Thói quen uống trà atiso và băn khoăn về bộ phận tốt nhất

Mỗi khi cơ thể nổi mụn nhọt, nóng trong hay sau những buổi tiệc tùng bia rượu, trà atiso trở thành lựa chọn quen thuộc của người Việt. Tại các chợ hay siêu thị, hoa atiso tươi thường được săn đón nấu canh bồi bổ, trong khi các sản phẩm túi lọc, cao mềm hay trà khô lại có thành phần từ hoa, lá, thân rải rác khác nhau.

Chính sự đa dạng này khiến nhiều người băn khoăn: Uống bông hay lá mới thực sự bổ gan? Đâu là bộ phận tập trung hoạt chất quý giá nhất của cây atiso?

Câu trả lời dựa trên các phân tích khoa học cho thấy: Cả lá và hoa atiso đều là những nguồn dồi dào cynarin cùng luteolin [1, 2]. Tuy nhiên, xét về nồng độ tổng các chất chống oxy hóa phenolic và flavonoid, cụm hoa (đặc biệt là đài hoa và hoa) chiếm ưu thế rất lớn [1, 2]. Ngược lại, chiết xuất từ lá cây lại là bộ phận được y học sử dụng lâu đời và chứng minh rõ nét nhất về tác dụng thúc đẩy dòng chảy của mật và tái tạo men gan [3, 5].

Cynarin và luteolin bảo vệ gan như thế nào?

Cynarin (còn gọi là axit 1,3-di-O-caffeoylquinic) là một hợp chất phenolic đặc trưng được tìm thấy nhiều nhất trong chiết xuất hoa và lá atiso [1, 2]. Hợp chất này đóng vai trò then chốt trong việc tạo nên đặc tính kích thích tiết mật (choleretic) và bảo vệ tế bào gan trước độc tố [3, 8].

Bên cạnh cynarin, họ flavonoid trong atiso, tiêu biểu là luteolin và luteolin-7-O-glucoside (cynaroside), hoạt động như những lá chắn chống oxy hóa mạnh mẽ [1]. Chúng giúp trung hòa các gốc tự do, giảm áp lực oxy hóa nội bào và ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm hoặc phá hủy cấu trúc tế bào [1].

Đáng chú ý, các nghiên cứu sinh học nhận thấy hiệu quả của atiso không chỉ đến từ một hoạt chất đơn lẻ. Việc kết hợp đồng thời các dẫn xuất axit dicaffeoylquinic và nhóm hợp chất luteolin sẽ kích thích dòng chảy của mật mạnh mẽ hơn nhiều so với việc chỉ sử dụng cynarin đơn độc [2]. Sự phối hợp tự nhiên giữa các thành phần này tạo nên tác dụng toàn diện cho thảo dược [3, 8].

Phân bổ dược tính: Hoa, lá hay thân chứa nhiều hoạt chất hơn?

Để làm rõ hàm lượng hoạt chất, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành định lượng chi tiết tổng hàm lượng phenolics và flavonoids trên các bộ phận của cây atiso (Cynara scolymus L.) [3]. Kết quả phân tích dịch chiết thô cho thấy:

Hàm lượng flavonoid trong hoa cao gấp đôi so với lá bắc (bract) và cao gấp 5 lần so với phần thân cây [3]. Xét về tổng hàm lượng hợp chất phenolic, phần thân chỉ chứa lượng bằng một nửa so với lá bắc và chỉ bằng một phần ba so với phần hoa [3].

Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao đầu dò chuỗi diode (HPLC-DAD) tiếp tục chỉ ra rằng dịch chiết hoa và lá bắc có hồ sơ hoạt chất tương đồng với sự xuất hiện rõ rệt của catechin, axit chlorogenic, cynarin, cymaroside, rutin và quercetin [3]. Trong khi đó, phần thân cây rất nghèo nàn hợp chất polyphenolic, chỉ phát hiện thấy axit gallic và axit chlorogenic [3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2022 cũng xác nhận cụm hoa của atiso chứa mức độ phenolics và flavonoids tổng cao nhất [1]. Hoa atiso đặc biệt giàu quercetin và cynarin [1]. Lá bắc cũng tích lũy nhiều dưỡng chất như apigenin-7-O-malonyl glucoside, hesperidin và cynaropicrin [1]. Cả hoa và lá bắc đều ghi nhận hàm lượng phong phú luteolin-7-O-glucoside (cynaroside), luteolin 7-O-malonylglucoside cùng nhiều dẫn xuất axit caffeoylquinic [1]. Ngược lại, axit chlorogenic, luteolin và apigenin có mặt ở cả ba bộ phận nhưng nồng độ ở thân thấp hơn đáng kể [1].

