Sinh viên thường tìm đến chế độ ăn ít tinh bột để giảm cân nhanh trong mùa thi cử hoặc chuẩn bị cho các sự kiện quan trọng. Hai lựa chọn phổ biến nhất hiện nay là Keto (rất ít carbohydrate, giàu chất béo) và Low-carb (giảm tinh bột ở mức vừa phải). Tuy nhiên, liệu chế độ nào an toàn và dễ duy trì hơn cho lứa tuổi sinh viên?
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp hiệu quả của Keto và Low-carb trên nhóm đối tượng riêng biệt là sinh viên. Các bằng chứng khoa học hiện có trên người trưởng thành, người thừa cân và vận động viên cho thấy Low-carb ở mức độ vừa phải là lựa chọn an toàn, dễ duy trì hơn và ít gây ảnh hưởng đến học tập hơn so với Keto [1], [2], [3].
Keto và Low-carb khác nhau thế nào?
Low-carb là thuật ngữ chung chỉ các chế độ ăn giới hạn carbohydrate dưới 40% đến 45% tổng năng lượng mỗi ngày [1]. Ở mức này, cơ thể vẫn nhận đủ lượng đường cần thiết cho các hoạt động trí não và vận động nhẹ nhàng mà không bắt buộc phải chuyển sang cơ chế chuyển hóa đặc biệt.
Ngược lại, chế độ ăn Keto (Ketogenic diet) hạn chế carbohydrate rất nghiêm ngặt, thường dưới 10% năng lượng nạp vào, tương đương dưới 20 đến 50 gram mỗi ngày, đồng thời tăng chất béo lên tới 70% khẩu phần [4], [1], [3]. Sự cắt giảm triệt để này buộc cơ thể phải tạo ra các thể ketone trong máu để thay thế glucose làm nguồn năng lượng chính [4], [2].
Mức độ tuân thủ và độ an toàn ở đời sống thực tế
Việc cắt giảm tinh bột càng sâu thì tỷ lệ bỏ cuộc càng lớn [1]. Một phân tích tổng hợp trên 15 nghiên cứu cho thấy tỷ lệ bỏ cuộc chung ở các chế độ ăn tạo ketone lên tới 45%, trong đó chế độ ăn càng khắt khe thì người tham gia càng khó gắn bó lâu dài vì lý do tâm lý xã hội và mệt mỏi [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc duy trì chế độ Keto trong điều kiện tự do ngoài đời thực là một thử thách rất lớn [3].
Về tính an toàn, giai đoạn đầu bước vào Keto thường đi kèm các triệu chứng như đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi, buồn nôn và chuột rút (thường gọi là "keto flu"), xuất phát từ việc mất nước và thay đổi điện giải [3]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên so sánh chế độ ăn rất ít carbohydrate với chế độ ăn ít chất béo ghi nhận các tác dụng phụ nhẹ xảy ra thường xuyên hơn ở nhóm cắt giảm carbohydrate sâu [5].
Đối với sinh viên cần sự tỉnh táo để học tập và rèn luyện thể chất, Keto có thể đem lại bất lợi. Một nghiên cứu thử nghiệm năm 2007 trên người thừa cân cho thấy nồng độ beta-hydroxybutyrate trong máu ở nhóm Keto cao gấp 3,6 lần nhóm Low-carb không tạo ketone [2]. Nồng độ này tương quan thuận rõ rệt với cảm giác kiệt sức, mức độ mệt mỏi và rối loạn tâm trạng khi vận động [2].
Hiệu quả giảm cân và trao đổi chất giữa hai phương pháp
Một thử nghiệm đối đầu kéo dài 2 tuần giữa nhóm Keto (5% carbohydrate, 65% fat) và nhóm Low-carb không tạo ketone (40% carbohydrate, 30% fat) khi kiểm soát năng lượng ở mức 70% nhu cầu duy trì cho thấy: mức giảm cân và giảm khối lượng mỡ giữa hai nhóm hoàn toàn không khác biệt [2].
Ở các nghiên cứu kéo dài hơn trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 hoặc thừa cân kèm rối loạn mỡ máu, Keto cho thấy khả năng cải thiện nhanh chỉ số đường huyết HbA1c và triglyceride [6], [7], [5]. Một nghiên cứu kéo dài 24 tuần ghi nhận nhóm cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt giảm 12,9% cân nặng so với 6,7% ở nhóm ăn giảm chất béo [5]. Tuy nhiên, trong nghiên cứu kéo dài 12 tuần trên vận động viên cử tạ, Keto làm giảm tổng khối lượng cơ thể và khối lượng nạc mà không tạo ra sự khác biệt về khối mỡ hay sức mạnh so với nhóm ăn đối chứng [4].
Điều chưa biết
Các tài liệu hiện tại chưa làm rõ tác động dài hạn của chế độ ăn Keto đối với những người trẻ tuổi hoàn toàn khỏe mạnh [3], [8]. Dữ liệu về việc hạn chế tinh bột kéo dài ảnh hưởng thế nào đến khả năng ghi nhớ, sự tập trung học tập và hệ vi sinh đường ruột ở sinh viên vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ [8].
Ai nên thận trọng khi cắt giảm tinh bột?
- Sinh viên có tiền sử rối loạn ăn uống hoặc áp lực học tập cao: Chế độ ăn quá khắt khe như Keto dễ gây căng thẳng tâm lý xã hội và mệt mỏi kéo dài [1], [2].
- Người đang có bệnh lý nền về chuyển hóa, đái tháo đường tuýp 1 hoặc bệnh thận: Cần có sự giám sát y khoa chặt chẽ vì nguy cơ rối loạn điện giải và nhiễm toan [3], [8].
- Người thường xuyên tập luyện cường độ cao: Keto có thể làm tăng cảm giác gắng sức và làm giảm khối lượng nạc nếu không được kiểm soát [4], [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Với sinh viên có nhu cầu cải thiện vóc dáng, Low-carb mức độ vừa phải (giảm bớt đồ ngọt, bánh mì trắng, nước có gas, giữ carbohydrate khoảng dưới 40-45% năng lượng) là lựa chọn thực tế hơn [1]. Không cần thiết phải ép cơ thể vào trạng thái ketosis để giảm mỡ, bởi giảm cân vẫn diễn ra tương đương khi lượng calo tổng thể được kiểm soát [2]. Nếu xuất hiện cảm giác chóng mặt hay chuột rút khi giảm tinh bột, cần uống đủ nước và bổ sung natri qua súp hoặc nước hầm [3].
Giảm cân là một quá trình dài hạn, đòi hỏi sự bền vững thay vì kiêng khem cực đoan. Lựa chọn phương pháp ít gây cản trở đến học tập và sinh hoạt sẽ mang lại kết quả an toàn và ổn định nhất.







