Mỗi khi thời tiết giao mùa hay phấn hoa phát tán, nhiều người lại khổ sở vì các cơn hắt hơi liên tục, ngứa mũi và chảy nước mắt ròng rã. Trước sự bất tiện của các đợt viêm mũi dị ứng theo mùa, không ít người tìm đến các biện pháp dân gian quen thuộc, trong đó việc dùng lá tía tô nấu nước uống hoặc xông hơi được chia sẻ rất rộng rãi.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất từ cây tía tô (Perilla frutescens) có khả năng hỗ trợ cải thiện rõ rệt các triệu chứng khó chịu của bệnh viêm mũi viêm kết mạc dị ứng theo mùa [1]. Tác động tích cực này chủ yếu đến từ axit rosmarinic, một hợp chất polyphenolic tự nhiên dồi dào trong loài thực vật này, giúp can thiệp trực tiếp vào quá trình đáp ứng viêm và ức chế các chất trung gian gây dị ứng [2], [1].

Cơ chế tác động của axit rosmarinic đối với phản ứng dị ứng

Phản ứng dị ứng xảy ra do sự phản ứng quá mức của hệ thống miễn dịch trước các tác nhân vô hại từ môi trường [2]. Khi cơ thể tiếp xúc với dị nguyên, kháng thể IgE được kích hoạt và gắn vào tế bào mast, khiến các tế bào này giải phóng ồ ạt histamine cùng nhiều hóa chất trung gian, dẫn đến các phản ứng viêm cấp tính như ngứa, sưng phù niêm mạc và tăng tiết dịch [2], [3].

Axit rosmarinic là một hợp chất hydroxyl hóa tự nhiên thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), có cấu trúc từ phenylalanine và tyrosine với nhiều hoạt tính sinh học như kháng viêm và chống oxy hóa [4]. Khi đi vào cơ thể, axit rosmarinic cùng các chiết xuất từ tía tô làm suy giảm đáng kể mức kháng thể IgE trong huyết thanh, lá lách và niêm mạc mũi [2]. Đồng thời, lượng histamine tự do trong máu cũng bị sụt giảm rõ rệt sau khi tiếp nạp hoạt chất này [2].

Bên cạnh đó, axit rosmarinic can thiệp sâu vào con đường tín hiệu gây viêm ở cấp độ tế bào. Trong các tế bào mast hoạt hóa ở người, hoạt chất này ức chế sự kích hoạt của yếu tố phiên mã nhân NF-kappaB/Rel A và hoạt tính enzym caspase-1 [2]. Nhờ đó, quá trình sản sinh các cytokine tiền viêm như interleukin (IL)-1beta, IL-6 và TNF-alpha tại niêm mạc mũi bị chặn đứng [2]. Hoạt chất này cũng làm giảm sự biểu hiện của protein cyclooxygenase-2 (COX-2) và giảm xâm nhập của bạch cầu ái toan, tế bào mast vào mô mũi [2]. Tía tô còn ức chế cả 5-lipoxygenase và 12-lipoxygenase, hai enzym quan trọng trong chu trình dị ứng và viêm [3].

Các nghiên cứu lâm sàng trên người nói gì?

Hiệu quả thực tế của chiết xuất tía tô giàu axit rosmarinic trên bệnh nhân viêm mũi kết mạc dị ứng theo mùa đã được kiểm chứng thông qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 21 ngày [1]. Nghiên cứu này thực hiện trên các bệnh nhân viêm mũi kết mạc dị ứng theo mùa thể nhẹ, chia thành các nhóm: nhóm dùng chiết xuất tía tô giàu axit rosmarinic liều 200 mg/ngày (10 người), nhóm dùng liều 50 mg/ngày (9 người) và nhóm đối chứng dùng giả dược (10 người) [1].

