Người làm việc nặng ngoài trời hoặc trong môi trường nhiệt độ cao thường đối mặt với tình trạng mất nước và điện giải liên tục qua mồ hôi. Khi áp dụng các mô hình ăn uống hướng đến việc hạn chế natri như chế độ ăn Địa Trung Hải, nhiều người băn khoăn liệu có cần chủ động nêm thêm muối vào bữa ăn hàng ngày hay không.
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp chế độ ăn Địa Trung Hải trên người lao động đổ mồ hôi nhiều; dữ liệu hiện có đến từ các nghiên cứu can thiệp và quan sát trên vận động viên cùng công nhân làm việc trong môi trường nóng bức [3, 7]. Bằng chứng cho thấy lượng muối cần bù phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ bài tiết mồ hôi và cường độ làm việc của từng cá nhân, dao động từ vài gam đến hơn 10 gam natri mỗi ngày ở những ca lao động nặng kéo dài [1, 7].
Nhu cầu natri tăng vọt khi làm việc nặng đổ mồ hôi
Ở người làm việc trong môi trường bình thường, nhu cầu muối không cao và các hướng dẫn quốc tế thường khuyến nghị giới hạn natri ở mức 86-100 mmol/ngày (tương đương khoảng 2-2,3 g natri/ngày) [1]. Tuy nhiên, công việc thể lực nặng làm gia tăng đột biến lượng chất lỏng và khoáng chất thất thoát qua bề mặt da [1, 7].
Nghiên cứu trên công nhân mỏ làm việc theo ca 12 giờ trong môi trường nóng ghi nhận lượng mồ hôi bài tiết phổ biến từ 8 đến 10 lít mỗi ngày, thậm chí lên tới 12 lít [2]. Lượng thất thoát natri tương ứng có thể vượt quá 10 g mỗi ngày, tương đương với hơn 25 g muối ăn (NaCl) [2].
Đối với ca làm việc 10 giờ trong điều kiện nhiệt độ 35 độ C và độ ẩm 50%, lượng natri mất đi trung bình ước tính khoảng 4,8 g ở người đã thích nghi khí hậu và lên tới 6,0 g ở người chưa thích nghi [2]. Điều này cho thấy việc duy trì một chế độ ăn quá nhạt trong điều kiện lao động khắc nghiệt có thể nhanh chóng gây thâm hụt điện giải trầm trọng [7, 8].
Cơ chế bài tiết mồ hôi và sự thích nghi của cơ thể
Nồng độ natri trong mồ hôi thông thường dao động từ 40 đến 60 mmol/L [1]. Khi cơ thể đối mặt với tình trạng thiếu hụt natri kéo dài hoặc trong quá trình thích nghi nhiệt, các hệ thống nội môi sẽ hoạt động để giảm nồng độ natri trong mồ hôi xuống mức thấp, khoảng 3 đến 10 mmol/L nhằm bảo tồn muối [1].
Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên mù đôi trên 15 vận động viên sức bền cho thấy chế độ ăn ảnh hưởng trực tiếp đến thành phần mồ hôi [3]. Nhóm ăn lượng natri cao (100 mg/kg/ngày) có nồng độ natri trong mồ hôi cao hơn 10-12% so với chế độ ăn thông thường, trong khi nhóm ăn lượng natri thấp (15 mg/kg/ngày) có nồng độ natri trong mồ hôi giảm 10-11% [3].
Đáng chú ý, ở nhóm ăn ít natri, nhiệt độ trực tràng tăng lên nhanh hơn trong khoảng thời gian từ 40 đến 70 phút vận động dưới nhiệt độ 35 độ C [3]. Mặc dù vậy, mức độ gắng sức cảm nhận và nhịp tim không ghi nhận sự khác biệt đáng kể giữa các mức tiêu thụ muối khác nhau [3].
Cơn chuột rút và vai trò giữ nước của natri
Hiện tượng chuột rút do nhiệt khi gắng sức xuất phát từ tình trạng thâm hụt natri toàn cơ thể do đổ mồ hôi quá nhiều, chứ không đơn thuần do mỏi cơ [4]. Khi mất natri, khoang dịch kẽ co lại khiến các đầu tận cùng sợi thần kinh vận động bị kích thích quá mức và tự phát xung, dẫn đến co thắt cơ bắp nghiêm trọng chỉ sau 20 đến 30 phút xuất hiện các cơn giật cơ nhẹ [4].
Bên cạnh đó, natri đóng vai trò quyết định trong việc duy trì cảm giác khát và giữ nước trong lòng mạch [5]. Cảm giác khát rất nhạy cảm với áp suất thẩm thấu và nồng độ natri huyết tương, chỉ cần tăng 2-3% nồng độ natri là đã kích thích cơn khát [5].
