Cây nở ngày đất mọc hoang tại nhiều vùng quê Việt Nam, từ lâu được truyền miệng như phương thuốc trị đau nhức xương khớp và viêm nhiễm. Người dân thường thu hái toàn cây đem sắc nước uống để giảm sưng phù hoặc đau nhức khớp. Những lời đồn thổi về khả năng trị bách bệnh khiến loài cỏ dại này được săn lùng ráo riết.
Các thử nghiệm dược lý hiện đại ghi nhận chiết xuất từ cây nở ngày đất thực sự có hoạt tính kháng viêm và giảm đau thực nghiệm [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng giá trị nhất mới dừng ở mức thử nghiệm trên tế bào và động vật gặm nhấm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người [2, 3].
Cơ chế tác động kháng viêm của nở ngày đất
Quá trình viêm biểu hiện qua tình trạng sưng tấy, phù nề và đau nhức do bạch cầu di chuyển ồ ạt đến ổ tổn thương. Các chất trung gian hóa học như nitric oxide (NO) và enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2) đóng vai trò thúc đẩy phản ứng viêm lan rộng [2]. Khi các tác nhân này bị ức chế, phản ứng sưng đau sẽ suy giảm rõ rệt.
Ở cấp độ tế bào, chiết xuất thực vật tác động trực tiếp vào chuỗi phản ứng miễn dịch của đại thực bào [2]. Khi đại thực bào bị kích thích, chiết xuất nở ngày đất làm giảm sản sinh NO và ức chế tạo enzyme COX-2 [2]. Hoạt động thực bào của tế bào miễn dịch không bị gia tăng quá mức, giúp chặn đứng tình trạng viêm mất kiểm soát [2].
Trên mô hình sống, chiết xuất ethanol từ phần trên mặt đất của cây tác động trực tiếp vào cơ chế vận mạch và tế bào [1]. Dược liệu làm giảm sự bám dính, lăn và di chuyển của bạch cầu đến vùng tổn thương [1]. Sự ngăn chặn này làm giảm lượng dịch rỉ viêm thoát mạch, ngăn quá trình hình thành phù nề tại các khớp và mô mềm [1].
Bằng chứng ức chế phản ứng viêm trên tế bào
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát hoạt tính điều hòa miễn dịch của 11 loài thực vật, trong đó có nở ngày đất (Gomphrena celosioides) [2]. Thử nghiệm thực hiện trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 được kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS) để tạo phản ứng viêm thực nghiệm [2].
Kết quả cho thấy chiết xuất Gomphrena celosioides ức chế đáng kể quá trình sinh nitric oxide (NO) từ đại thực bào bị kích thích [2]. Đồng thời, chiết xuất này ức chế hiệu quả enzyme COX-2 sản sinh từ tế bào, tương đương một số mẫu thực vật đối chứng trong nghiên cứu [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất không làm tăng cường chức năng thực bào của đại thực bào [2].
Giới hạn lớn của nghiên cứu là chỉ thực hiện trên đĩa nuôi cấy tế bào chuột in vitro [2]. Môi trường tế bào đơn lẻ không phản ánh trọn vẹn đường đi của thuốc qua hệ tiêu hóa và chuyển hóa gan ở cơ thể sống.
Tác dụng giảm phù nề và giảm đau trên động vật
Bằng chứng mạnh mẽ hơn về hoạt tính sinh học đến từ nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột nhắt trắng (dòng Swiss và C57BL/6) [1]. Nhóm nghiên cứu đánh giá tác dụng chống viêm khớp và giảm đau của chiết xuất ethanol từ phần trên mặt đất cây nở ngày đất (Gomphrena celosioides) qua nhiều mô hình gây viêm cấp và mạn tính [1].
Trong mô hình gây phù bàn chân bằng carrageenan, tất cả các liều thử nghiệm gồm 300, 700 và 1000 mg/kg đều làm giảm đáng kể sự hình thành phù nề ở mọi mốc thời gian theo dõi [1]. Tình trạng tăng cảm giác đau cơ học giảm sau 3 giờ tiêm carrageenan [1]. Cảm giác đau do lạnh giảm rõ rệt ở mốc 3 giờ với liều 700 mg/kg và ở mốc 4 giờ với cả hai liều 700 cùng 1000 mg/kg [1].
Ở mô hình màng phổi bị viêm do carrageenan, liều cao 1000 mg/kg làm giảm tổng số lượng bạch cầu thâm nhiễm mà không gây ảnh hưởng đến sự thoát protein [1]. Với mô hình viêm khớp do zymosan, liều 300 mg/kg giúp giảm rõ rệt sự di chuyển của bạch cầu vào khớp thoái hóa [1]. Liều 300 mg/kg cũng ức chế hiệu quả sự bám dính, lăn và di chuyển của bạch cầu trong mô hình viêm phúc mạc do zymosan [1].
