Ngồi trước màn hình máy tính nhiều giờ liền kèm ly cà phê bên cạnh là thói quen quen thuộc của dân văn phòng. Khi cảm thấy mắt cay, rát hoặc mỏi nhức vào cuối ngày, nhiều người lập tức đổ lỗi cho cà phê vì nghĩ chất kích thích này gây mất nước. Liệu thức uống giúp tỉnh táo mỗi sáng có thực sự là thủ phạm lấy đi độ ẩm của đôi mắt?

Câu trả lời ngắn gọn là không: uống cà phê không làm mắt khô hơn như lời đồn. Ngược lại, các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy caffeine không phải là yếu tố nguy cơ gây bệnh khô mắt [1], [2], thậm chí hoạt chất này còn có khả năng kích thích tiết nước mắt và bảo vệ bề mặt nhãn cầu [3], [4], [5]. Thủ phạm thực sự khiến mắt khô rát khi làm việc chính là thời gian nhìn màn hình điện tử kéo dài và thói quen chớp mắt bị thay đổi [4], [6], [2].

Cơ chế tác động của caffeine lên tuyến lệ và bề mặt mắt

Caffeine là hoạt chất kích thích thần kinh phổ biến trong cà phê và trà, tác động đến nhiều khía cạnh sức khỏe mắt thông qua cơ chế khóa các thụ thể adenosine [1]. Việc ức chế thụ thể adenosine này ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sản xuất nước mắt, nhãn áp, tưới máu hoàng điểm và độ dày màng mạch của mắt [1]. Thay vì làm cạn kiệt dịch lệ như suy nghĩ thông thường, đường uống caffeine lại kích thích tuyến lệ bài tiết nhiều nước mắt hơn ở người có mắt khỏe mạnh [3].

Bên cạnh lượng nước mắt, sức khỏe bề mặt nhãn cầu còn phụ thuộc lớn vào tuyến meibomius (tuyến tiết lớp dầu ở bờ mi giúp ngăn nước mắt bốc hơi) và phản ứng viêm tại chỗ [5]. Viêm nhiễm và quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) là hai cơ chế chính góp phần gây ra bệnh khô mắt (DED) và rối loạn chức năng tuyến meibomius (MGD) [5].

Thử nghiệm trên mô hình tế bào và động vật cho thấy caffeine có khả năng bất hoạt quá trình phosphoryl hóa của yếu tố hạt nhân kappa B (NF-kappaB) — một phân tử đóng vai trò trung tâm trong phản ứng viêm [5]. Nhờ cơ chế này, caffeine làm giảm nồng độ các cytokine gây viêm trong nước mắt, hạn chế tình trạng chết tế bào ở biểu mô giác mạc và biểu mô tuyến meibomius, đồng thời ngăn ngừa hiện tượng sừng hóa ống tuyến [5].

Thủ phạm thực sự gây khô mắt khi ngồi máy tính

Nếu caffeine không làm khô mắt, tại sao dân văn phòng vừa uống cà phê vừa làm việc lại thường xuyên thấy rát mắt? Nguyên nhân nằm ở chính hành vi thị giác khi tập trung vào màn hình [6]. Các công việc đòi hỏi thị giác làm việc kéo dài như dùng máy tính, xem tivi, đọc sách, dùng máy tính bảng hoặc điện thoại di động đều làm trầm trọng thêm các dấu hiệu và triệu chứng khô mắt [6].

Khi tập trung nhìn màn hình, tần suất chớp mắt (số lần chớp mắt mỗi phút) tự nhiên bị suy giảm và xuất hiện tình trạng chớp mắt không hoàn toàn (mi mắt không khép kín hết) [6]. Việc ít chớp mắt và chớp mắt hụt làm màng phim nước mắt tiếp xúc lâu với không khí, đẩy nhanh tốc độ bốc hơi nước mắt và dẫn đến khô mắt [6].

Ngoài ra, lối sống ít vận động, điều kiện môi trường làm việc, hút thuốc, dinh dưỡng kém và áp lực công việc cũng là những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được góp phần gây khô mắt [6]. Như vậy, ly cà phê chỉ vô tình xuất hiện cùng lúc với các thói quen gây hại cho mắt tại bàn làm việc.

Nghiên cứu khoa học nói gì về cà phê và chứng khô mắt?

Mối liên hệ giữa caffeine và màng phim nước mắt đã được kiểm chứng qua nhiều thiết kế nghiên cứu khác nhau, từ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng cho đến khảo sát dịch tễ học quy mô lớn.