Nếu người lao động chỉ uống nước lọc để bù dịch, nồng độ natri huyết tương sẽ bị pha loãng, làm mất cảm giác khát rất lâu trước khi toàn bộ lượng nước trong cơ thể được phục hồi [5]. Việc bổ sung natri thông qua thức ăn hoặc nước uống giúp duy trì thể tích huyết tương, duy trì cảm giác khát tự nhiên và hỗ trợ khả năng giữ dịch của cơ thể [5].
Hiểu lầm về cảm giác thèm muối và hạ natri máu
Nhiều người cho rằng cơ thể sẽ tự động thèm ăn mặn khi bị mất muối qua mồ hôi. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2021 so sánh giữa 20 vận động viên và 20 người ít vận động chỉ ra rằng việc mất natri qua mồ hôi không làm tăng sở thích ăn mặn hay lượng natri tiêu thụ ngay sau đó [6]. Con người không có cơ chế gia tăng cảm giác thèm muối tức thì để bù lại lượng đã mất, do đó không thể dựa vào cảm tính để điều chỉnh [6].
Mặt khác, hạ natri máu liên quan đến vận động chủ yếu xuất phát từ thói quen uống quá nhiều nước vượt quá nhu cầu bài tiết của thận, chứ không hoàn toàn do thiếu bổ sung muối [1, 6]. Nồng độ natri máu thường tụt xuống dưới 130 mmol/L khi người tham gia hoạt động thể lực gắng sức trên 4 giờ uống thừa dịch [7].
Việc nạp thêm muối hoặc sử dụng đồ uống thể thao có chứa natri không thể ngăn ngừa hạ natri máu nếu người lao động liên tục uống nước vượt quá mức cảm giác khát yêu cầu [8]. Uống nước theo đúng tín hiệu khát tự nhiên là biện pháp bảo vệ cốt lõi trước nguy cơ hạ natri máu [8].
Những điều nghiên cứu chưa thể giải đáp
Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá cụ thể mức tiêu thụ muối tối ưu khi kết hợp với cấu trúc thực phẩm giàu kali và chất xơ của chế độ ăn Địa Trung Hải. Dữ liệu thực nghiệm phần lớn tập trung vào các vận động viên sức bền hoặc công nhân hầm mỏ, chưa bao quát được toàn bộ các ngành nghề lao động ngoài trời khác [3, 7].
Ngoài ra, câu hỏi liệu việc bù đủ muối để tối ưu hóa hiệu suất thể lực trong lúc làm việc có làm giảm bớt các lợi ích tim mạch dài hạn của việc ăn giảm muối hay không vẫn chỉ dừng lại ở mức giả thuyết khoa học và cần thêm nghiên cứu theo dõi dài hạn [5, 6]. Mức độ mất mồ hôi và natri ở mỗi người có sự khác biệt rất lớn, khiến việc đưa ra một con số gam muối cố định cho tất cả mọi người là điều chưa thể thực hiện [1, 7].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh lượng muối?
Người có tiền sử tăng huyết áp, bệnh thận mạn tính hoặc bệnh lý tim mạch cần thận trọng tối đa trước khi tự ý tăng lượng muối ăn vào, ngay cả khi làm việc đổ mồ hôi. Mặc dù các đợt nạp natri cấp tính chỉ gây tăng huyết áp tạm thời ở người khỏe mạnh [5], việc nạp thừa muối kéo dài có thể gây quá tải tuần hoàn ở nhóm đối tượng có bệnh nền.
Những người làm việc dưới 4 giờ hoặc mức độ đổ mồ hôi nhẹ không cần thiết phải nạp thêm muối vào bữa ăn [1, 5]. Chế độ ăn uống thông thường hàng ngày đã cung cấp đủ lượng natri cần thiết để bù đắp mức hao hụt vừa phải này [7].
Gợi ý áp dụng thực tế khi làm việc đổ mồ hôi
Đối với người đang áp dụng chế độ ăn thanh đạm nhưng phải lao động nặng kéo dài nhiều giờ trong điều kiện nắng nóng, việc bù muối nên ưu tiên thực hiện thông qua các bữa ăn chính thay vì lạm dụng viên muối bổ sung [1, 7].
Người lao động nên nêm nếm gia vị đậm đà hơn bình thường vào các món canh, súp hoặc thức ăn trong bữa ăn giữa ca làm việc [2]. Trong lúc làm việc, cần uống nước đều đặn từng ngụm nhỏ theo tín hiệu khát, tránh uống dồn dập lượng lớn nước lọc trong thời gian ngắn để phòng ngừa nguy cơ hạ natri máu [1, 6]. Nếu xuất hiện dấu hiệu co rút cơ bắp nhẹ, cần nghỉ ngơi tại nơi thoáng mát và bổ sung cả nước lẫn một lượng muối ăn vừa phải để hỗ trợ hồi phục [4].
