Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) vốn được thiết kế nhằm mục tiêu hỗ trợ kiểm soát huyết áp và tim mạch. Nhiều người thắc mắc liệu khi điều chỉnh mức calo lên cao cho người có nhu cầu vận động lớn thì cơ cấu dinh dưỡng thay đổi ra sao. Câu hỏi đặt ra là sự khác biệt giữa DASH nguyên bản và các mức năng lượng cao nằm ở những yếu tố nào.

Các tài liệu nghiên cứu hiện có ghi nhận chế độ ăn DASH được xây dựng dựa trên cơ cấu tỷ lệ dưỡng chất cố định và phân bổ khẩu phần theo từng mức năng lượng, phổ biến từ 1.200 kcal đến 3.100 kcal mỗi ngày [1] [2]. Đáng chú ý, các nghiên cứu được cung cấp không có dữ liệu thực nghiệm về thực đơn 3.500 kcal dành riêng cho lao động nặng; mức năng lượng cao nhất được ghi nhận trong thang đo chuẩn là 3.100 kcal mỗi ngày [2].

Cơ cấu dinh dưỡng chuẩn của chế độ ăn DASH theo nghiên cứu

Dữ liệu can thiệp lâm sàng cho thấy chế độ ăn DASH duy trì tỷ lệ các chất sinh năng lượng (macronutrient) ở mức tương đối ổn định [1]. Cụ thể, năng lượng từ carbohydrate chiếm khoảng 55-60%, chất béo chiếm 25-30%, và protein chiếm khoảng 15% tổng năng lượng [1]. Ngoài ra, chế độ ăn DASH tiêu chuẩn có hàm lượng protein cao hơn khoảng 3,8% so với chế độ ăn đối chứng thông thường [3].

Về vi chất và các thành phần khác, DASH hướng đến việc giới hạn lượng muối ăn vào ở mức không quá 1 thìa cà phê mỗi ngày (tương đương 2.300 mg natri/ngày) [1]. Nghiên cứu phân tích dấu ấn sinh học cũng ghi nhận hơn 100 chất chuyển hóa trong nước tiểu có sự thay đổi rõ rệt khi người tham gia tuân thủ chế độ ăn DASH [4].

Các mức năng lượng được ghi nhận: 2.000 kcal so với các mức calo cao hơn

Trong nghiên cứu can thiệp kéo dài 16 tuần, chế độ ăn DASH được chỉ định trong khoảng 2.000 - 3.000 kcal mỗi ngày tùy theo nhu cầu chuyển hóa của đối tượng [1]. Khung phân bổ nhóm thực phẩm cho mức năng lượng này bao gồm: 8-12 khẩu phần rau và trái cây mỗi ngày, 7-15 khẩu phần ngũ cốc nguyên hạt, 2-3 khẩu phần sữa ít béo, 2 khẩu phần thịt đỏ, 1 khẩu phần hạt và các loại hạt có dầu, đồng thời hạn chế đồ ngọt dưới 5 khẩu phần mỗi tuần [1].

Khi cần tăng năng lượng từ mức tiêu chuẩn khoảng 2.000 kcal lên các mức cao hơn (như 2.600 kcal hoặc 3.100 kcal theo phân loại của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ), nguyên tắc là nâng số lượng khẩu phần của ngũ cốc, rau củ hoặc đạm phù hợp mà không phá vỡ tỷ lệ macronutrient nền tảng (55-60% bột đường, 15% đạm, 25-30% béo) [1] [2]. Mức natri mục tiêu vẫn duy trì ở ngưỡng giới hạn 2.300 mg/ngày [1].

Nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ nói gì về hiệu quả của DASH?

Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận can thiệp bằng chế độ ăn DASH giúp giảm huyết áp tâm thu và tâm trương trung bình 4,9/2,1 mmHg, đồng thời không làm tăng bài tiết albumin qua nước tiểu dù có lượng protein cao hơn [3]. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 8 tuần trên bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD), chế độ DASH giúp giảm chỉ số đường huyết HbA1c (p < 0.001), giảm men gan AST (p = 0.008), giảm các chất chỉ điểm viêm như TLR-4, MCP-1, LPS và giúp 80% người tham gia cải thiện tình trạng nhiễm mỡ gan [5].

