Khi đối mặt với những cơn đau bụng quặn thắt và tình trạng tiêu chảy cấp, thói quen phổ biến của nhiều gia đình là vội vã tìm đến các loại men vi sinh có sẵn tại hiệu thuốc. Nhiều người thường mặc định rằng hễ mang nhãn men vi sinh thì sản phẩm nào cũng có công dụng cầm tiêu chảy tương đương nhau. Tuy nhiên, việc sử dụng men vi sinh theo cảm tính mà không tìm hiểu kỹ thành phần có thể khiến quá trình hồi phục kéo dài và không đạt hiệu quả mong muốn.

Thực tế y khoa cho thấy men vi sinh có tác dụng phụ thuộc chặt chẽ vào từng chủng vi sinh vật cụ thể [1]. Không phải mọi lợi khuẩn đều có khả năng ngăn chặn tình trạng mất nước hay rút ngắn số ngày đi ngoài. Trong số các chủng vi sinh vật hiện nay, hai cái tên được giới chuyên môn công nhận và sở hữu nhiều bằng chứng khoa học vững chắc nhất đối với điều trị tiêu chảy cấp là vi khuẩn Lactobacillus rhamnosus GG (LGG) và nấm men Saccharomyces boulardii [2], [1].

Hiệu quả của men vi sinh phụ thuộc vào từng chủng vi sinh vật

Trong đường ruột của con người tồn tại một hệ vi sinh vật vô cùng phong phú và phức tạp. Men vi sinh được định nghĩa là các vi sinh vật sống mang lại lợi ích cho vật chủ khi được đưa vào cơ thể với số lượng phù hợp [3]. Chúng hoạt động như các thành phần sống hỗ trợ cải thiện sự cân bằng hệ vi sinh đường ruột [4].

Tuy vậy, các chuyên gia y tế đã chỉ ra rằng tác dụng sinh học của men vi sinh mang tính đặc hiệu theo từng loài và từng chủng cụ thể [1]. Rất nhiều sản phẩm trên thị trường hiện nay gắn nhãn men vi sinh nhưng các tuyên bố về mặt sức khỏe lại thiếu cơ sở khoa học xác thực [5]. Một chủng vi khuẩn có lợi cho tình trạng táo bón hay dị ứng chưa chắc đã có tác dụng đối với các đợt tiêu chảy cấp tính [3], [5]. Các hướng dẫn điều trị nhi khoa quốc tế chỉ công nhận một số chủng nhất định, nổi bật là Lactobacillus rhamnosus GG và nấm men Saccharomyces boulardii trong việc rút ngắn thời gian và làm giảm các triệu chứng tiêu chảy [2], [6].

Cơ chế hỗ trợ đường ruột chống lại tác nhân gây tiêu chảy

Men vi sinh không đơn thuần là lấp đầy đường ruột bằng vi khuẩn mà can thiệp vào nhiều quá trình sinh lý phức tạp. Theo các nhà khoa học, cơ chế tác động của lợi khuẩn đối với hệ tiêu hóa bao gồm việc sản xuất các hoạt chất có khả năng ức chế mầm bệnh [4]. Khi xuất hiện trong lòng ruột, chúng cạnh tranh vị trí bám dính và ức chế khả năng bám của vi khuẩn gây hại lên lớp niêm mạc [4].

Bên cạnh đó, các lợi khuẩn này còn có khả năng ức chế hoạt động của các độc tố do vi sinh vật gây bệnh tiết ra [4]. Chúng kích thích phản ứng miễn dịch tại chỗ thông qua việc gia tăng kháng thể immunoglobulin A (IgA) trong lòng ruột [4]. Đồng thời, các vi sinh vật có lợi còn mang lại hiệu ứng dinh dưỡng và bảo vệ, giúp củng cố và tái tạo lớp niêm mạc ruột đang bị tổn thương do quá trình viêm nhiễm [4]. Sự kết hợp của các cơ chế này tạo nên hàng rào bảo vệ vững chắc, giúp đường ruột nhanh chóng khôi phục trạng thái cân bằng.

Bằng chứng khoa học về Lactobacillus rhamnosus GG

Nghiên cứu về chủng vi khuẩn Lactobacillus rhamnosus GG (LGG) đã mang lại nhiều dữ liệu thuyết phục trong điều trị tiêu chảy cấp tính.

Một phân tích tổng hợp quy mô lớn được công bố năm 2019 bởi các tác giả Hania và cộng sự đã đánh giá hiệu quả của LGG trong việc giảm thời gian tiêu chảy [2]. Nghiên cứu này ghi nhận khi sử dụng liều từ 10^10 CFU/ngày trở lên, LGG giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy trung bình 0,83 ngày (dựa trên 11 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 2.764 bệnh nhi, khoảng tin cậy 95%: -1,17 đến -0,49 ngày) [2]. Khi sử dụng ở mức liều dưới 10^10 CFU/ngày, chủng này vẫn giúp giảm thời gian tiêu chảy trung bình 0,92 ngày (dựa trên 4 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 1.056 người tham gia, khoảng tin cậy 95%: -1,83 đến -0,02 ngày) [2].

