Mỗi khi giao mùa hay thời tiết trở lạnh, nhiều người thường tìm mua các viên uống thảo dược xách tay kết hợp giữa cúc tím (Echinacea) và rễ cây mao lương hoa vàng (Goldenseal) để phòng cảm cúm. Trên kệ thuốc tại Mỹ và châu Âu, các chế phẩm từ Echinacea thuộc nhóm thảo dược bán chạy nhất và rất hay được nhà sản xuất trộn chung với Goldenseal, nhân sâm hoặc tỏi [1]. Sự phổ biến này khiến không ít người tiêu dùng tin rằng uống viên gộp hai thảo dược sẽ giúp hệ miễn dịch mạnh gấp đôi.
Thực tế, dữ liệu khoa học hiện tại chưa chứng minh việc uống gộp Echinacea và Goldenseal mang lại hiệu quả tăng đề kháng gấp đôi ở người. Hai thảo dược này có tác động lên các nhánh kháng thể khác nhau khi thử nghiệm riêng rẽ trên động vật [2]. Do đó, gộp chung chúng là thói quen thương mại phổ biến hơn là một công thức đã được kiểm chứng cộng hưởng rõ ràng trên lâm sàng.
Nguồn gốc bộ đôi thảo dược Bắc Mỹ
Echinacea là một chi gồm 9 loài cây thân thảo có hoa thuộc họ Cúc (Asteraceae), có nguồn gốc từ miền đông và miền trung Bắc Mỹ [1]. Trong y học cổ truyền của người bản địa Bắc Mỹ, ba loài gồm Echinacea purpurea, Echinacea angustifolia và Echinacea pallida đã được sử dụng hàng thế kỷ để trị nhiễm trùng đường hô hấp và các tình trạng viêm [1]. Người dân thường dùng chúng khi bị cảm lạnh thông thường, ho, viêm phế quản, hoặc viêm vùng miệng và hầu họng [1].
Thị trường hiện cung cấp nhiều dạng chế phẩm từ thảo dược tươi hoặc khô, thân rễ và rễ sấy khô, cho đến dịch chiết cồn [1]. Trong khi đó, Goldenseal (tên khoa học Hydrastis canadensis) cũng là một cây thuốc được归 cho nhiều đặc tính điều hòa miễn dịch [2]. Vì cùng hướng tới mục tiêu hỗ trợ sức khỏe hô hấp và đề kháng, các nhà sản xuất thường kết hợp chúng trong cùng một sản phẩm [1].
Cơ chế tác động lên hệ miễn dịch diễn ra thế nào
Hệ miễn dịch của cơ thể hoạt động qua hai tầng bảo vệ: miễn dịch bẩm sinh (phản ứng nhanh, không đặc hiệu) và miễn dịch thích ứng (tạo kháng thể đặc hiệu nhớ mặt mầm bệnh) [2][3]. Các hợp chất sinh học chính trong chiết xuất Echinacea bao gồm alkamides (hoặc alkylamides), dẫn xuất axit caffeic, flavonoids và polysaccharides [4][3]. Những chất này kích thích hoạt động của các tế bào miễn dịch như đại thực bào (tế bào chuyên "nuốt" mầm bệnh) và tế bào tiêu diệt tự nhiên (tế bào NK), thúc đẩy quá trình thực bào và tiết cytokine (các phân tử tín hiệu miễn dịch) [3].
Tuy nhiên, một tổng quan năm 2011 về Echinacea purpurea lưu ý rằng các nhà khoa học vẫn chưa thể gắn kết hoàn toàn hoạt tính sinh học của thảo dược này chỉ dựa trên các dấu ấn hóa học quen thuộc như polysaccharides, dẫn xuất axit caffeic hay alkylamides [5]. Hiệu quả tổng thể nhiều khả năng đến từ sự phối hợp hiệp đồng của nhiều hợp chất cùng lúc tác động lên các đường truyền tín hiệu tế bào [5].
