Thói quen dân gian và câu hỏi khoa học
Cây mắm (tên khoa học Avicennia marina) mọc nhiều ở vùng rừng ngập mặn ven biển nước ta [1]. Trong đời sống dân gian tại nhiều quốc gia, các bộ phận của cây mắm thường được người dân thu hái để rửa vết thương, làm dịu vết loét, mụn nhọt, ghẻ lở ngoài da [2], [1].
Nhiều người tin rằng chỉ cần hái lá tươi giã nát đắp lên vùng da tổn thương là bệnh ngoài da sẽ thuyên giảm. Tuy nhiên, hiệu quả kháng khuẩn da của lá mắm mới dừng lại ở các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm; việc tự ý đắp lá tươi tiềm ẩn nhiều rủi ro cho hàng rào bảo vệ da.
Bằng chứng lâm sàng trên người hiện chưa xác lập tính an toàn và liều lượng chuẩn xác cho việc dùng trực tiếp loại lá này trên da người. Vì vậy, người dân cần hiểu đúng giữa hoạt tính chiết xuất trong ống nghiệm và nguy cơ thực tế khi tự điều trị tại nhà.
Cơ chế tác động sinh học của cây mắm
Cây mắm sống ở vùng ngập mặn khắc nghiệt, chịu được độ mặn và nhiệt độ rất cao nhờ tích lũy nguồn hợp chất tự nhiên đa dạng [1]. Cây mắm chứa các chất có hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống viêm, kháng virus và kháng tế bào ung thư [3]. Phân tích hóa thực vật ghi nhận cây chứa flavonoid, terpenoid, steroid, iridoid glucoside, dẫn xuất naphthalene và flavone [2], [4].
Các hợp chất này tạo nên khả năng ức chế vi sinh vật gây hại. Thử nghiệm trên tế bào cho thấy dịch chiết methanol từ lõi gỗ cây mắm ức chế enzyme 5alpha-reductase type 1, làm giảm 52% sản sinh 5alpha-dihydrotestosterone ở nồng độ 10 microg/mL [2]. Trong đó, hoạt chất avicequinone C phân lập được có nồng độ ức chế 50% (IC50) là 9,94 +- 0,33 microg/mL [2].
Ở mức độ phân tử, các hợp chất trong cây mắm liên kết với các thụ thể mục tiêu liên quan đến phản ứng viêm như interleukin 6 (IL6) hay yếu tố hoại tử khối u (TNF) [3]. Nhờ đó, cây mắm thể hiện khả năng giảm bớt phản ứng viêm trong các mô hình mô phỏng [3].
Bằng chứng kháng khuẩn từ các nghiên cứu thực nghiệm
Hiệu lực ức chế vi khuẩn của cây mắm đã được kiểm chứng qua nhiều dung môi chiết xuất khác nhau trong ống nghiệm.
Năm 2010, một nghiên cứu đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của lá và vỏ cây mắm trên hai chủng vi khuẩn gây bệnh kháng kháng sinh là Staphylococcus aureus và Proteus sp. [4]. Nhóm nghiên cứu chuẩn bị dịch chiết lá tươi và khô qua các dung môi ether dầu hỏa, ethyl acetate, ethanol và nước, kiểm tra bằng phương pháp khuếch tán thạch [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết ethyl acetate từ lá mắm ức chế vi khuẩn S. aureus tốt hơn Proteus sp. [4]. Mẫu thực vật tươi có hoạt tính kháng khuẩn cao hơn mẫu khô, nhưng hoạt tính giảm dần theo thời gian sau khi chiết [4]. Dịch chiết lá mắm sau xử lý bằng than hoạt tính ức chế vi khuẩn mạnh hơn dịch thô ban đầu [4]. Thử nghiệm sắc ký bản mỏng cũng xác nhận các dải phân tách từ dịch chiết có hoạt tính kháng lại S. aureus [4].
Năm 2002, nghiên cứu sàng lọc hoạt tính kháng vi sinh vật của cây mắm bằng các dịch chiết nước, ethanol và butanol [5]. Kết quả cho thấy dịch chiết nước có hoạt tính kháng khuẩn thấp đối với E. coli, P. aeruginosa, B. cereus, S. aureus, nhưng thể hiện hoạt tính kháng nấm vừa phải đối với C. albicans và A. flavus [5]. Đáng chú ý, dịch chiết butanol ở nồng độ 2000 microg/đĩa có hoạt tính kháng khuẩn rất tốt trên cả vi khuẩn gram âm lẫn gram dương, đồng thời ức chế nấm từ vừa đến tốt [5]. So với kháng sinh chuẩn, dịch chiết butanol thể hiện hoạt lực cao vượt trội so với dạng chiết nước hoặc cồn thông thường [5].
Năm 2021, một thử nghiệm so sánh dịch chiết ethanol từ các bộ phận của cây mắm cho thấy tổng hàm lượng phenolic thay đổi theo từng phần thực vật [6]. Lá mắm chứa hàm lượng phenolic thấp nhất trong các bộ phận được thử nghiệm với 48,72 +- 1,71 mg/g dịch chiết, trong khi rễ thở dưới chứa 159,42 +- 3.22 mg/g [6].
Năm 2022, nghiên cứu kiểm tra dịch chiết cồn-nước từ lá mắm chống ký sinh trùng Leishmania tropica gây bệnh leishmania ở da [7]. Dịch chiết lá mắm ức chế amastigote với giá trị IC50 đạt 60,57 +- 1,46 mug/mL, thấp hơn cả thuốc đối chứng meglumine antimoniate (73,19 +- 10,12 mug/mL) [7]. Ở nồng độ 125 mug/mL, dịch chiết gây chết tế bào sớm 46,5% ở thể promastigote và làm giảm mức arginase [7].
