Từ lâu trong y học cổ truyền, ích mẫu đã được biết đến như một vị thuốc đầu bảng dành cho phụ nữ, chuyên trị kinh nguyệt không đều, đau bụng kinh hay bế kinh [1], [2]. Tuy nhiên, nhiều người bệnh tăng huyết áp và tim mạch gần đây truyền tai nhau về công dụng hạ áp, dưỡng tim của loài cây mọc hoang dại này. Liệu đây là sự thật có cơ sở khoa học hay chỉ là lời đồn thổi truyền miệng?

Câu trả lời ngắn gọn là: Hoạt chất chiết xuất từ cây ích mẫu thực sự có tiềm năng hạ huyết áp và bảo vệ cơ tim, nhưng phần lớn bằng chứng hiện nay mới dừng lại ở quy mô tế bào và động vật thí nghiệm [3], [4]. Do đó, người bệnh tuyệt đối không được tự ý dùng ích mẫu thô để thay thế thuốc hạ áp hoặc phác đồ tim mạch được bác sĩ kê đơn [1].

Vị thuốc dân gian và hướng đi mới cho sức khỏe tim mạch

Cây ích mẫu (tên khoa học là Leonurus japonicus Houtt.) từ ngàn đời nay xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền nhằm mục đích hoạt huyết, điều kinh, thanh nhiệt và giải độc [1]. Người dân thường quen dùng thảo dược này để hỗ trợ điều hòa chu kỳ sinh lý, phục hồi thể trạng sau sinh hoặc hỗ trợ tử cung co bồi [1], [2]. Sự quen thuộc này khiến ít ai ngờ rằng loài cây này lại lọt vào tầm ngắm của các nhà khoa học hiện đại trong lĩnh vực tim mạch học [1], [5].

Các bệnh lý về hệ thống tuần hoàn, đặc biệt là tăng huyết áp và thiếu máu cơ tim, hiện là nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật và tử vong trên toàn cầu [1]. Trong khi nhiều loại thuốc tân dược điều trị tim mạch có thể đi kèm một số tác dụng phụ không mong muốn, giới nghiên cứu liên tục tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có khả năng cải thiện hệ mạch và bảo vệ tế bào cơ tim một cách bền vững [1]. Cây ích mẫu, với lịch sử sử dụng lâu đời, đã trở thành một ứng cử viên sáng giá trong các chương trình sàng lọc hoạt chất sinh học [1], [5].

Những phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy các bộ phận trên mặt đất của cây ích mẫu chứa nhiều nhóm hoạt chất đa dạng [5]. Việc nghiên cứu tác động của loài thảo dược này lên huyết động học mở ra triển vọng tiếp cận mới, biến một vị thuốc vốn chỉ dùng trong phụ khoa thành nguồn dược liệu giá trị cho các bệnh lý tim mạch và mạch máu não [1], [2].

Leonurine: "Chìa khóa" sinh học quý giá trong cây ích mẫu

Khi đi sâu tìm hiểu cơ sở sinh học tạo nên tác dụng của ích mẫu, các nhà nghiên cứu đã phân lập được hợp chất alkaloid quan trọng mang tên leonurine [3], [1]. Đây là một alkaloid gốc guanidine đặc trưng, có tên hóa học đầy đủ là 4-{[amino(imino)methyl]amino} butyl-4-hydroxy-3,5-dimethoxybenzoate, được xem là hoạt chất sinh học chủ chốt tạo nên các tác dụng dược lý nổi bật của loài thực vật này [5].

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã phát triển quy trình sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (RP-HPLC) để định lượng chính xác leonurine trong các mẫu dược liệu [5]. Kết quả kiểm tra khẳng định leonurine hiện diện rõ ràng trong phần trên mặt đất của loài Leonurus japonicus [5]. Hoạt chất này mang các đặc tính sinh học bao gồm khả năng chống oxy hóa, kháng viêm mạnh mẽ và ức chế quá trình chết tế bào theo chương trình (anti-apoptosis) [1], [2].

Nhờ các hoạt tính sinh học đa dạng kể trên, leonurine được xem như một tác nhân đa mục tiêu, có thể tác động trực tiếp lên hệ tim mạch, hỗ trợ giảm huyết áp, kích thích co hồi tử cung và bảo vệ tế bào thần kinh [5], [2]. Từ một hợp chất ít được chú ý, leonurine ngày nay đang trở thành tâm điểm của nhiều công trình nghiên cứu tiền lâm sàng và bắt đầu tiến vào các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng [1].

