Nhiều người sau khi phẫu thuật cận thị bằng phương pháp LASIK thường gặp phải cảm giác cộm xốn, cay mắt hoặc xót như có dị vật bên trong. Tình trạng này khiến không ít bệnh nhân lo lắng liệu mắt mình có bị tổn thương vĩnh viễn hay không. Khô mắt thực tế là phản ứng phụ phổ biến hàng đầu sau phẫu thuật khúc xạ và phần lớn chỉ mang tính tạm thời [1].

Về thắc mắc khô mắt sau mổ LASIK kéo dài bao lâu, câu trả lời dựa trên các dữ liệu y khoa là phần lớn triệu chứng xuất hiện rõ trong khoảng 1 tháng đầu và hồi phục đáng kể sau 6 tháng [2], [1]. Đến mốc 6 tháng đến 1 năm sau phẫu thuật, độ nhạy cảm giác mạc và chức năng màng phim nước mắt ở đại đa số bệnh nhân sẽ trở lại mức trước mổ [2], [3]. Tuy nhiên, một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân có thể ghi nhận tình trạng khó chịu kéo dài hơn 1 năm [1].

Cơ chế thần kinh phía sau hiện tượng khô mắt

Để hiểu vì sao mắt bị khô sau LASIK, cần nhìn vào cấu trúc giải phẫu của giác mạc. Trong quá trình phẫu thuật LASIK, phẫu thuật viên phải tạo một vạt giác mạc mỏng và dùng laser excimer để bốc bay mô đệm nhằm điều chỉnh độ khúc xạ [2]. Thao tác tạo vạt và can thiệp laser này trực tiếp cắt đứt các sợi thần kinh cảm giác chi phối bề mặt giác mạc [2], [1].

Hiện tượng mất phân bố thần kinh giác mạc làm tổn hại đến đơn vị chức năng bề mặt nhãn cầu - tuyến lệ [2]. Bình thường, các sợi thần kinh cảm giác truyền tín hiệu báo cho não bộ kích hoạt phản xạ chớp mắt và tiết nước mắt. Khi các dây thần kinh này bị tổn thương, các cung phản xạ giác mạc - tuyến lệ, giác mạc - chớp mắt và chớp mắt - tuyến meibomius đều bị ức chế [1]. Hậu quả là mắt giảm tiết nước mắt dạng nước, giảm thành phần lipid, màng phim nước mắt mất ổn định và bề mặt nhãn cầu dễ bị tổn thương biểu mô [2], [1].

Bên cạnh đó, việc tạo vạt còn làm biến đổi hình dạng giác mạc, thay đổi sự phân bố màng nước mắt và gây tổn hại đến các tế bào đài (goblet cells) chuyên tiết chất nhầy mucin [2], [1]. Khi mạng lưới thần kinh bị gián đoạn, mắt tạm thời mất đi tín hiệu kích thích tự nhiên, dẫn đến hàng loạt triệu chứng khó chịu [2], [3].