Ở góc độ kháng mầm bệnh trực tiếp, chiết xuất Echinacea purpurea cho thấy khả năng tiêu diệt một số virus và vi khuẩn đường hô hấp ở nồng độ không gây độc cho tế bào người [5]. Thảo dược này được ghi nhận có hoạt tính kháng các vi khuẩn gây bệnh hô hấp như Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Legionella pneumophila và vi khuẩn trên da như Staphylococcus aureus, Propionibacterium acnes [3]. Về mặt kháng virus, nó tác động lên virus herpes simplex, virus cúm (influenza) và rhinovirus (thủ phạm chính gây cảm lạnh) [3]. Đồng thời, chiết xuất còn giúp đảo ngược phản ứng viêm quá mức của tế bào biểu mô và giảm tiết chất nhầy dư thừa ở đường thở [5].
Đối với Goldenseal, cơ chế được biết đến chủ yếu qua khả năng hỗ trợ sản xuất kháng thể đặc hiệu với kháng nguyên (chất lạ xâm nhập cơ thể) trong giai đoạn đầu tiếp xúc [2]. Kháng thể IgM thường xuất hiện sớm nhất khi cơ thể mới gặp mầm bệnh, trong khi kháng thể IgG xuất hiện muộn hơn nhưng duy trì bảo vệ lâu dài [2].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về Goldenseal và Echinacea
Cho đến nay, dữ liệu trực tiếp đặt Echinacea và Goldenseal lên bàn cân cùng lúc chủ yếu đến từ nghiên cứu trên động vật. Một nghiên cứu công bố năm 1999 đã khảo sát tiềm năng điều hòa miễn dịch đặc hiệu kháng nguyên trên cơ thể sống khi điều trị liên tục bằng chiết xuất rễ Echinacea angustifolia và chiết xuất rễ Goldenseal (Hydrastis canadensis) [2].
Trong thí nghiệm kéo dài 6 tuần này, các nhà khoa học sử dụng chuột cống được tiêm một kháng nguyên lạ có tên là keyhole limpet hemocyanin (KLH), sau đó cho chuột tiếp xúc lại với KLH sau lần đầu tiên [2]. Lượng kháng thể (immunoglobulin) sinh ra được theo dõi liên tục suốt 6 tuần bằng kỹ thuật xét nghiệm ELISA [2].
Kết quả cho thấy hai thảo dược hoạt động theo hai nhịp điệu khác nhau [2]. Nhóm chuột dùng Echinacea tăng đáng kể phản ứng tạo kháng thể IgG ở cả lần tiếp xúc đầu tiên (sơ cấp) và lần tiếp xúc lại (thứ cấp) với kháng nguyên [2]. Ngược lại, nhóm chuột dùng Goldenseal chỉ cho thấy sự gia tăng phản ứng tạo kháng thể IgM sơ cấp trong 2 tuần đầu điều trị [2]. Nghiên cứu kết luận mỗi cây thuốc có thể tăng cường chức năng miễn dịch thông qua việc tăng sản xuất kháng thể đặc hiệu, nhưng thiết kế nghiên cứu này thử nghiệm từng chất riêng biệt trên chuột chứ không chứng minh hiệu quả nhân đôi khi trộn lẫn trên người [2].
Bên cạnh Goldenseal, Echinacea cũng từng được đem thử nghiệm cùng nhân sâm (Panax ginseng). Một nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) năm 1997 đã lấy tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) từ người khỏe mạnh, người mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính và bệnh nhân suy giảm miễn dịch mắc phải (AIDS) [6]. Khi cho chiết xuất Echinacea purpurea (ở nồng độ từ 0,1 microgam/kg trở lên) hoặc nhân sâm (từ 10 microgam/kg trở lên) vào mẫu tế bào, cả hai thảo dược đều làm tăng đáng kể hoạt tính của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) chống lại tế bào K562 và tăng độc tính tế bào phụ thuộc kháng thể (ADCC) chống lại tế bào H9 nhiễm virus herpes 6 ở cả ba nhóm đối tượng [6].