Một thử nghiệm thực nghiệm chéo, có đối chứng giả dược và làm mù người khám công bố năm 2014 đã đánh giá trực tiếp tác động của caffeine đường uống lên sự tiết nước mắt [3]. Nghiên cứu thực hiện trên 41 tình nguyện viên khỏe mạnh, không bị khô mắt, độ tuổi từ 20 đến 26 (trung bình 23,0 ± 2,1 tuổi) [3]. Người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm A và B qua hai buổi thử nghiệm đảo chiều: một buổi uống 5,0 mg caffeine trên mỗi kg cân nặng hòa trong 200 mL nước, buổi còn lại chỉ uống 200 mL nước lọc [3]. Chỉ số Schirmer 1 (đo lượng nước mắt tiết ra) được đo lặp lại ở các mốc 45, 90, 135 và 180 phút sau uống [3]. Kết quả cho thấy chỉ số Schirmer 1 tăng lên sau khi nạp caffeine, đạt mức có ý nghĩa thống kê ở mốc 45 phút và 90 phút (p < 0,05) [3]. Tuổi tác, chỉ số khối cơ thể, huyết áp và giới tính không làm thay đổi hiệu ứng kích thích tiết nước mắt này của caffeine (p > 0,05) [3].

Ở góc độ thói quen sinh hoạt cộng đồng, một nghiên cứu cắt ngang năm 2021 đã khảo sát 322 cư dân (186 nữ, 136 nam; tuổi trung bình 41 ± 22) không mắc bệnh lý toàn thân hay nhãn khoa nghiêm trọng ngoài khô mắt [4]. Các nhà nghiên cứu đối chiếu bảng câu hỏi lối sống với kết quả khám lâm sàng bề mặt nhãn cầu theo tiêu chuẩn đồng thuận quốc tế TFOS DEWS II [4]. Có 111 người (chiếm 34%) đủ tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh khô mắt [4]. Phân tích hồi quy đa biến chỉ ra rằng tuổi cao, giới tính nữ, chủng tộc Đông Á và thời gian tiếp xúc màn hình kỹ thuật số tăng là các yếu tố làm tăng nguy cơ khô mắt (tất cả p < 0,05) [4]. Ngược lại, tiêu thụ nhiều caffeine hơn lại là yếu tố bảo vệ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh (p = 0,04), trong khi giảm tiêu thụ caffeine đi kèm với tỷ lệ mắc khô mắt cao hơn [4].

Để làm rõ tác động ở nhóm người trẻ dùng nhiều thiết bị điện tử, một khảo sát cắt ngang trực tuyến năm 2023 đã thu thập dữ liệu từ 1.223 sinh viên y khoa tại tất cả 6 trường y ở Jordan (64% là nữ, tỷ lệ phản hồi 24,46%) [2]. Kết quả dùng bộ câu hỏi chỉ số bệnh lý bề mặt nhãn cầu (OSDI) cho thấy 906 sinh viên (74,08%) có triệu chứng khô mắt và chỉ 317 người (25,92%) có mắt bình thường [2]. Có tới 1.206 sinh viên (98,6%) dùng thiết bị điện tử ngay trước khi ngủ và chỉ 399 người (32,62%) đeo kính chắn ánh sáng xanh [2]. Phân tích thống kê xác nhận việc nhìn màn hình trên 6 giờ mỗi ngày và chất lượng giấc ngủ kém làm tăng đáng kể nguy cơ khô mắt — cụ thể ngủ 5–6 giờ làm tăng nguy cơ gấp 3,046 lần (p = 0,01) và ngủ dưới 5 giờ làm tăng nguy cơ gấp 3,942 lần (p < 0,01) [2]. Trong khi đó, tiêu thụ caffeine không gây ra bất kỳ nguy cơ đáng kể nào đối với tỷ lệ mắc bệnh khô mắt [2].

Trên quy mô dân số rộng hơn, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân tích dữ liệu đại diện toàn quốc từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hàn Quốc lần thứ V (giai đoạn 2010–2012) trên nhiều nhóm tuổi từ trẻ đến già [7]. Ban đầu có sự khác biệt theo giới tính giữa nhóm uống trên 3 tách cà phê và nhóm uống ít hơn, nhưng sau khi điều chỉnh yếu tố giới tính trong phân tích đa biến và phân tích tách biệt từng giới, tần suất uống cà phê hoàn toàn không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với hội chứng khô mắt [7].

