK-MP) trên chuột cống [4]. Khi cho chuột cống uống HNK-MP với liều 20 mg/kg, thời gian ngủ NREM tăng thêm 60% nhờ tăng cường quá trình chuyển tiếp từ trạng thái thức sang trạng thái ngủ NREM [4]. Dạng vi hạt này giúp tăng diện tích dưới đường cong nồng độ-thời gian (AUC 0-12 giờ) lên gấp 15 lần và đạt nồng độ tối đa trong máu (Cmax) là 3,6 microg/mL sau 2 giờ uống, cao gấp 6,5 lần so với honokiol tự do dạng thô [4].

Các nghiên cứu khác trên động vật cũng xác nhận honokiol làm tăng thời gian ngủ gây bởi pentobarbital theo mức phụ thuộc liều [1, 2]. Hoạt chất đồng hành cùng honokiol trong hậu phác là magnolol cũng cho thấy khả năng rút ngắn thời gian tiềm tàng vào giấc ngủ, làm tăng cả pha ngủ NREM lẫn REM sau 3 giờ sử dụng trên chuột thông qua việc kích hoạt các nơ-ron giải phóng GABA ở nhân tiền thị trước bên (VLPO) [3].

Giới hạn cốt lõi: Rào cản sinh khả dụng và thiếu dữ liệu lâm sàng

Mặc dù có tiềm năng mạnh mẽ trên các mô hình thụ thể, việc ứng dụng honokiol vào điều trị lâm sàng cho người bị mất ngủ gặp phải trở ngại rất lớn do sinh khả dụng đường uống tự nhiên của hoạt chất này cực kỳ thấp [4]. Điều này đồng nghĩa với việc nếu sử dụng honokiol dạng thô qua đường tiêu hóa, phần lớn hoạt chất sẽ bị đào thải hoặc khó hấp thu đủ vào máu để lên não tạo ra tác dụng sinh học như trong các thí nghiệm tiêm truyền [4].

Hơn thế nữa, cho đến nay các kết quả ghi nhận được chỉ hoàn toàn đến từ tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm và các thí nghiệm trên chuột nhắt, chuột cống [1, 3]. Hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân mất ngủ để xác định liều lượng an toàn, hiệu quả thực tế cũng như các tác dụng ngoại ý khi sử dụng honokiol dài ngày trên người. Do đó, việc suy diễn hiệu quả hỗ trợ giấc ngủ từ phòng thí nghiệm sang cơ thể người là chưa có cơ sở khoa học vững chắc.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hậu phác

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng uống nước sắc vỏ cây hậu phác thô sẽ có tác dụng gây ngủ mạnh như các nghiên cứu công bố về honokiol. Trên thực tế, hàm lượng honokiol trong vỏ cây tự nhiên rất biến động và cơ thể hấp thu rất kém qua đường uống thông thường [4].

Hiểu lầm thứ hai là coi thảo dược tự nhiên là hoàn toàn lành tính và không có tác dụng phụ. Các hoạt chất tác động lên hệ GABA-A đều can thiệp trực tiếp vào hoạt động dẫn truyền thần kinh ức chế của não bộ [4, 5]. Việc tự ý kết hợp các chế phẩm chứa hậu phác với các thuốc an thần khác có thể dẫn đến nguy cơ ức chế thần kinh trung ương quá mức mà người dùng không lường trước được.

Ai nên thận trọng?

Do chưa có nghiên cứu kiểm chứng về độ an toàn trên người, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý sử dụng các sản phẩm chứa honokiol hay hậu phác. Người đang mắc các bệnh lý suy gan, suy thận hoặc bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.

Đặc biệt, người đang sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc ngủ nhóm benzodiazepine, barbiturate hoặc các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương khác cần hết sức cẩn trọng [1, 5]. Vì honokiol gắn vào vị trí benzodiazepine trên thụ thể GABA-A, việc phối hợp không có kiểm soát có thể gây tương tác thuốc bất lợi [1, 3].

Gợi ý tiếp cận và kết luận

Hiện nay, do thiếu dữ liệu lâm sàng, y văn chưa thể đưa ra khuyến cáo chính xác về liều lượng hay thời điểm uống honokiol nhằm mục đích hỗ trợ giấc ngủ cho người mất ngủ. Để giải quyết các rối loạn giấc ngủ, độc giả nên ưu tiên áp dụng các biện pháp vệ sinh giấc ngủ khoa học như ngủ đúng giờ, giữ phòng ngủ tối và yên tĩnh, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ và duy trì lối sống vận động hợp lý. Nếu tình trạng mất ngủ kéo dài gây mệt mỏi và ảnh hưởng đến sinh hoạt thường ngày, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và tư vấn điều trị bài bản.