Không phải loại cúc tím nào cũng giống nhau
Ngay cả khi chỉ xét riêng Echinacea, hiệu quả trên người cũng phụ thuộc lớn vào loài cây và cách bào chế [1]. Một nghiên cứu năm 2006 đã so sánh đặc tính điều hòa miễn dịch của 7 loài Echinacea bằng cách dùng chiết xuất của chúng kích thích tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) của người trong ống nghiệm và đo nồng độ 3 loại cytokine: interleukin-1beta (IL-1beta), interleukin-2 (IL-2) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [7].
Kết quả chỉ ra rằng chiết xuất từ 5 loài gồm E. angustifolia, E. paradoxa, E. purpurea, E. simulata và E. tennesseensis làm tăng đáng kể việc sản xuất IL-1beta và TNF-alpha, nhưng không có chiết xuất nào làm thay đổi đáng kể IL-2 [7]. Khi phân tích phân nhóm, hai cặp loài (E. angustifolia đi cùng E. simulata, và E. pallida đi cùng E. sanguinea) có biểu hiện miễn dịch khác biệt nhau xa nhất, còn E. purpurea nằm ở vị trí trung gian [7]. Điều này chứng tỏ các loài Echinacea tác động rất không đồng nhất lên hệ miễn dịch [7].
Sự khác biệt còn nằm ở quy trình sản xuất thương mại. Một tổng quan năm 2018 dẫn lại thí nghiệm trên chuột cái chủng Balb/c khi so sánh 3 chế phẩm thương mại đều làm từ E. purpurea: giọt uống IMMUNAL (dịch ép cây), viên nén IMMUNAL FORTE (dịch ép cây sấy khô) và giọt uống ECHINACEA FORTE (nước ép từ hoa tươi) [1]. Dù cùng một loài cây, các chế phẩm này lại tạo ra tác động điều hòa miễn dịch rất khác nhau trên chuột, có loại kích thích nhưng có loại lại ức chế [1].
Trên người, một đánh giá nhanh năm 2020 về các thử nghiệm lâm sàng cho thấy bổ sung Echinacea có thể giúp giảm thời gian và mức độ nặng của nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính và cảm lạnh thông thường, đặc biệt khi uống ngay lúc mới chớm triệu chứng [8]. Tuy nhiên, các nghiên cứu ghi nhận lợi ích này chủ yếu sử dụng loài E. purpurea hoặc kết hợp E. purpurea và E. angustifolia có chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất, chứ không phải kết hợp với Goldenseal [8].
Hiểu lầm thường gặp về "cơn bão cytokine" và COVID-19
Vì Echinacea có khả năng kích thích hoạt động tế bào miễn dịch, nhiều người lo ngại việc uống thảo dược này khi đang nhiễm virus hô hấp có thể làm trầm trọng thêm tình trạng kích hoạt miễn dịch quá mức, hay còn gọi là "cơn bão cytokine" [8]. Đây là phản ứng viêm toàn thân dữ dội góp phần gây ra Hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển (ARDS) và tử vong ở bệnh nhân COVID-19 [8].
Đánh giá nhanh năm 2020 đã rà soát các thử nghiệm trên người để làm rõ mối lo này [8]. Kết quả cho thấy không có thử nghiệm trên người nào ghi nhận bằng chứng về cơn bão cytokine khi sử dụng Echinacea kéo dài tới 4 tháng [8]. Ngược lại, khi đánh giá tất cả các thử nghiệm lâm sàng ở người có đo lường sự thay đổi cytokine, việc bổ sung Echinacea phần lớn làm giảm nồng độ các cytokine tiền viêm vốn đóng vai trò thúc đẩy cơn bão cytokine và ARDS [8].