Gần đây nhất, một nghiên cứu kết hợp cả 3 mô hình (lâm sàng trên người, trên chuột sống và trên tế bào trong phòng thí nghiệm) năm 2024 đã đi sâu vào vai trò bảo vệ của caffeine [5]. Ở phần lâm sàng, nhóm người tiêu thụ caffeine có bề mặt nhãn cầu khỏe mạnh hơn hẳn, nồng độ cytokine gây viêm trong nước mắt thấp hơn và tỷ lệ mắc bệnh khô mắt thấp hơn nhóm đối chứng [5]. Trên mô hình chuột thiếu hụt apolipoprotein E (ApoE-/-), những con chuột được ăn chế độ có caffeine duy trì hình thái tuyến meibomius và giác mạc bình thường hơn, giảm viêm, giảm chết tế bào và giảm sừng hóa ống tuyến so với chuột không dùng caffeine [5]. Tương tự, tế bào biểu mô tuyến meibomius của chuột và tế bào biểu mô giác mạc người được xử lý trước bằng caffeine cũng giảm rõ rệt phản ứng viêm và chết tế bào khi bị kích thích bởi độc tố lipopolysaccharide (LPS) [5].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các kết quả nghiên cứu khá đồng nhất theo hướng có lợi hoặc trung tính cho cà phê, giới chuyên môn vẫn chỉ ra những giới hạn cần lưu ý. Bản thân các tổng quan nhãn khoa năm 2024 vẫn ghi nhận bằng chứng về tác động của caffeine lên chứng khô mắt, thoái hóa điểm vàng, tật khúc xạ hay bệnh võng mạc tiểu đường nhìn chung còn có những điểm chưa hoàn toàn thống nhất giữa các tài liệu khác nhau [1].

Trong nghiên cứu dữ liệu quốc gia Hàn Quốc năm 2018, các tác giả nêu rõ ba hạn chế lớn [7]. Thứ nhất, nghiên cứu có thể bỏ sót người bị khô mắt nhẹ vì chỉ chọn người đã được bác sĩ chẩn đoán, đồng thời việc dựa vào bảng câu hỏi tự báo cáo mà không khám mắt trực tiếp có thể làm giảm độ chính xác [7]. Thứ hai, thiết kế nghiên cứu cắt ngang không thể khẳng định quan hệ nhân quả trực tiếp giữa việc uống cà phê và chứng khô mắt [7]. Thứ ba, nghiên cứu chỉ định lượng cà phê mà chưa tính đến các thực phẩm và đồ uống chứa caffeine khác [7]. Các nghiên cứu cắt ngang khác năm 2021 và 2023 cũng mang giới hạn tương tự về mặt thiết kế quan sát, đòi hỏi thêm các nghiên cứu dọc theo thời gian hoặc thử nghiệm can thiệp trong tương lai [4], [7].

Hiểu lầm thường gặp về đồ uống và độ ẩm của mắt

Hiểu lầm phổ biến nhất là gộp chung mọi loại đồ uống nóng hoặc chứa chất kích thích đều gây hại cho màng phim nước mắt như nhau. Thực tế, tác động lên màng phim nước mắt phụ thuộc vào thành phần hóa học cụ thể của từng loại thức uống chứ không phải cứ uống đồ nóng hay trà, cà phê là khô mắt.

Chẳng hạn, trong khi caffeine kích thích tiết nước mắt và giảm viêm bề mặt nhãn cầu [3], [5], thì một số đồ uống thảo mộc hoặc giàu polyphenol lại cho kết quả ngược lại trong ngắn hạn [8]. Một nghiên cứu năm 2019 dẫn lại dữ liệu cho thấy việc uống một liều trà xanh nóng (chứa hàm lượng cao polyphenol) làm giảm điểm số trung bình của nghiệm pháp chỉ đỏ phenol và làm tăng phân độ mất ổn định màng phim nước mắt, biểu hiện các triệu chứng khô mắt [8]. Bản thân nghiên cứu năm 2019 này cũng phát hiện việc uống một liều đồ uống bạc hà nóng làm giảm chất lượng màng phim nước mắt ở người có mắt bình thường, được cho là do làm xáo trộn lớp lipid (lớp dầu) và nồng độ chất điện giải (như sắt) trong nước mắt [8].

Một hiểu lầm khác là bỏ qua yếu tố nội tiết và giới tính khi đánh giá nguyên nhân khô mắt ở người trẻ làm việc văn phòng. Bề mặt nhãn cầu và nước mắt của con người có các thụ thể hormone estrogen và progesterone [6]. Phụ nữ dùng thuốc tránh thai có lượng nước mắt tiết ra ít hơn và tần suất chớp mắt cao hơn so với nhóm đối chứng cùng độ tuổi không dùng thuốc [6]. Các triệu chứng khô mắt chủ quan (đo bằng chỉ số OSDI) cũng như dấu hiệu lâm sàng gồm độ nhạy giác mạc, thể tích nước mắt và thời gian bốc hơi nước mắt (thời gian vỡ phim nước mắt) đều xấu đi một cách tự nhiên trong pha nang trứng của chu kỳ kinh nguyệt [6]. Do đó, cảm giác khô mắt nặng lên ở phụ nữ văn phòng đôi khi bắt nguồn từ chu kỳ sinh lý tự nhiên không thể thay đổi này chứ không phải do ly cà phê buổi sáng [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng caffeine?