Trong mô hình viêm mạn tính kéo dài dùng tá chất Freund (Freund's complete adjuvant), chiết xuất ethanol của cây làm giảm phù nề và giảm tăng cảm giác đau cơ học vào ngày thứ 22 [1]. Triệu chứng đau do lạnh cũng thuyên giảm từ ngày thứ 6 sau khi bắt đầu dùng chiết xuất [1]. Nghiên cứu này chứng minh tiềm năng kháng viêm khớp và giảm đau nhạy bén của nở ngày đất trên mô hình chuột [1].
Giá trị thực tế và khoảng trống nghiên cứu
Các dữ liệu in vivo xác nhận chiết xuất cồn của cây có hoạt tính sinh học thực sự trong việc chống viêm cấp và viêm mạn [1]. Khả năng chặn đứng bạch cầu thâm nhiễm và giảm phù bàn chân là cơ sở giải thích kinh nghiệm dân gian dùng cây để chữa thấp khớp [1]. Thêm vào đó, chiết xuất thực vật còn có hoạt tính kháng một số chủng vi khuẩn như tụ cầu vàng Staphylococcus aureus, trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa hay nấm Candida albicans trong thử nghiệm vi sinh [3].
Tuy vậy, người dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu. Các liều có tác dụng 300 đến 1000 mg/kg là dùng cho chuột thí nghiệm [1]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào được công bố trên người bệnh viêm khớp hay thoái hóa khớp. Tác dụng trên chuột không đồng nghĩa uống nước sắc cây tươi sẽ mang lại hiệu quả tương đương ở người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nở ngày đất
Nhiều người lầm tưởng uống nước sắc thảo dược càng đậm đặc thì khớp càng nhanh hết viêm sưng. Các thử nghiệm khoa học sử dụng chiết xuất ethanol được chuẩn hóa liều lượng trên động vật, không phải dịch hãm thô không định lượng [1]. Dùng dược liệu thô trôi nổi tiềm ẩn nguy cơ nạp vào tạp chất gây hại cho gan và thận.
Hiểu lầm tai hại khác là coi cây nở ngày đất như vị thuốc có thể thay thế hoàn toàn thuốc đặc trị thoái hóa khớp hay viêm khớp tự miễn. Các dữ liệu khoa học mới ghi nhận tiềm năng giảm đau và giảm phù thực nghiệm, hoàn toàn không có khả năng "chữa khỏi" bệnh khớp [2, 3]. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định để uống thảo dược dễ dẫn đến biến dạng khớp và tàn phế.
Cũng cần phân biệt rõ loài nở ngày đất (Gomphrena celosioides) với cây cúc bách nhật (Gomphrena globosa) [1, 2]. Cúc bách nhật chủ yếu cung cấp các sắc tố betacyanin và hợp chất phenolic chống oxy hóa [4]. Mỗi loài có thành phần hóa học và tiềm năng điều trị khác nhau, không nên đánh đồng khi sử dụng [1, 2].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người mắc bệnh gan, suy thận mạn tính cần đặc biệt thận trọng và không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây nở ngày đất. Độc tính bán trường diễn và tương tác chuyển hóa của toàn bộ cây trên cơ thể người chưa được làm rõ qua các pha thử nghiệm lâm sàng.
Về vấn đề thai kỳ, nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột nhắt trắng mang thai cho thấy chiết xuất ethanol Gomphrena celosioides liều 100, 1000 và 2000 mg/kg không làm biến đổi cân nặng tử cung, không gây dị tật thai hay tổn thương nhiễm sắc thể [5]. Dù nghiên cứu này kết luận chiết xuất an toàn trên thai chuột, các tác giả vẫn lưu ý cần thận trọng [5]. Quan trọng nhất, chưa có bất kỳ dữ liệu nghiên cứu an toàn nào trên phụ nữ mang thai thực tế. Dân gian từng đồn thổi loài cây này có tính năng gây sảy thai, do đó phụ nữ mang thai tuyệt đối không tự ý sử dụng [5].
Người đang dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAID), thuốc hạ sốt giảm đau hoặc thuốc chống đông máu phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm thảo dược, tránh nguy cơ tương tác thuốc gây xuất huyết tiêu hóa.
Khuyến nghị áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng cây nở ngày đất hỗ trợ giảm đau nhức nhẹ, người dân chỉ nên dùng nguồn dược liệu sạch, thu hái nơi không nhiễm thuốc bảo vệ thực vật. Không lạm dụng liều lượng lớn hoặc uống nước sắc thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Do chưa có hướng dẫn lâm sàng chuẩn xác, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền.
Người bệnh đang điều trị các bệnh lý khớp mạn tính bằng phác đồ tây y cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định. Mọi can thiệp bằng thảo dược hỗ trợ chỉ đóng vai trò thứ yếu, tuyệt đối không thay thế thuốc kê đơn của bác sĩ chuyên khoa.
Các dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận tiềm năng kháng viêm và giảm phù nề của chiết xuất nở ngày đất trên mô hình động vật [2, 3]. Dù vậy, thảo dược này cần thêm các thử nghiệm lâm sàng trên người để chuẩn hóa liều lượng và độ an toàn. Việc giữ thái độ thận trọng, thăm khám y khoa chính quy luôn là giải pháp bảo vệ sức khỏe khớp bền vững nhất.