Mặc dù vậy, độc giả cần phân biệt rõ giữa dữ liệu an toàn và khả năng điều trị bệnh. Tổng quan năm 2020 khẳng định chưa có bất kỳ nghiên cứu nào kiểm chứng việc dùng Echinacea để phòng ngừa hay điều trị COVID-19 hoặc quản lý cơn bão cytokine trên lâm sàng [8].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những ai nên thận trọng
Nhìn chung, các chế phẩm từ Echinacea được đánh giá là khá an toàn và dung nạp tốt trong các nghiên cứu độc tính cấp tính, bán cấp cũng như thử nghiệm lâm sàng, với rất ít tác dụng phụ được báo cáo [8][4]. Ngoài đường hô hấp, một tổng quan năm 2021 còn ghi nhận các thử nghiệm tiền lâm sàng và lâm sàng bước đầu về khả năng bảo vệ gan của Echinacea nhờ đặc tính chống viêm và chống oxy hóa, nhưng vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng thiết kế chặt chẽ để xác nhận độ an toàn và hiệu quả trên bệnh lý gan [4].
Giới hạn lớn nhất của các sản phẩm thảo dược phối hợp hiện nay là tình trạng thiếu chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất, sự biến đổi về chất lượng và số lượng hoạt chất giữa các lô sản xuất, cũng như thiếu các thử nghiệm kiểm chứng hiệu quả nghiêm ngặt [1][3]. Riêng với Goldenseal, dữ liệu trong phạm vi bằng chứng hiện có mới dừng ở mô hình chuột thí nghiệm trong 6 tuần, chưa có thông số liều lượng hay độ an toàn dài hạn trên người [2].
Do đó, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng:
- Người đang có bệnh nền mạn tính, bệnh lý gan hoặc rối loạn miễn dịch không nên tự ý dùng các viên uống gộp nhiều loại thảo dược khi chưa rõ hàm lượng chuẩn hóa [1][4].
- Người đang điều trị bằng thuốc kháng sinh hoặc thuốc kháng virus theo đơn cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm thảo dược, dù các nghiên cứu tiền lâm sàng đang xem xét tiềm năng phối hợp này [3].
- Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ nên tham khảo chuyên gia y tế vì dữ liệu an toàn của chế phẩm phối hợp Goldenseal chưa được xác lập đầy đủ trong các tài liệu hiện hành.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ đường hô hấp
Nếu muốn sử dụng thảo dược hỗ trợ khi giao mùa, người tiêu dùng nên ưu tiên lựa chọn các sản phẩm có công bố rõ ràng về loài thảo dược và được chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất từ nhà sản xuất uy tín [1][8]. Đối với mục tiêu giảm nhẹ triệu chứng và rút ngắn thời gian bị cảm lạnh thông thường hoặc nhiễm trùng hô hấp cấp, bằng chứng lâm sàng hiện ủng hộ việc dùng chế phẩm chuẩn hóa từ Echinacea purpurea hoặc kết hợp E. purpurea và E. angustifolia [8].
Thời điểm sử dụng đóng vai trò quan trọng: các nghiên cứu ghi nhận lợi ích khi người bệnh bắt đầu uống ngay khi xuất hiện dấu hiệu nhiễm trùng đầu tiên [8]. Không nên kỳ vọng các viên uống trộn thêm Goldenseal sẽ tạo ra tác dụng "nhân đôi" miễn dịch, bởi kháng thể IgM do Goldenseal kích thích trên thực nghiệm chỉ tăng trong 2 tuần đầu và chưa có phác đồ chuẩn cho người [2].
Thảo dược suy cho cùng chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không phải là thuốc chữa khỏi bệnh nhiễm trùng và không thay thế được phác đồ y khoa. Để duy trì hệ miễn dịch khỏe mạnh, nền tảng cốt lõi vẫn là chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và giữ vệ sinh đường hô hấp. Khi có triệu chứng sốt cao, khó thở hoặc ho kéo dài, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám thay vì tự dùng thực phẩm chức năng.