Dù vậy, các nghiên cứu này chỉ tiến hành trên đĩa thạch vi sinh hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [4], [5], [7]. Đến nay chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên bệnh nhân mắc các bệnh nhiễm khuẩn ngoài da để xác lập hiệu quả chữa bệnh [4], [5].
Giới hạn bằng chứng và nguy cơ khi đắp lá tươi
Bằng chứng khoa học chứng minh chiết xuất chọn lọc từ mắm có thể diệt khuẩn, nhưng không đồng nghĩa việc đắp lá mắm tươi là an toàn [4], [5].
Dịch chiết nước thông thường - dạng chiết gần gũi nhất với nước ép lá tươi giã nát - lại là dạng cho hoạt tính kháng khuẩn yếu nhất trong các thử nghiệm [4], [5]. Thậm chí dịch chiết nước không thể ức chế vi khuẩn Proteus sp. [4]. Ngược lại, chỉ các dung môi hữu cơ như butanol hay ethyl acetate mới cô lập được hoạt chất kháng khuẩn mạnh [4], [5].
Việc tự ý hái lá mắm đắp trực tiếp lên da tổn thương tiềm ẩn nguy cơ viêm da tiếp xúc và bội nhiễm vi khuẩn. Cây mắm sống ở môi trường rừng ngập mặn ven biển, bề mặt lá chứa nhiều tạp chất, bùn lầy, ấu trùng và các vi nấm ngoại lai [1]. Khi da đang có vết thương hở hoặc viêm nang lông, việc giã nát lá tươi chưa qua tiệt trùng đắp lên sẽ đưa vi khuẩn xâm nhập sâu vào biểu bì.
Hơn nữa, nồng độ tanin, saponin và tinh dầu thô chưa qua tinh chế dễ làm bít tắc cổ nang lông, gây kích ứng đỏ rát, phồng rộp và làm tổn thương thêm hàng rào biểu mô [7]. Người bệnh dễ lầm tưởng phản ứng dị ứng này là dấu hiệu "bệnh phát ra ngoài" mà bỏ lỡ thời điểm vàng điều trị.
Hiểu lầm thường gặp về lá mắm
Nhiều người cho rằng cây cỏ thiên nhiên lành tính, lá hái tươi giã đắp càng tươi thì tác dụng càng mạnh. Sự thật là hoạt tính của dược liệu phụ thuộc dung môi và quy trình chiết tách [4], [5]. Nghiên cứu cho thấy hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết lá tươi giảm nhanh dần theo thời gian sau khi chiết [4]. Dịch chiết lá mắm cũng cần loại bỏ bớt tạp chất qua than hoạt tính mới đạt được độ ức chế vi khuẩn tối ưu [4].
Một hiểu lầm khác là dùng lá mắm có thể thay thế thuốc kháng sinh bôi ngoài da để trị mụn, mủ hoặc áp xe. Vi khuẩn gây nhiễm trùng da như tụ cầu vàng Staphylococcus aureus hay vi khuẩn liên quan mụn trứng cá đều cần các phác đồ chuẩn hóa để tránh hiện tượng kháng thuốc [4], [8]. Chưa có bằng chứng nào cho thấy đắp lá mắm chữa dứt điểm mụn nhọt hay áp xe trên người [1], [4].
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn của lá mắm trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng [3], [2], [1]. Dữ liệu hiện có chỉ thực hiện trên tế bào, ký sinh trùng và vi khuẩn trong phòng thí nghiệm [2], [4], [7].
Người có vết thương hở sâu, vết loét rỉ dịch hoặc da đang viêm cấp tính không được tự ý đắp bất kỳ loại lá tươi nào, bao gồm lá mắm. Người có tiền sử viêm da dị ứng hoặc viêm da tiếp xúc cần tránh tiếp xúc với dịch lá tươi từ cây mắm do nguy cơ bùng phát đợt viêm da nặng.
Người bệnh khi có tổn thương da lan rộng, sốt, sưng đau cần đến cơ sở y tế để được thăm khám thay vì tự điều trị bằng kinh nghiệm truyền miệng.
Gợi ý áp dụng và lời khuyên an toàn
Để bảo vệ làn da, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế thay vì thử nghiệm các phương pháp dân gian chưa kiểm chứng:
Không tự hái, giã đắp lá mắm tươi hay nấu nước lá mắm chưa qua kiểm nghiệm để ngâm rửa các vết loét, mụn mủ hở trên da. Dịch chiết nước thô ít tác dụng kháng khuẩn và dễ làm tăng nguy cơ bội nhiễm [4], [5].
Nếu quan tâm đến các chế phẩm da liễu có nguồn gốc từ thảo dược, hãy lựa chọn những sản phẩm đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng, tiêu chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất và độ vô khuẩn. Khi đang có bệnh nền hoặc sử dụng thuốc bôi điều trị ngoài da, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi phối hợp bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
Chăm sóc da tổn thương đúng cách bằng việc rửa sạch bằng dung dịch sát khuẩn chuyên dụng, giữ vết thương thông thoáng và ăn uống đủ dinh dưỡng để phục hồi mô da.
Các hoạt chất trong lá mắm mở ra triển vọng cho nghiên cứu dược liệu chống vi khuẩn kháng thuốc trong tương lai [4]. Tuy nhiên, từ ống nghiệm đến ứng dụng thực tế trên người là khoảng cách lớn. Người dân không nên mạo hiểm đắp lá mắm tươi lên da, tránh biến tổn thương nhẹ thành nhiễm trùng nghiêm trọng.
