Mỗi khi thời tiết chuyển mùa hoặc cơ thể có dấu hiệu cảm cúm, không ít người lập tức tìm mua các viên sủi, viên uống kết hợp kẽm và vitamin C với mong muốn "nhân đôi" sức đề kháng. Niềm tin rằng hai dưỡng chất quen thuộc này khi đi đôi với nhau sẽ tạo ra sức mạnh vượt trội đã trở thành thói quen chăm sóc sức khỏe của rất nhiều gia đình.

Tuy nhiên, liệu việc dùng chung kẽm và vitamin C có thực sự mang lại hiệu quả "gấp đôi" như lời đồn thổi trên các phương tiện truyền thông? Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học chứng cứ là: cả hai dưỡng chất đều rất cần thiết và hỗ trợ lẫn nhau bảo vệ cơ thể, nhưng khái niệm "tăng gấp đôi sức đề kháng" là một cách nói quá mức, chưa có cơ sở khoa học xác thực để chứng minh công thức toán học này.

Cơ chế tác động của kẽm và vitamin C lên hệ miễn dịch

Để hiểu tại sao bộ đôi này thường xuyên được nhắc tới cùng nhau, cần nhìn vào cách cơ thể vận hành hệ thống phòng ngự. Hệ miễn dịch bao gồm các hàng rào vật lý bảo vệ bên ngoài và mạng lưới tế bào chuyên biệt bên trong.

Nồng độ vitamin C trong huyết tương và tế bào bạch cầu thường giảm đi rất nhanh chóng khi cơ thể bị căng thẳng hoặc đối mặt với nhiễm trùng [1]. Khi đó, vitamin C hỗ trợ duy trì tính toàn vẹn oxy hóa khử của tế bào, bảo vệ tế bào miễn dịch khỏi các gốc oxy hóa phản ứng sinh ra trong quá trình bùng phát hô hấp và phản ứng viêm [1]. Ngoài ra, vitamin C còn hỗ trợ chức năng kháng khuẩn, tăng cường hoạt động của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK), kích thích tăng sinh tế bào lympho, hỗ trợ hóa ứng động và củng cố hàng rào biểu mô ngăn chặn mầm bệnh xâm nhập [5, 7].

Bên cạnh đó, việc thiếu hụt dinh dưỡng hay thiếu kẽm cũng được chứng minh là làm suy yếu các chất trung gian tế bào của hệ miễn dịch bẩm sinh [1]. Sự thiếu kẽm trực tiếp làm giảm chức năng thực bào, suy giảm hoạt tính của tế bào NK và cản trở sự tạo ra các đợt bùng phát oxy hóa bảo vệ [1]. Khi kết hợp vitamin C, vitamin D và kẽm, các dưỡng chất này phối hợp nhằm duy trì tính toàn vẹn vật lý của các hàng rào sinh học thông qua các phức hợp protein liên kết tế bào [2]. Do sự phá vỡ tế bào biểu mô niêm mạc có thể trở thành cửa ngõ cho mầm bệnh xâm nhập, việc kết hợp các vi chất này giúp bảo vệ tính toàn vẹn của mô theo cách tương hỗ [2].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực tế ghi nhận điều gì?

Hiệu quả hiệp đồng của việc kết hợp kẽm và vitamin C đã được đưa vào nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ, đặc biệt trong các bệnh lý đường hô hấp thường gặp.

Một bài tổng quan công bố năm 2012 đã phân tích dữ liệu từ 2 thử nghiệm lâm sàng sơ bộ, ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược trên các bệnh nhân mắc cảm lạnh thông thường [3]. Can thiệp được thực hiện với công thức kết hợp 1.000 mg vitamin C cùng với 10 mg kẽm [3]. Trong từng nghiên cứu riêng lẻ, các nhà khoa học ghi nhận thời gian chảy nước mũi giảm từ 9% đến 27%, dù mức giảm đơn lẻ này chưa đạt ý nghĩa thống kê [3]. Tuy nhiên, khi phân tích gộp dữ liệu của cả 2 nghiên cứu với tổng số 94 người tham gia (n=94), công thức kết hợp 1.000 mg vitamin C và 10 mg kẽm đã cho thấy hiệu quả vượt trội rõ rệt so với giả dược trong việc giảm triệu chứng chảy nước mũi trong 5 ngày điều trị [3]. Bệnh nhân được ghi nhận giảm triệu chứng nhanh hơn và sản phẩm có độ dung nạp tốt [3].