Nghiên cứu nói gì về hiệu quả phục hồi gan của atiso?

Mặc dù hoa chứa hàm lượng chống oxy hóa cao, lá atiso lại là bộ phận được tập trung thử nghiệm trị liệu chức năng gan nhiều nhất.

Trong một nghiên cứu năm 2003 nhằm đánh giá hiệu quả của các chế phẩm từ lá atiso, các nhà khoa học đã so sánh bốn chế phẩm thương mại khác nhau trên động vật thí nghiệm [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất nào có hàm lượng dẫn xuất phenolic cao nhất sẽ tạo ra tác động mạnh mẽ nhất đến dòng chảy của mật và khả năng bảo vệ gan [4]. Ngược lại, khi cho chuột dùng riêng lẻ axit chlorogenic với liều lượng tương đương, nhóm nghiên cứu không ghi nhận tác dụng kích thích tiết mật hay bảo vệ gan nào [4]. Điều này củng cố quan điểm rằng toàn bộ phức hợp polyphenol trong lá phối hợp nhịp nhàng để mang lại lợi ích phục hồi mô gan [4].

Năm 2016, một nghiên cứu thực nghiệm trên chuột bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) đã kiểm chứng khả năng điều trị của dịch chiết lá atiso [5]. Chuột được chia thành 6 nhóm, trong đó nhóm điều trị tổn thương gan được cho uống dịch chiết lá atiso với liều 1,5 g/kg thể trọng mỗi ngày trong 2 tuần liên tiếp sau khi nhiễm độc CCl4 [5]. Kết quả ghi nhận nồng độ men gan ALT và AST trong huyết thanh giảm đáng kể, chỉ số peroxy hóa màng tế bào (malondialdehyde - MDA) hạ thấp rõ rệt [5]. Đồng thời, hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) tăng mạnh, đưa chỉ số phân mảnh DNA và các chỉ dấu apoptosis (p53, caspase 3) về ngưỡng an toàn bình thường [5].

Trước đó, một thử nghiệm tế bào in vitro vào năm 1987 trên tế bào gan chuột bị tổn hại bởi CCl4 đã so sánh các thành phần như cynarin, axit isochlorogenic, axit chlorogenic, luteolin-7-glucoside, axit caffeic và axit quinic [6]. Trong số các chất thử nghiệm đơn lẻ, duy nhất cynarin (và một phần nhỏ từ axit caffeic) thể hiện hoạt tính bảo vệ trực tiếp tế bào gan khỏi tổn thương [6].

Bên cạnh đó, nghiên cứu mô phỏng phân tử năm 2023 nhận định cynarin là phân tử dẫn xuất axit cinnamic có ái lực gắn kết cao nhất (-14,68 kcal/mol) với enzyme MMP-9, góp phần hỗ trợ giảm béo phì và chống oxy hóa gan ở chuột ăn chế độ nhiều chất béo [7]. Nghiên cứu cũng chỉ ra chiết xuất atiso (đế hoa và lá bắc) giúp ngăn chặn đà tăng men gan ALT, AST, phosphatase kiềm và giảm stress oxy hóa do hóa chất thioacetamide gây ra [7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Từ các dữ liệu khoa học, atiso thể hiện nhiều tác động dược lý phong phú gồm hỗ trợ hạ lipid máu, thông mật, chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ tế bào gan [7]. Hợp chất polyphenol từ hoa và lá còn ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào khối u trong điều kiện phòng thí nghiệm nhờ kích hoạt chu trình chết tự nhiên của tế bào [1, 2, 4].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các nghiên cứu. Phần lớn thử nghiệm đo lường cynarin và hoạt tính sinh học hiện nay được thực hiện trên mô hình nuôi cấy tế bào (in vitro) hoặc trên chuột (in vivo) bằng các dạng dịch chiết chuẩn hóa nồng độ cao [1, 5, 6, 7]. Trà túi lọc hay nước sắc hoa nấu tại nhà có nồng độ hoạt chất thay đổi tùy vào nguồn gốc cây trồng, cách phơi sấy và phương pháp chiết xuất, không thể thay thế phác đồ điều trị bệnh gan của bác sĩ.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng atiso