Ở khía cạnh dịch tễ học dài hạn, nghiên cứu trên 20.993 phụ nữ từ 55 đến 69 tuổi theo dõi từ năm 1986 đến 2002 cho thấy: ban đầu việc tuân thủ DASH có liên quan nghịch với tỷ lệ tăng huyết áp mới mắc (tỷ số nguy cơ giảm dần qua các nhóm từ 1,0 xuống 0,87, p = 0,02 khi điều chỉnh theo tuổi và năng lượng) [6]. Tuy nhiên, sau khi hiệu chỉnh đầy đủ các yếu tố nguy cơ khác, mối liên quan độc lập dài hạn không còn ý nghĩa thống kê rõ rệt, cho thấy việc tuân thủ lỏng lẻo ngoài đời thực có thể không mang lại lợi ích bền vững như trong các thử nghiệm kiểm soát nghiêm ngặt [6]. Ngoài ra, dữ liệu từ nghiên cứu HANDLS chỉ ra rằng điểm tuân thủ DASH cao hơn có liên quan đến chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hơn theo thời gian [7].

Điều chưa biết: Khoảng trống về thực đơn 3.500 kcal cho lao động nặng

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra cấu trúc cụ thể cho thực đơn DASH ở mức 3.500 kcal/ngày. Thang đo tiêu chuẩn từ Viện Y tế Quốc gia (NIH) được trích dẫn chỉ phân chia các mức năng lượng: 1.200, 1.400, 1.600, 1.800, 2.000, 2.600 và 3.100 kcal/ngày [2].

Do đó, chưa có dữ liệu thực nghiệm đánh giá liệu việc nâng năng lượng lên 3.500 kcal bằng cách tăng khẩu phần ngũ cốc, đạm hay chất béo lành mạnh có giữ nguyên được hiệu quả kiểm soát huyết áp và các chỉ số chuyển hóa hay không. Ngoài ra, nhu cầu bù đắp natri qua mồ hôi ở người lao động nặng có mâu thuẫn với mức giới hạn natri 2.300 mg/ngày của DASH hay không cũng là vấn đề trích đoạn chưa đề cập [1].

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn DASH?

Người có bệnh lý tiêu hóa như hội chứng ruột kích thích (IBS) cần lưu ý khi chuyển sang chế độ ăn DASH nhiều rau quả và ngũ cốc nguyên hạt, do sự thay đổi thành phần chất xơ có thể ảnh hưởng đến triệu chứng đường ruột [8]. Việc phân loại triệu chứng và đáp ứng của từng cá nhân đối với các nhóm thực phẩm là cần thiết [8].

Bệnh nhân mắc đái tháo đường týp 2 hoặc bệnh gan nhiễm mỡ khi áp dụng DASH cần có sự theo dõi của chuyên gia y tế, bởi chế độ ăn này tạo ra những thay đổi đáng kể lên chỉ số HbA1c, men gan và các dấu ấn viêm chuyển hóa [1] [5]. Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị huyết áp hoặc chuyển hóa không nên tự ý thay đổi liều lượng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ [1].

Cách áp dụng thực tế và điều chỉnh khẩu phần

Khi muốn áp dụng chế độ ăn DASH ở mức năng lượng phù hợp với nhu cầu vận động, người thực hiện nên dựa trên nguyên tắc cân đối các nhóm thực phẩm thay vì chỉ tập trung vào một món riêng lẻ. Việc tăng năng lượng từ mức 2.000 kcal lên các mức cao hơn cần ưu tiên tăng số lượng khẩu phần từ ngũ cốc nguyên hạt (khoảng 7-15 phần), rau củ và trái cây (8-12 phần), kết hợp sữa ít béo và nguồn đạm nạc [1].

Để đạt hiệu quả như trong nghiên cứu, mức natri nên được giữ dưới ngưỡng 2.300 mg mỗi ngày (khoảng 1 thìa cà phê muối) và hạn chế tối đa các loại bánh kẹo, đồ ngọt [1]. Người có nhu cầu năng lượng đặc thù hoặc đang điều trị bệnh lý mạn tính nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để thiết lập thực đơn cá nhân hóa an toàn.