Tổng quan y khoa công bố năm 2006 cũng cho thấy một số lượng lớn các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng với liều lượng lên tới 1 g (1.000 mg) vitamin C và tối đa 30 mg kẽm [1]. Các thử nghiệm này chứng minh rằng việc cung cấp đủ lượng vitamin C và kẽm giúp cải thiện rõ rệt các triệu chứng và rút ngắn thời gian mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, bao gồm cảm lạnh thông thường [1]. Ngoài ra, việc bổ sung đầy đủ hai vi chất này còn giúp giảm tỷ lệ mắc và cải thiện kết quả điều trị viêm phổi, sốt rét và tiêu chảy, đặc biệt là ở trẻ em tại các quốc gia đang phát triển [1].

Trong bối cảnh đại dịch, nhiều nghiên cứu quy mô cũng đã được đăng ký để đánh giá vai trò của kẽm và vitamin C. Tính đến đầu năm 2022, có 7.479 nghiên cứu lâm sàng được đăng ký tại 220 quốc gia, trong đó 69 nghiên cứu tìm hiểu về vai trò của kẽm chống lại lây nhiễm [4]. Một số nghiên cứu như thử nghiệm lâm sàng NCT04342728 (COVIDAtoZ) đã được thiết kế nhằm đánh giá việc điều trị kết hợp giữa kẽm và vitamin C trên bệnh nhân ngoại trú [5]. Dù vậy, tại thời điểm tổng hợp dữ liệu, nhiều thử nghiệm lâm sàng về kẽm vẫn chưa có kết quả đầy đủ hoặc đang trong quá trình chờ đợi nghiệm thu [4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Từ các dữ liệu lâm sàng kể trên, có thể thấy việc bổ sung kẽm và vitamin C đem lại lợi ích rõ rệt nhất trong việc làm giảm thời gian khó chịu và mức độ nghiêm trọng của bệnh cảm lạnh thông thường [4, 5]. Bộ đôi này hoạt động như những mắt xích hỗ trợ chức năng tế bào miễn dịch và bảo vệ biểu mô, thay vì là một "liều thuốc tiên" ngăn ngừa tuyệt đối mọi sự tấn công của virus [3, 7].

Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng ghi nhận sự kết hợp giữa kẽm, vitamin C cùng vitamin A mang lại khả năng hồi phục nhanh hơn trong quá trình làm lành vết thương, ví dụ như ở các vết loét tĩnh mạch [6]. Ở cơ chế này, vitamin C kích thích sự tăng sinh của nguyên bào sợi trong khi vitamin A và kẽm hỗ trợ đắc lực cho các chức năng liên quan đến miễn dịch [6].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận giới hạn của các bằng chứng. Cụm từ "tăng gấp đôi sức đề kháng" hoàn toàn không có trong y văn. Hiệu quả hiệp đồng (synergy) chỉ thể hiện ở việc các dưỡng chất cùng tham gia vào các chu trình sinh học khác nhau để đạt được kết quả chung tốt hơn, chứ không làm năng lực miễn dịch tăng lên theo cấp số nhân. Hơn nữa, các tác dụng làm giảm triệu chứng rõ nét nhất thường rơi vào nhóm đối tượng vốn bị thiếu hụt vi chất từ trước [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kẽm và vitamin C

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống càng nhiều, đề kháng càng mạnh". Không ít người tự ý tăng gấp nhiều lần liều dùng viên sủi hoặc viên nén khi thấy người mệt mỏi. Thực tế, hệ thống miễn dịch là một bộ máy điều hòa phức tạp, không thể bị kích thích vô hạn bằng việc nạp ồ ạt vitamin hay khoáng chất.