Tại Ấn Độ, một nghiên cứu quan sát cắt ngang mang tên LEAD công bố năm 2022 đã được tiến hành trên 2.080 trẻ em từ một tháng tuổi đến 12 tuổi bị tiêu chảy nhiều nước cấp tính [7]. Trong nghiên cứu này, LGG được dùng như một liệu pháp hỗ trợ bên cạnh phác đồ bù nước tiêu chuẩn theo quyết định của bác sĩ điều trị [7]. Kết quả trên 1.900 bệnh nhi hoàn thành 5 ngày theo dõi cho thấy số lần đi phân lỏng giảm rõ rệt từ mức trung bình 7,33 lần ở ngày đầu tiên xuống còn 1,6 lần vào ngày thứ năm [7]. Thời gian trung bình để cải thiện độ đặc của phân là 34 giờ và thời gian mắc tiêu chảy trung bình được ghi nhận là 44,63 giờ [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự cải thiện đáng kể về số lần nôn trớ của trẻ nhỏ mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào [7].

Nhiều phân tích tổng quan hệ thống khác cũng khẳng định việc sử dụng men vi sinh giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy xuống khoảng một ngày và giảm tới 59% nguy cơ tiêu chảy kéo dài trên 4 ngày ở trẻ em [1]. Thời gian nằm viện của các bệnh nhi được can thiệp men vi sinh cũng ngắn hơn 24 giờ so với nhóm không sử dụng [1].

Bằng chứng khoa học về nấm men Saccharomyces boulardii

Bên cạnh chủng vi khuẩn LGG, Saccharomyces boulardii là một loại nấm men đặc biệt có bằng chứng lâm sàng rất rõ ràng trong xử trí tiêu chảy cấp và phòng ngừa tiêu chảy liên quan đến thuốc [2], [4].

Năm 2014, hướng dẫn quản lý viêm dạ dày ruột cấp tính ở trẻ em của Hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa Châu Âu (ESPGHAN) đã kết luận rằng Saccharomyces boulardii cùng với Lactobacillus rhamnosus GG là các chủng men vi sinh có thể được cân nhắc bổ sung bên cạnh liệu pháp bù nước [2]. Hai phân tích tổng hợp lớn và có chất lượng phương pháp luận tốt đã chỉ ra hiệu quả rõ ràng của hai chủng này đối với trẻ bị viêm dạ dày ruột cấp [2], [5].

Đặc biệt, Saccharomyces boulardii thể hiện vai trò vượt trội trong việc kiểm soát tiêu chảy do tác dụng phụ của kháng sinh và nhiễm trùng đường ruột phức tạp [5], [4]. Kháng sinh tiêu diệt cả vi khuẩn có hại lẫn lợi khuẩn, khiến vi khuẩn Clostridium difficile dễ dàng sinh sôi không kiểm soát ở 10% đến 20% bệnh nhân [8]. Các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng cho thấy việc sử dụng Saccharomyces boulardii như một liệu pháp bổ trợ cùng metronidazole hoặc vancomycin giúp làm giảm nguy cơ tái phát bệnh liên quan đến vi khuẩn Clostridium difficile [4]. Các nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng đã xác nhận chủng nấm men này cùng với LGG giúp giảm 50% nguy cơ tương đối phát triển tiêu chảy do kháng sinh, trong đó dữ liệu ở trẻ em thể hiện tính đồng nhất rất cao [1], [8].

Lợi ích rộng hơn và giới hạn của các bằng chứng lâm sàng

Ngoài tiêu chảy cấp tính do nhiễm khuẩn hay do kháng sinh, các chủng men vi sinh này còn được nghiên cứu trong nhiều bệnh lý tiêu hóa khác [3], [4]. Lactobacillus rhamnosus GG kết hợp với Lactobacillus reuteri đã cho thấy hiệu quả trong việc hỗ trợ kiểm soát tình trạng quấy khóc do co thắt đại tràng ở trẻ nhỏ (colic) [6]. Việc bổ sung LGG vào sữa công thức dành cho trẻ dị ứng đạm sữa bò có thể giúp trẻ sớm dung nạp sữa hơn [6]. Ngoài ra, việc dùng LGG trong thai kỳ còn cho thấy tác dụng giảm nguy cơ phát triển viêm da cơ địa ở trẻ sơ sinh [6].