Dù không gây khô mắt, caffeine không phải là hoạt chất vô hại với tất cả mọi người, đặc biệt là một số nhóm có bệnh lý nhãn khoa hoặc đặc thù nghề nghiệp riêng [1].

Trước hết, những người có yếu tố di truyền dễ mắc bệnh glôcôm (cườm nước / tăng nhãn áp) cần hết sức thận trọng khi tiêu thụ caffeine [1]. Một số nghiên cứu cảnh báo việc nạp caffeine thường xuyên trong bối cảnh bệnh glôcôm và phẫu thuật mắt có thể làm tăng nhãn áp ở mức có ý nghĩa lâm sàng [1].

Thứ hai, caffeine có khả năng gây run tay (tremors) và làm ảnh hưởng đến hiệu suất thao tác phẫu thuật, đặc biệt là ở những phẫu thuật viên ít kinh nghiệm [1]. Đối với các thủ thuật tinh vi đòi hỏi độ chính xác cực cao như vi phẫu thuật (microsurgery), nơi bất kỳ sự run rẩy nhỏ nào cũng có thể gây bất lợi, việc tiêu thụ caffeine cần được kiểm soát chặt chẽ [1]. Ngoài ra, những người đang có bệnh nền về mắt hoặc đang điều trị bằng thuốc chuyên khoa nên tham khảo ý kiến bác sĩ nhãn khoa về lượng caffeine phù hợp, vì khuyến cáo từ các chuyên gia hiện vẫn khác nhau tùy từng tình trạng bệnh [1].

Cách áp dụng thực tế cho người làm việc máy tính

Để vừa thưởng thức cà phê tỉnh táo, vừa giữ cho đôi mắt ẩm mượt khi làm việc với máy tính, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế dựa trên bằng chứng khoa học sau:

  • Duy trì lượng cà phê vừa phải và uống đủ nước: Bạn không cần cắt bỏ cà phê vì sợ khô mắt [4], [7]. Trong thử nghiệm lâm sàng, hiệu quả kích thích tiết nước mắt của caffeine xuất hiện rõ ở mốc 45 đến 90 phút sau khi uống cùng 200 mL nước [3]. Hãy kết hợp uống thêm nước lọc trong ngày để bù đắp lượng dịch chung cho cơ thể.
  • Kiểm soát thời gian nhìn màn hình dưới 6 giờ nếu có thể: Việc nhìn màn hình điện tử trên 6 giờ mỗi ngày có liên hệ mật thiết với triệu chứng khô mắt [2]. Khi phải làm việc dài giờ trên máy tính, điện thoại hay máy tính bảng, hãy chủ động cho mắt nghỉ ngơi định kỳ và tập thói quen chớp mắt chậm, khép kín hoàn toàn hai mi mắt để hạn chế nước mắt bốc hơi nhanh [6].
  • Ngủ đủ giấc và bỏ thiết bị điện tử trước khi ngủ: Ngủ ít hơn 6 giờ mỗi đêm (đặc biệt là dưới 5 giờ) làm tăng mạnh nguy cơ khô mắt từ hơn 3 đến gần 4 lần [2]. Hạn chế nằm xem điện thoại ngay trước khi đi ngủ để bảo vệ chất lượng giấc ngủ và bề mặt nhãn cầu [2].
  • Lưu ý lựa chọn đồ uống thay thế: Nếu mắt đang có cảm giác khô rát, việc chuyển từ cà phê sang trà xanh đậm đặc hoặc trà bạc hà nóng chưa chắc đã tốt hơn cho độ ổn định của màng phim nước mắt ngay lúc đó [8]. Nước lọc vẫn là lựa chọn an toàn nhất để bổ sung xen kẽ.

Tóm lại, uống cà phê khi làm việc máy tính không phải là nguyên nhân làm mắt bạn khô hơn; trái lại, caffeine còn hỗ trợ kích thích tiết nước mắt tạm thời và giảm viêm bề mặt nhãn cầu [3], [5]. Để chấm dứt cảm giác cộm rát cuối ngày, giải pháp cốt lõi nằm ở việc điều chỉnh thời gian nhìn màn hình, chớp mắt đầy đủ và ngủ đủ giấc mỗi đêm [6], [2]. Nếu tình trạng khô mắt kéo dài hoặc đi kèm bệnh lý như tăng nhãn áp, bạn nên đi khám chuyên khoa mắt để được tư vấn chính xác [1].