Cơn thèm ngọt vốn là rào cản lớn nhất đối với bệnh nhân tiểu đường trong sinh hoạt thường nhật. Nhiều người bệnh vì kiêng khem quá mức dẫn đến cảm giác chán nản, trong khi nếu sử dụng đường cát trắng thông thường thì chỉ số đường huyết lập tức tăng vọt. Vì vậy, các chất tạo ngọt tự nhiên, điển hình là chiết xuất từ quả la hán (Siraitia grosvenorii), đang được rất nhiều gia đình tìm mua để thay thế gia vị hàng ngày.

Câu trả lời ngắn gọn theo các bằng chứng khoa học là: Chiết xuất quả la hán không làm tăng đường huyết, ngược lại hoạt chất chính trong loại quả này còn hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cải thiện hoạt động của hormone insulin [1]. Nhờ vị ngọt đậm nhưng không sinh năng lượng đáng kể, loại quả này được xem như một chất tạo ngọt thay thế hữu ích cho người bệnh tiểu đường [2], [3].

Vì sao la hán quả ngọt đậm nhưng không làm tăng đường huyết?

Vị ngọt tự nhiên của quả la hán không đến từ các loại đường thông thường như glucose hay fructose mà bắt nguồn từ nhóm hợp chất glycoside tự nhiên gọi là mogroside [1], [4]. Trong đó, mogroside V là thành phần ngọt chủ đạo, mang lại cảm giác ngọt thanh gấp nhiều lần đường mía nhưng lại không chuyển hóa thành calo như đường kính [4], [2], [3].

Cơ chế sinh học giúp chiết xuất quả la hán thân thiện với bệnh nhân tiểu đường nằm ở các tác động đa chiều lên hệ thống chuyển hóa. Nghiên cứu tổng quan cho thấy bột và dịch chiết quả la hán không gây biến động đường huyết hay giảm dung nạp glucose ở đối tượng bình thường, nhưng lại thể hiện tác dụng hạ đường huyết rõ rệt trên đối tượng bệnh [1]. Cơ chế hạ đường huyết chính bao gồm việc kích thích bài tiết insulin từ tế bào beta đảo tụy, ức chế enzyme alpha-glucosidase tại ruột để làm chậm tiêu hóa đường, chống peroxy hóa lipid và thu dọn các gốc tự do có hại [1]. Ngoài mogroside, các thành phần khác như flavonoid và polysaccharide trong loại quả này cũng đóng góp vào tác động hạ đường huyết [1].

Không chỉ dừng lại ở đường huyết, chiết xuất này còn tác động tích cực đến mỡ máu – một vấn đề thường đi kèm ở bệnh nhân chuyển hóa. Ở chuột đái tháo đường, chiết xuất giúp nồng độ cholesterol tốt (HDL-c) và mỡ máu có xu hướng trở về mức bình thường, từ đó phòng ngừa chứng rối loạn lipid máu do biến chứng tiểu đường gây ra [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng của mogroside?

Hàng loạt nghiên cứu tiền lâm sàng đã phân tích chi tiết tác động của mogroside đối với chỉ số đường huyết, độ nhạy insulin và các tế bào tổn thương:

Một nghiên cứu dài hạn do Suzuki thực hiện được ghi nhận trong y văn cho thấy: Chuột mắc đái tháo đường tuýp 2 được cho ăn chiết xuất chứa 40% mogroside liên tục trong 13 tuần [1]. Kết quả ghi nhận phản ứng của hormone insulin ở nhóm chuột này được cải thiện đáng kể [1]. Cùng với đó, mức đường huyết, lượng nước tiểu và lượng protein trong nước tiểu đều giảm xuống, đồng thời ngăn ngừa được các biến chứng tiểu đường tiến triển [1].

Tại mức độ tế bào, khi thử nghiệm chiết xuất quả la hán và hoạt chất tinh khiết mogroside V trên dòng tế bào beta tuyến tụy của chuột (RIN-5F), các nhà khoa học quan sát thấy hoạt chất kích thích tế bào tiết insulin mạnh mẽ, hỗ trợ điều hòa đường máu [1]. Chiết xuất này cũng giúp tái tạo, phục hồi tổn thương tế bào beta đảo tụy vốn bị phá hủy bởi alloxan [1].

Một thử nghiệm in vitro công bố năm 2017 đã phân lập 18 loại hợp chất mogroside từ quả la hán để đánh giá tốc độ thu nhận glucose trên dòng tế bào gan người HepG2 [3]. Khi đặt cạnh đối chứng dương là metformin (loại thuốc điều trị tiểu đường phổ biến), tất cả các mogroside thu được đều cho thấy hiệu quả thúc đẩy tế bào hấp thu glucose tương đương hoặc thậm chí mạnh hơn metformin [3].

Nghiên cứu in vivo năm 2024 khảo sát cơ chế đường ruột trên chuột đái tháo đường tuýp 2 được chia thành các nhóm dùng thuốc pioglitazone (2,57 mg/kg) hoặc mogroside với các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg trong 28 ngày [5]. Kết quả cho thấy mogroside cải thiện chuyển hóa glucose tại gan rõ rệt [5]. Đặc biệt, hoạt chất làm giảm nội độc tố huyết tương tới 65,93% ở nhóm liều cao, giảm các yếu tố gây viêm và biểu hiện mRNA của TLR4 và CD14 [5]. Điều này chứng minh mogroside bảo vệ hàng rào niêm mạc ruột và giảm hiện tượng nhiễm độc chuyển hóa liên quan đến kháng insulin [5].