Người tham gia ghi chép nhật ký triệu chứng hàng ngày, đồng thời được thu thập dịch rửa mũi và xét nghiệm máu để đánh giá tế bào thâm nhiễm và nồng độ chất trung gian gây viêm [1]. Kết quả cho thấy, so với nhóm dùng giả dược, nhóm sử dụng chiết xuất tía tô giàu axit rosmarinic có tỷ lệ đáp ứng cải thiện triệu chứng ngứa mũi, chảy nước mắt, ngứa mắt và tổng điểm triệu chứng cao hơn đáng kể (P < 0,05) [1]. Đáng chú ý, phân tích dịch rửa mũi ghi nhận số lượng bạch cầu trung tính và bạch cầu ái toan giảm rõ rệt so với giả dược (P < 0,05), không ghi nhận tác dụng phụ hay bất thường trên xét nghiệm máu [1]. Giới hạn của thử nghiệm này là cỡ mẫu còn nhỏ (tổng cộng 29 bệnh nhân) và chỉ mới theo dõi trên thể bệnh nhẹ trong thời gian 21 ngày [1].

Ngoài nghiên cứu đơn thành phần, tía tô còn được thử nghiệm dưới dạng công thức phối hợp dinh dưỡng trị liệu mang tên Lertal. Chế phẩm này chứa 80 mg chiết xuất khô từ hạt tía tô (Perilla frutescens), 150 mg quercetin và 5 mcg (200 IU) vitamin D3 [3]. Quercetin đóng vai trò ổn định màng tế bào mast và bạch cầu ái kiềm, trong khi vitamin D3 hỗ trợ điều hòa miễn dịch và phục hồi hoạt động tế bào T điều hòa [5]. Chiết xuất hạt tía tô cung cấp axit rosmarinic cùng các flavonoid chống dị ứng khác như luteolin, apigenin và chrysoeriol [5], [3].

Một nghiên cứu theo dõi kéo dài từ thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2020 trên trẻ em bị viêm mũi kết mạc dị ứng cho thấy nhóm trẻ dùng Lertal trong 8 hoặc 16 tuần sử dụng ít thuốc kháng histamine hơn đáng kể so với nhóm chứng [5]. Tác dụng phòng ngừa này thậm chí kéo dài hiệu quả tích lũy trong vòng 1 năm [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu Lertal có hạn chế là thiết kế nhãn mở và không đánh giá thang điểm mức độ nghiêm trọng của từng triệu chứng cụ thể [5]. Bốn nghiên cứu lâm sàng trên cả người lớn và trẻ em cũng ghi nhận Lertal giúp ngăn ngừa đợt trở nặng khi dùng bổ trợ cùng thuốc kháng histamine, hoặc giảm nhu cầu dùng thuốc cấp cứu khi dùng đơn độc [3].

Các bằng chứng từ nghiên cứu tiền lâm sàng và động vật

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng củng cố mạnh mẽ các phát hiện lâm sàng nói trên. Trong mô hình chuột bị gây mẫn cảm bởi ovalbumin (OVA), số lần chuột cọ mũi, dụi tai và dụi mắt tăng vọt, nhưng hành vi này đã bị ức chế rõ rệt sau khi dùng bột chiết xuất tía tô 30% ethanol (EPPF) hoặc axit rosmarinic (RA) [2].

Thử nghiệm phản ứng quá mẫn da thụ động (PCA) ở tai chuột – mô hình kinh điển cho dị ứng týp I – cho thấy nước sắc tía tô đường uống ở liều 500 mg/kg ức chế 43% phản ứng PCA [6]. Khi phân tích thành phần, nước sắc tía tô chứa 5,3% luteolin 7-O-[beta-glucuronosyl(2->1)beta-glucuronide], 1,6% apigenin 7-O-[beta-glucuronosyl(2->1)beta-glucuronide], 0,49% scutellarin và 2,5% axit rosmarinic [6]. Thử nghiệm riêng lẻ các thành phần này ở liều tương đương cho thấy axit rosmarinic ức chế 41% phản ứng PCA (p < 0,01) và dẫn xuất apigenin ức chế 32% (p < 0,05) [6]. Điều này chứng minh hiệu quả chống dị ứng của nước sắc tía tô phụ thuộc chủ yếu vào axit rosmarinic [6]. Một nghiên cứu khác cũng chỉ ra axit rosmarinic đường uống liều 13 mg/kg mang lại hiệu quả tương đương 500 mg/kg nước sắc tía tô trong việc ức chế phản ứng PCA [7].