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng bổ sung bất kỳ vi chất nào cùng nhau cũng tạo ra tác dụng hiệp đồng tốt. Điều này không đúng trên mọi đối tượng. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng trên 118 người cao tuổi hoàn thành nghiên cứu tại nhà dưỡng lão ở Rome (Ý) đã chỉ ra sự phức tạp này [7]. Trong nghiên cứu này, việc bổ sung kẽm với liều 25 mg (dưới dạng kẽm sulfat) đã giúp tăng số lượng tế bào T CD4+DR+ (P = 0,016) và tế bào lympho T gây độc tế bào (P = 0,005) [7]. Ngược lại, những người dùng vitamin A (800 microgram retinol palmitate) lại bị giảm số lượng tế bào T CD3+ (P = 0,012) và tế bào T CD4+ (P = 0,012), cho thấy vitamin A có thể gây ảnh hưởng bất lợi tới đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào ở nhóm người cao tuổi này [7]. Điều này nhấn mạnh rằng không thể tùy tiện phối hợp các dưỡng chất theo cảm tính.

Hiểu lầm thứ ba là coi kẽm và vitamin C như phương pháp điều trị thay thế cho các biện pháp y tế tiêu chuẩn hoặc thuốc đặc trị khi nhiễm khuẩn, nhiễm virus nặng. Dù vitamin C và kẽm có bằng chứng hỗ trợ giảm nhẹ cảm lạnh [4, 5], chúng không có khả năng tiêu diệt lập tức các tác nhân gây bệnh phức tạp hay thay thế chỉ định y khoa.

Ai nên thận trọng khi bổ sung?

Bổ sung vi chất qua viên uống không phải lúc nào cũng an toàn cho tất cả mọi người nếu dùng sai cách hoặc dùng kéo dài liều cao.

Những người có tiền sử bệnh lý dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa cần đặc biệt chú ý, bởi cả vitamin C liều cao và kẽm đều có thể gây kích ứng niêm mạc, dẫn đến cảm giác cồn cào, buồn nôn hoặc trào ngược. Bệnh nhân có tiền sử sỏi thận (đặc biệt là sỏi oxalat) hoặc suy giảm chức năng thận không nên tự ý dùng vitamin C liều cao mà không có hướng dẫn từ nhân viên y tế.

Người lớn tuổi, người mắc bệnh mạn tính hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị nhiễm trùng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Để tối ưu hóa lợi ích của kẽm và vitamin C cho sức khỏe đường hô hấp và miễn dịch, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc khoa học sau:

  • Ưu tiên thực phẩm tự nhiên: Trước khi tìm tới thực phẩm chức năng, hãy xây dựng chế độ ăn cân đối. Vitamin C có dồi dào trong các loại quả có múi, ổi, ớt chuông, bông cải xanh; trong khi kẽm hiện diện nhiều trong các loại hải sản có vỏ, thịt gia cầm, trứng, đậu và các loại hạt.
  • Liều lượng tham khảo từ nghiên cứu: Khi cần can thiệp hỗ trợ cho các đợt cảm lạnh thông thường, các nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận mức liều có hiệu quả và dung nạp tốt là khoảng 1.000 mg vitamin C kết hợp với 10 mg kẽm mỗi ngày trong đợt ngắn hạn khoảng 5 ngày [3]. Tổng quan y khoa cũng ghi nhận các thử nghiệm an toàn với mức liều tối đa lên tới 1 g (1.000 mg) vitamin C và 30 mg kẽm mỗi ngày [1]. Không nên tự ý vượt quá ngưỡng này trừ khi có chỉ định riêng.
  • Thời điểm sử dụng: Do vitamin C có tính axit và kẽm có thể gây khó chịu dạ dày khi bụng rỗng, thời điểm tốt nhất để uống bổ sung là sau bữa ăn. Nên uống cùng nhiều nước để hỗ trợ hấp thu tốt hơn và hạn chế lắng đọng.
  • Thời gian can thiệp: Việc bổ sung liều tăng cường chỉ nên diễn ra trong thời gian ngắn (khoảng vài ngày đến 1-2 tuần khi có triệu chứng) thay vì dùng liên tục quanh năm gây dư thừa tích lũy [3].

Tóm lại, kẽm kết hợp với vitamin C mang lại tác dụng bổ trợ thiết thực, giúp củng cố hàng rào phòng thủ tự nhiên và rút ngắn thời gian chịu đựng các triệu chứng cảm cúm thông thường [4, 5]. Tuy nhiên, không có phép màu nào giúp "tăng gấp đôi" sức đề kháng một cách cơ học. Một lối sống lành mạnh, dinh dưỡng đa dạng cùng việc tham vấn bác sĩ khi có vấn đề sức khỏe mới là nền tảng vững chắc nhất cho hệ miễn dịch của bạn.