Năm 2021, một nghiên cứu khác điều trị cho chuột đái tháo đường tuýp 2 bằng chiết xuất quả la hán và phân đoạn glycoside phân cực thấp (L-SGgly) trong vòng 14 ngày [2]. Nghiên cứu phát hiện hệ vi sinh đường ruột bị rối loạn đã được phục hồi, đồng thời nồng độ các acid béo chuỗi ngắn (SCFA) có lợi trong phân tăng lên đáng kể, trong khi acid deoxycholic và acid 1beta-hydroxycholic giảm xuống [2].

Khả năng phòng ngừa biến chứng muộn của bệnh tiểu đường

Nguy cơ lớn nhất của đái tháo đường không chỉ là đường huyết cao tức thời mà là các biến chứng mạn tính do phản ứng glycat hóa sinh ra các sản phẩm AGEs gây xơ vữa mạch máu và suy thận.

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân tích hoạt tính chống glycat hóa và chống oxy hóa của chiết xuất mogroside (MGE) [6]. Thử nghiệm cho thấy ở nồng độ cao 500 mcg/mL, chiết xuất mogroside ức chế phản ứng glycat hóa protein albumin huyết thanh bò (BSA) bằng cách làm giảm sự tạo thành AGEs phát huỳnh quang tới 58,5%, giảm carbonyl protein 26,7% và giảm chất biến tính Nepsilon-(carboxymethyl) lysine (CML) tới 71,2% [6]. Khả năng chống glycat hóa của chiết xuất ở mức liều này tương đương với aminoguanidine (một chất ức chế tiêu chuẩn) [6].

Bên cạnh đó, chiết xuất mogroside thể hiện năng lực dọn gốc tự do peroxide mạnh mẽ (đạt 851,8 micromol TE/g) cùng khả năng bắt giữ gốc tự do DPPH và ABTS với giá trị IC50 lần lượt là 1118,1 và 1473,2 mcg/mL [6]. Các đặc tính này giúp chiết xuất quả la hán trở thành chất tiềm năng ngăn chặn stress oxy hóa và bảo vệ mạch máu trước các tổn thương tiểu đường [6], [1].

Một nghiên cứu năm 2018 theo dõi chuyển hóa của mogroside V cũng phát hiện thấy diện tích dưới đường cong của các chất chuyển hóa trong huyết tương chuột tiểu đường lớn hơn nhiều so với chuột khỏe mạnh, cho thấy nồng độ hoạt chất tồn lưu trong máu cao có thể mang lại lợi ích điều trị kéo dài [7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng la hán quả

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng vì quả la hán có tác dụng hạ đường huyết nên có thể dùng nó để thay thế hoàn toàn thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn. Đây là một quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Chiết xuất quả la hán là một giải pháp tạo vị ngọt an toàn hỗ trợ chế độ ăn, không phải thuốc chữa bệnh.

Một hiểu lầm phổ biến khác là mua các gói đường la hán chế biến sẵn trên thị trường mà không đọc kỹ thành phần. Một số nhà sản xuất thương mại có thể phối trộn thêm đường dextrose, maltodextrin hoặc đường mía để tạo khối lượng, những chất độn này hoàn toàn có thể làm đường huyết tăng vọt.

Ngoài ra, việc nghĩ rằng dùng càng nhiều càng tốt cũng không chính xác. Dù các nghiên cứu ghi nhận nhiều lợi ích sinh học [8], cơ thể vẫn cần sự điều độ trong mọi thói quen ăn uống hàng ngày.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người bệnh tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết liều cao hoặc tiêm insulin cần theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ khi bắt đầu dùng la hán quả thường xuyên, tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức do cộng hưởng lối sống kiêng khem.

Bệnh nhân mắc các bệnh lý tiêu hóa nhạy cảm cũng nên bắt đầu với lượng nhỏ. Do các mogroside tương tác và điều chỉnh hệ vi sinh vật đường ruột, làm biến đổi tỷ lệ các ngành vi khuẩn như Firmicutes, Proteobacteria hay Bacteroidetes [5], [2], việc thay đổi đột ngột lượng lớn chất tạo ngọt có thể gây đầy bụng thoáng qua ở một số cơ địa.

Người có bệnh lý nền phức tạp, phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú mắc tiểu đường thai kỳ luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào vào thực đơn.

Cách áp dụng thực tế trong sinh hoạt hàng ngày

Người bệnh có thể sử dụng la hán quả nguyên trái bằng cách bổ đôi hoặc bóp nát 1/2 đến 1 quả, hãm với 1,5–2 lít nước sôi uống dần trong ngày để giải khát thay cho các loại nước ngọt công nghiệp.

Nếu dùng các chế phẩm đường chiết xuất từ la hán để nấu ăn, pha trà hoặc làm bánh, hãy ưu tiên loại tinh chất nguyên chất hoặc chỉ phối trộn với chất ngọt không sinh năng lượng đã được chứng nhận an toàn (như erythritol). Cần kiểm tra kỹ nhãn mác sản phẩm để loại bỏ hoàn toàn các loại đường độn làm tăng chỉ số glycemic.

Thời điểm sử dụng thích hợp nhất là dùng kèm trong các bữa ăn phụ hoặc thay thế gia vị ướp cho các món kho, xào trong bữa chính để giảm lượng tinh bột và đường gia vị nạp vào.

Tóm lại, quả la hán là một giải pháp thay thế đường tự nhiên lý tưởng cho người bệnh tiểu đường, không chỉ không làm tăng đường huyết mà còn hỗ trợ bảo vệ chuyển hóa nhờ hoạt chất mogroside. Tuy nhiên, người bệnh không nên lạm dụng để bỏ qua chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn cần duy trì phác đồ điều trị từ bác sĩ chuyên khoa.