Dù vậy, người tiêu dùng cần hiểu rõ giới hạn của y văn hiện nay. Các bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ để khuyến nghị sử dụng men vi sinh cho bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích thể táo bón chiếm ưu thế hoặc bệnh Crohn [3]. Men vi sinh cũng không cho thấy vai trò rõ ràng đối với tình trạng táo bón chức năng hay bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) [5]. Đối với viêm dạ dày ruột cấp tính, một số thử nghiệm có sự tham gia của Lactobacillus acidophilus lại không mang lại hiệu quả [2]. Sự thiếu hụt tác dụng này ở một số nghiên cứu có thể do hàm lượng bổ sung hàng ngày quá thấp (dưới 10^9 CFU/ngày), chưa đạt đến nồng độ tối thiểu cần thiết để phát huy tác dụng [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh trị tiêu chảy

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là coi men vi sinh là phương thuốc độc lập có thể thay thế dung dịch bù nước và điện giải. Trong mọi hướng dẫn y khoa chính thống, bù nước và điện giải luôn là nền tảng cốt lõi và quan trọng nhất khi điều trị tiêu chảy cấp [2], [7]. Men vi sinh chỉ đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ giúp giảm thời gian đi ngoài và mức độ nghiêm trọng của bệnh [6], [7].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm sản phẩm nào chứa nhiều chủng vi khuẩn kết hợp thì càng tốt. Thực tế cho thấy tác dụng hỗ trợ phụ thuộc chặt chẽ vào đúng chủng và đúng liều lượng [2], [5]. Việc kết hợp nhiều chủng nhưng ở liều lượng quá thấp, như trường hợp của Lactobacillus acidophilus dưới 10^9 CFU/ngày, sẽ không mang lại lợi ích trong điều trị tiêu chảy phân nước cấp tính [2]. Các quyết định lựa chọn cần dựa trên mức độ nghiêm trọng của bệnh lý, chủng vi sinh và liều dùng đã được khoa học chứng minh [5].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Dù các loại men vi sinh thông thường được coi là an toàn và không gây bệnh, người dùng không nên chủ quan [4]. Các vi sinh vật lành tính vẫn có nguy cơ gây nhiễm trùng xâm lấn đối với một số đối tượng nhạy cảm [1], [4].

Cụ thể, những bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, người bệnh nặng hoặc trẻ nhỏ có đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm cần hết sức cẩn trọng khi dùng men vi sinh [2], [1], [4]. Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) đã đưa ra cảnh báo về nguy cơ nhiễm nấm huyết (fungaemia) do Saccharomyces boulardii ở những bệnh nhân ốm nặng hoặc suy giảm miễn dịch [2]. Cơ quan này cũng nhấn mạnh khả năng lây nhiễm qua đường không khí khi mở gói sản phẩm nấm men cạnh bệnh nhân đặt catheter tĩnh mạch [2]. Do đó, việc tự ý dùng men vi sinh cho các bệnh nhân có bệnh nền nặng cần tuyệt đối tránh và phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn áp dụng đúng cách trong thực tế

Để men vi sinh phát huy hiệu quả hỗ trợ tối đa, người tiêu dùng cần chú ý kiểm tra kỹ tên chủng vi sinh vật trên bao bì sản phẩm. Hãy tìm kiếm chính xác các chủng đã có thử nghiệm lâm sàng như Lactobacillus rhamnosus GG hoặc Saccharomyces boulardii thay vì chỉ nhìn vào tên chi chung chung [2], [1].

Về mặt liều lượng, nghiên cứu đã chỉ ra hiệu quả rõ rệt của LGG khi được sử dụng ở mức liều hàng ngày từ 10^10 CFU trở lên để rút ngắn thời gian tiêu chảy [2]. Đối với trẻ bị tiêu chảy cấp, thời điểm tốt nhất để bổ sung men vi sinh là dùng phối hợp sớm ngay cùng lúc với dung dịch bù nước theo chỉ dẫn của nhân viên y tế [2], [7]. Trong trường hợp phải dùng kháng sinh, việc bổ sung Saccharomyces boulardii hoặc LGG có thể giúp giảm 50% nguy cơ tiêu chảy liên quan đến thuốc [8]. Tuy nhiên, nếu đang dùng kháng sinh cùng men vi sinh dạng vi khuẩn, nên uống cách xa thời điểm uống kháng sinh vài giờ để tránh vi khuẩn có lợi bị tiêu diệt; riêng nấm men Saccharomyces boulardii thường ít bị ảnh hưởng bởi kháng sinh chống vi khuẩn thông thường [4].

Men vi sinh mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho hệ tiêu hóa nếu được chọn đúng chủng và dùng đúng liều lượng khoa học [2], [5]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp bổ trợ, không thể thay thế cho việc bù nước điện giải hay các phác đồ điều trị y tế chuyên sâu [2], [7]. Khi gặp các vấn đề tiêu hóa kéo dài hoặc trên nền bệnh lý phức tạp, người bệnh cần thăm khám y khoa để được tư vấn chính xác.