Cơ chế hỗ trợ hạ huyết áp và giãn mạch

Huyết áp cao tạo ra một áp lực liên tục và nặng nề lên thành mạch cũng như cơ tim. Trong cơ thể, hormone angiotensin II (Ang II) là một yếu tố co mạch mạnh, đồng thời là thủ phạm trực tiếp kích hoạt tình trạng viêm, phì đại cơ tim và tái cấu trúc tim mạch bất lợi [3]. Khi nồng độ angiotensin II tăng cao kéo dài, cấu trúc thành mạch và buồng tim sẽ bị biến đổi tiêu cực, đẩy người bệnh đến nguy cơ suy tim [3].

Các nghiên cứu dược lý ghi nhận hoạt chất leonurine trong ích mẫu mang lại hiệu quả hạ huyết áp thông qua nhiều cơ chế bảo vệ mạch [5]. Hoạt chất này giúp trung hòa các phản ứng viêm và ức chế các con đường truyền tín hiệu gây co mạch quá mức [3], [1]. Bằng cách làm dịu các kích thích co thắt từ các gốc tự do và các chất trung gian hóa học, hoạt chất giúp thành mạch thư giãn tốt hơn [1], [2].

Bên cạnh đó, việc điều hòa chuyển hóa lipid và hạn chế phản ứng oxy hóa của leonurine cũng góp phần bảo vệ lớp nội mô mạch máu [1], [4]. Khi lớp nội mô được bảo toàn toàn vẹn, quá trình điều tiết trương lực mạch máu diễn ra trơn tru hơn, từ đó hỗ trợ đưa chỉ số huyết áp về mức ổn định, giảm tải áp lực bơm máu cho tâm thất [3], [5].

Bảo vệ cơ tim, ngăn ngừa phì đại và suy tim do huyết áp cao

Huyết áp tăng cao kéo dài nếu không được kiểm soát tốt sẽ dẫn đến tình trạng tim phải làm việc quá tải, gây phì đại cơ tim, xơ hóa mô tim và cuối cùng là suy tim sung huyết [3]. Nhằm làm rõ cơ chế bảo vệ của ích mẫu trước tổn thương tim do tăng huyết áp, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2023 đã tiến hành đánh giá chi tiết trên mô hình động vật và tế bào [3].

Trong nghiên cứu năm 2023, các nhà khoa học đã gây tổn thương tim trên chuột thí nghiệm bằng cách truyền liên tục angiotensin II, kết hợp điều trị bằng leonurine ở hai mức liều là 10 mg/kg hoặc 20 mg/kg [3]. Thí nghiệm đồng thời được thực hiện trên dòng tế bào H9c2 và tế bào cơ tim sơ cấp phân lập từ chuột cống mới sinh [3].

Kết quả thu được rất ấn tượng: leonurine ở các mức liều trên đã làm giảm rõ rệt tình trạng phì đại cơ tim, giảm xơ hóa mô tim và ức chế các phản ứng viêm ở cả chuột sống lẫn tế bào nuôi cấy [3]. Kết quả siêu âm tim cho thấy hoạt chất này giúp bảo tồn chức năng bơm máu của tim chuột [3]. Đi sâu vào cơ chế phân tử, các nhà nghiên cứu phát hiện leonurine bảo vệ tim bằng cách ức chế hoạt hóa hai con đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng là MAPK (mitogen-activated protein kinase) và NF-kappaB (nuclear factor kappa B) [3]. Việc chặn đứng hai chuỗi tín hiệu này giúp dập tắt phản ứng viêm cục bộ, ngăn chặn quá trình tái cấu trúc cơ tim bệnh lý do tăng huyết áp gây ra [3].

Chống thiếu máu cơ tim cục bộ: Phát hiện từ chuyển hóa học

Ngoài tác động trên bệnh lý phì đại cơ tim do huyết áp cao, ích mẫu còn thể hiện tiềm năng to lớn trong việc bảo vệ tim trước các cơn thiếu máu cơ tim cục bộ cấp tính [4]. Hiện tượng thiếu máu xảy ra khi dòng máu nuôi cơ tim bị gián đoạn đột ngột, dẫn đến hoại tử tế bào và rối loạn chuyển hóa tế bào tim nghiêm trọng [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã áp dụng chiến lược kết hợp giữa chuyển hóa học (metabolomics) và dược lý mạng lưới (network pharmacology) trên chuột để giải mã cơ chế chống thiếu máu cơ tim của leonurine [4]. Các nhà nghiên cứu đã phân tích huyết tương của chuột và xác định được 32 chất chuyển hóa có sự khác biệt, đồng thời sàng lọc được 16 gen trung tâm liên quan đến bệnh lý này [4].