Nhiều người mặc định rằng hoa atiso đắt tiền hơn thì chắc chắn sẽ mang dược tính bảo vệ gan tốt hơn lá. Thực tế, hoa atiso chứa hàm lượng phenolic và flavonoid rất cao, thích hợp làm món ăn bồi bổ giàu chất chống oxy hóa [1, 2]. Tuy nhiên, các bài thuốc dân gian và nghiên cứu chuyên sâu về bệnh gan mật lại chủ yếu sử dụng chiết xuất từ lá vì đây là nguồn tích lũy cynarin kinh tế và dồi dào trong tự nhiên [3, 5].

Một hiểu lầm khác là càng uống nước atiso đậm đặc và uống thay nước lọc cả ngày thì gan càng khỏe. Trong một nghiên cứu năm 2019 khảo sát độc tính miễn dịch trên chuột, việc sử dụng chiết xuất atiso ở liều rất cao (lên tới 4,0 g/kg thể trọng trong 28 ngày) đã gây ra hiện tượng ức chế phản ứng quá mẫn muộn (DTH) của hệ miễn dịch [8]. Dù không ghi nhận độc tính chung hay thay đổi công thức máu [8], việc lạm dụng quá mức bất kỳ loại thảo dược nào cũng có thể gây mất cân bằng sinh lý.

Ai nên thận trọng khi dùng atiso?

Mặc dù atiso rất an toàn và được sử dụng rộng rãi như thực phẩm [8], các đối tượng sau cần lưu ý:

  • Người bị sỏi mật hoặc tắc nghẽn đường mật: Do cynarin và các hợp chất trong atiso kích thích tiết mật rất mạnh [3, 8], việc tăng lưu lượng dịch mật đột ngột có thể làm trầm trọng thêm các cơn đau quặn mật nếu đang bị tắc nghẽn cơ học.
  • Người đang có bệnh lý gan nặng hoặc đang sử dụng thuốc điều trị: Nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng chế phẩm cô đặc, tránh hiện tượng tương tác thuốc hoặc quá tải chuyển hóa tại gan.
  • Người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật họ Cúc (Asteraceae).

Hướng dẫn dùng atiso đúng cách trong đời sống

Để tận dụng tốt nhất các hoạt chất cynarin và luteolin từ atiso, bạn có thể áp dụng theo các gợi ý sau:

  • Lựa chọn bộ phận theo nhu cầu: Nếu muốn chế biến món ăn ngon, thanh nhiệt và bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên, hoa atiso tươi (nấu canh hầm, hấp) là nguồn cung cấp flavonoid và phenolic dồi dào [1, 2]. Nếu mục đích là cải thiện tiêu hóa, hỗ trợ hạ men gan và lợi mật, trà chế biến từ lá atiso hoặc cao mềm đạt chuẩn là lựa chọn phù hợp [3, 5].
  • Cách pha hãm: Cynarin và các dẫn xuất phenolic có cấu trúc phân cực, hòa tan rất tốt vào nước nóng tạo thành trà [2]. Khi nấu hoặc hãm trà, nên dùng nước sôi khoảng 90-95 độ C và đậy nắp kín trong 10-15 phút để tránh bay hơi các hợp chất thơm và chiết tách tối đa hoạt chất.
  • Liều lượng điều độ: Uống từ 1-2 ly trà atiso mỗi ngày (tương đương khoảng 5-10g dược liệu khô), tránh uống liên tục quá nhiều lít nước atiso thay cho nước trắng sinh hoạt.

Cả lá và hoa atiso đều sở hữu kho tàng hoạt chất sinh học ấn tượng với cynarin và luteolin đứng đầu bảng [1, 2]. Hiểu đúng thế mạnh của từng bộ phận giúp chúng ta sử dụng thảo dược này một cách khoa học, vừa thưởng thức được hương vị thơm lành vừa hỗ trợ chăm sóc sức khỏe bền vững.