Tỷ lệ mắc và thời gian phục hồi theo các nghiên cứu

Tỷ lệ gặp triệu chứng khô mắt sau mổ khúc xạ khá cao nhưng có sự dao động lớn tùy thuộc vào tiêu chuẩn đánh giá. Theo Hội thảo Khô mắt Quốc tế (DEWS) năm 2007, tỷ lệ khô mắt do LASIK ở những người không có tiền sử khô mắt trước đó nằm trong khoảng từ 0,25% đến 48% [2]. Khoảng 50% bệnh nhân LASIK ghi nhận các triệu chứng khô mắt kéo dài đến 6 tháng sau phẫu thuật [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã theo dõi dọc trên 20 tình nguyện viên không bị khô mắt thực hiện mổ LASIK cận thị cả hai mắt [4]. Kết quả cho thấy hình thái sợi thần kinh giác mạc (bao gồm mật độ, độ rộng, các nhánh nối và độ uốn lượn) sụt giảm ngay sau mổ và chưa thể trở về mức bình thường trước phẫu thuật ở mốc 6 tháng với ý nghĩa thống kê rõ rệt (P < 0,001) [4].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận nồng độ chất P (substance P - một neuropeptide trong nước mắt giúp duy trì sức khỏe thần kinh) tăng lên ở tháng thứ 3 sau mổ (P < 0,001) [4]. Sự gia tăng mật độ tái tạo thần kinh có mối tương quan nghịch với việc giảm nồng độ chất P (P = 0,03) và giảm triệu chứng khô mắt (P = 0,01) [4]. Kết luận nghiên cứu khẳng định khô mắt sau LASIK thực chất là một bệnh lý thần kinh, khi thần kinh tái tạo tốt hơn thì cảm giác khó chịu sẽ giảm dần [4].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2015 so sánh 30 bệnh nhân (60 mắt) được mổ bằng LASIK truyền thống tạo vạt cơ học (C-LASIK) và LASIK tạo vạt bằng laser femtosecond (F-LASIK) [5]. Khi đánh giá ở mốc 1 năm sau phẫu thuật bằng kính hiển vi đồng tiêu HRT III, các thông số tái tạo đám rối thần kinh dưới biểu mô vùng trung tâm như mật độ sợi thần kinh, chiều dài, độ uốn lượn cũng như các bài kiểm tra khô mắt (test Schirmer, thời gian vỡ màng phim nước mắt TBUT, chỉ số OSDI) không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai phương pháp (P > 0,05) [5]. Điều này cho thấy tổn thương thần kinh và quá trình hồi phục diễn ra ở cả hai kỹ thuật tạo vạt [5].

Điểm khác biệt giữa khô mắt thực thể và đau mắt thần kinh

Một vấn đề khiến cả bệnh nhân và bác sĩ bối rối là sự không tương đồng giữa triệu chứng chủ quan và dấu hiệu thăm khám thực tế [2], [6]. Có tới 40% bệnh nhân khô mắt nói chung có sự mâu thuẫn giữa triệu chứng cảm nhận và tổn thương bề mặt [2].

Sau LASIK, hiện tượng này càng phức tạp hơn do căn nguyên thần kinh [2]. Một người bị giảm cảm giác giác mạc nặng nề và tổn thương biểu mô thần kinh có thể không hề than phiền về cảm giác đau đớn [2]. Ngược lại, một người có bề mặt nhãn cầu bình thường, bài test màng nước mắt hoàn toàn ổn định lại có thể chịu đựng cơn đau hoặc cảm giác khó chịu dữ dội [2].

Hiện tượng khó chịu hoặc đau nhức này được giải thích là do sự tái tạo sợi thần kinh bất thường hoặc hiện tượng nhạy cảm hóa thần kinh ngoại vi và thần kinh trung ương sau phẫu thuật [6], [1]. Y học hiện nay xem tình trạng đau bề mặt nhãn cầu sau LASIK là một thể bệnh lý thần kinh riêng biệt, không hoàn toàn đồng nhất với khô mắt thông thường [1], [3].

Các hướng hỗ trợ phục hồi giác mạc từ nghiên cứu

Để hỗ trợ kiểm soát tình trạng khô mắt và kích thích bề mặt giác mạc mau lành, nhiều phương pháp điều trị đã được đưa vào nghiên cứu:

  • Huyết thanh tự thân (Autologous serum): Dung dịch nhỏ mắt từ huyết thanh của chính bệnh nhân pha loãng với nước muối sinh lý cung cấp nguồn yếu tố tăng trưởng và chống viêm tự nhiên [6]. So sánh ở mốc 6 tháng sau LASIK cho thấy nhóm dùng huyết thanh tự thân có thời gian vỡ màng phim nước mắt (TBUT) tốt hơn và giảm tổn thương nhuộm màu bề mặt so với nước mắt nhân tạo [6]. Huyết tương giàu tiểu cầu tự thân cũng là giải pháp an toàn cho các hội chứng bề mặt nhãn cầu mạn tính [2], [1].
  • Kính tiếp xúc củng mạc: Kính tiếp xúc củng mạc thấm khí hoặc thiết bị PROSE tạo ra môi trường dịch bảo vệ bề mặt nhãn cầu, giúp cải thiện rõ rệt sự thoải mái cho những ca khô mắt nặng sau LASIK [6].
  • Các yếu tố tăng trưởng thần kinh: Nghiên cứu năm 2021 trên 38 thỏ trắng New Zealand mổ LASIK cho thấy việc sử dụng yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF) giúp tăng tốc độ phục hồi mật độ sợi thần kinh dưới biểu mô và mô đệm nông ở mốc 1 và 3 tháng vượt trội so với nước muối sinh lý và hycosan (P < 0,01) [7]. Độ nhạy giác mạc và thời gian vỡ màng phim nước mắt ở nhóm dùng NGF cũng cải thiện rõ rệt (P < 0,05) [7].
  • Yếu tố tăng trưởng giống insulin-1 (IGF-1): Nghiên cứu năm 2014 trên 42 thỏ trắng New Zealand sau mổ LASIK cho thấy IGF-1 giúp gia tăng số lượng vi nhung mao biểu mô và số lượng sợi thần kinh tái tạo ở hầu hết các mốc kiểm tra (P < 0,05), đồng thời cải thiện các chỉ số Schirmer và TBUT so với đối chứng [8].
  • Các biện pháp thông thường khác: Bác sĩ thường chỉ định nước mắt nhân tạo bổ sung, thuốc chống viêm, quản lý rối loạn chức năng tuyến meibomius, gel tra mắt, kính bảo vệ hoặc nút điểm lệ để giữ ẩm cho mắt [1]. Những trường hợp có đau thần kinh do tái tạo sai lệch có thể cần các phác đồ điều trị giảm đau thần kinh chuyên biệt [6], [1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Không phải ai sau mổ cận thị cũng có tiến trình hồi phục giống nhau. Việc thăm khám và sàng lọc cẩn thận trước phẫu thuật là bước bắt buộc [6], [1]:

  • Người có tiền sử khô mắt trước mổ: Những bệnh nhân vốn đã bị khô mắt từ trước hoặc có bệnh lý bề mặt nhãn cầu tiềm ẩn cần được điều trị ổn định trước khi quyết định mổ [6], [1]. Nếu không, tình trạng khô mắt hậu phẫu có thể kéo dài và trầm trọng hơn [1].
  • Cân nhắc phương pháp mổ thay thế: Các phẫu thuật khúc xạ không tạo vạt như SMILE ít gây tác động đến mạng lưới thần kinh giác mạc hơn, do đó ghi nhận ít gây khô mắt sau mổ hơn so với LASIK truyền thống [1].
  • Bệnh nhân có triệu chứng đau kéo dài trên 1 năm: Cần đi khám chuyên khoa sâu để phân biệt giữa khô mắt thiếu nước thông thường và đau mắt bệnh lý thần kinh nhằm nhận phác đồ can thiệp phù hợp [6], [1].

Áp dụng chăm sóc mắt sau mổ đúng cách

Để hỗ trợ mắt nhanh chóng hồi phục và giảm cảm giác khó chịu trong giai đoạn chờ các sợi thần kinh tái tạo, người bệnh nên thực hiện các hướng dẫn thực tế sau:

  • Tuân thủ đơn thuốc: Dùng đúng lịch trình các loại nước mắt nhân tạo, thuốc kháng viêm hoặc chế phẩm chuyên biệt như huyết thanh tự thân theo chỉ định nghiêm ngặt của bác sĩ [6], [1].
  • Bảo vệ mắt giai đoạn đầu: Đeo kính bảo hộ, hạn chế để mắt tiếp xúc trực tiếp với khói bụi, gió máy lạnh hoặc môi trường quá khô hanh.
  • Nghỉ ngơi thị giác: Sau phẫu thuật, cung phản xạ chớp mắt bị giảm sút [1]. Hãy chủ động chớp mắt thường xuyên khi sử dụng máy tính, điện thoại để trải đều màng phim nước mắt lên nhãn cầu.

Hiện tượng khô mắt sau phẫu thuật LASIK là một phản ứng thứ phát do tổn thương tạm thời của mạng lưới thần kinh cảm giác giác mạc [2], [4]. Phần lớn triệu chứng sẽ thoái lui trong vòng 6 tháng đến 1 năm khi các sợi thần kinh dần tái tạo và chức năng bài tiết nước mắt ổn định trở lại [2], [3]. Người bệnh không nên quá hoang mang nhưng cần tái khám định kỳ để được theo dõi và xử trí kịp thời nếu có dấu hiệu đau thần kinh kéo dài [6], [1].