Thông qua mô hình mạng lưới và mô phỏng gắn kết phân tử, nghiên cứu đã xác định được 6 mục tiêu then chốt (bao gồm GSR, CYP2C9, BCHE, GSTP1, TGM2 và PLA2G2A) cùng 7 chất chuyển hóa vi sai đặc trưng: glycerylphosphorylcholine, lysophosphatidylcholine, choline phosphate, axit linoleic, 13-HpODE, tryptophan và glutamate [4]. Hoạt chất từ ích mẫu can thiệp trực tiếp vào 4 con đường chuyển hóa thiết yếu: chuyển hóa glycerophospholipid, chuyển hóa axit linoleic, chuyển hóa tryptophan và chuyển hóa glutamate [4]. Trong đó, sự điều hòa trên chuyển hóa glycerophospholipid và tryptophan đóng vai trò sống còn, vốn cũng từng được ghi nhận trong nghiên cứu chuyển hóa trước đó trên các bệnh nhân tăng lipid máu lâm sàng [4]. Nhờ sự can thiệp đa tầng này, mô tim được bảo vệ khỏi tổn thương hoại tử do thiếu oxy và thiếu dưỡng chất [4].

Những rào cản dược động học và hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các kết quả trong phòng thí nghiệm rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận thực tế một cách thận trọng. Một tổng quan khoa học năm 2021 đã chỉ ra rằng leonurine tự nhiên còn tồn tại nhiều nhược điểm lớn về mặt dược động học: sinh khả dụng đường uống thấp, khả năng xuyên qua màng sinh học yếu và độ tan trong chất béo kém [1].

Chính vì những hạn chế này, khi uống ích mẫu dưới dạng nước sắc hay trà thảo mộc thông thường, lượng hoạt chất hấp thu vào máu có thể không đủ cao để tạo ra tác động điều trị mạnh mẽ như trong các thí nghiệm sử dụng leonurine tinh khiết [1]. Hiện nay, các nhà khoa học đang phải tiến hành biến đổi cấu trúc phân tử của leonurine nhằm tăng độ tan, cải thiện sinh khả dụng và tối ưu hóa hiệu quả trước khi đưa vào ứng dụng rộng rãi [1].

Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người cho rằng ích mẫu là thảo dược lành tính nên có thể uống thay nước lọc để vừa hạ huyết áp vừa bổ tim. Cần nhớ rằng leonurine hiện mới chỉ ở giai đoạn thử nghiệm lâm sàng và chưa có thuốc điều trị tim mạch thương mại hóa từ hoạt chất này được lưu hành phổ biến [1]. Nước sắc ích mẫu không thể thay thế các thuốc điều trị tăng huyết áp hay thuốc chống thiếu máu cơ tim đã được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người.

Ai nên thận trọng và cách sử dụng hợp lý trong đời sống

Việc sử dụng ích mẫu cần phải tuân thủ các nguyên tắc an toàn, đặc biệt đối với những nhóm đối tượng nhạy cảm. Phụ nữ đang mang thai là đối tượng chống chỉ định hàng đầu; hoạt tính co hồi tử cung (uterotonic) của ích mẫu có thể kích thích tử cung co bóp, dẫn tới nguy cơ sảy thai hoặc sinh non [5], [2].

Những người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào chứa ích mẫu. Việc tự ý kết hợp có thể gây tương tác bất lợi hoặc làm hạ huyết áp quá mức. Ngoài ra, người chuẩn bị phẫu thuật cũng nên ngừng sử dụng để tránh ảnh hưởng đến quá trình đông máu và tuần hoàn.

Nếu muốn dùng ích mẫu như một biện pháp hỗ trợ sức khỏe nhẹ nhàng, người dân chỉ nên sử dụng các sản phẩm trà túi lọc hoặc dược liệu khô đã qua kiểm định chất lượng, nguồn gốc rõ ràng. Liều lượng dùng hàng ngày cần ở mức vừa phải, tuyệt đối không lạm dụng kéo dài hoặc tự ý nấu nước quá đặc. Lối sống khoa học, bao gồm chế độ ăn giảm muối, hạn chế mỡ động vật, tăng cường rau xanh, duy trì cân nặng lý tưởng và vận động thể lực đều đặn vẫn là nền tảng cốt lõi không thể thay thế để duy trì huyết áp ổn định và bảo vệ trái tim khỏe mạnh.

Tóm lại, cây ích mẫu và hoạt chất leonurine sở hữu tiềm năng rất lớn trong việc chống viêm, giảm xơ hóa cơ tim, chống thiếu máu cục bộ và hỗ trợ ổn định huyết áp [3], [4]. Tuy nhiên, các bằng chứng này hiện phần lớn nằm ở mức độ tiền lâm sàng trên động vật và tế bào [3], [4]. Người tiêu dùng nên tiếp cận vị thuốc này một cách khoa học, xem đây là giải pháp bổ trợ dưới sự tư vấn y tế chứ không thể dùng để thay thế thuốc điều trị tim mạch hàng ngày.