Khi tiêm màng bụng dịch chiết tía tô nấu bằng nước sôi trước 15 phút ở chuột, phản ứng PCA cũng bị ức chế đáng kể, với hiệu lực chống dị ứng của axit rosmarinic được ghi nhận mạnh hơn cả tranilast – một loại thuốc chống dị ứng hiện đại [8]. Trên chuột mẫn cảm với mạt bụi nhà (Dermatophagoides farinae), axit rosmarinic từ tía tô làm giảm tỷ lệ bạch cầu ái toan trong dịch rửa phế quản phế nang và quanh đường thở, đồng thời ức chế IL-4, IL-5, eotaxin và kháng thể IgG1 đặc hiệu [7]. Các dẫn xuất methoxyflavanone từ tía tô cũng cho thấy khả năng ức chế giải phóng histamine qua trung gian IgE trên tế bào ái kiềm người và giảm triệu chứng mũi trong mô hình chuột dị ứng phấn hoa bách Nhật Bản [3].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những nghiên cứu trên cho thấy tía tô và hoạt chất chính axit rosmarinic mang lại tiềm năng rất lớn trong việc làm dịu phản ứng quá mẫn đường hô hấp. Hoạt chất này giúp giảm thâm nhiễm các tế bào viêm (bạch cầu trung tính, bạch cầu ái toan) vào niêm mạc mũi, từ đó hạ thấp mức độ sưng nề và ngứa ngáy [2], [1]. Việc bổ sung chiết xuất chuẩn hóa còn giúp giảm bớt tần suất sử dụng các thuốc kháng dị ứng thông thường [5].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng về giới hạn của các bằng chứng khoa học. Các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người mới dừng lại ở quy mô nhỏ, tập trung chủ yếu vào các bệnh nhân có triệu chứng viêm mũi dị ứng nhẹ [1]. Mặt khác, các nghiên cứu này sử dụng chiết xuất tía tô tinh chế được chuẩn hóa hàm lượng axit rosmarinic chính xác (ví dụ 50 mg hoặc 200 mg), chứ không dùng lá tía tô tươi đơn thuần [1]. Do đó, hiệu quả từ việc ăn vài lá rau thơm trong bữa ăn hàng ngày khó có thể tương đương với liều lượng chiết xuất trong các viên nang chuẩn hóa dùng ở thử nghiệm lâm sàng [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng tía tô trị viêm mũi dị ứng

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng lá tía tô có thể "chữa dứt điểm" hoặc "chữa khỏi hoàn toàn" viêm mũi dị ứng. Viêm mũi dị ứng là bệnh lý liên quan đến cơ địa miễn dịch bẩm sinh, tía tô chỉ có tác dụng hỗ trợ kiểm soát phản ứng viêm và giảm nhẹ triệu chứng ngứa, chảy nước mắt, nghẹt mũi chứ không thể làm thay đổi hoàn toàn hệ miễn dịch [2], [1].

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng bất kỳ bài thuốc dân gian nào chứa tía tô cũng đều chống dị ứng tốt. Nghiên cứu phân tích bài thuốc cổ truyền Saiboku-to (chứa tía tô thường dùng cho hen phế quản) cho thấy lượng axit rosmarinic trong liều hàng ngày chỉ đạt 0,013% – quá thấp để tạo ra hoạt tính chống dị ứng rõ rệt, mà chủ yếu chỉ đóng góp tác dụng an thần [6]. Do đó, việc tự ý sắc các loại thuốc thang không chuẩn hóa hàm lượng có thể không mang lại kết quả chống dị ứng như mong đợi. Thêm vào đó, việc tự ý ngừng thuốc kháng histamine hoặc thuốc xịt mũi chứa corticosteroid do bác sĩ kê đơn để chuyển hoàn toàn sang uống nước lá tía tô có thể khiến các triệu chứng viêm mũi bùng phát dữ dội hơn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù tía tô là loại rau ăn quen thuộc và nghiên cứu lâm sàng không ghi nhận tác dụng phụ bất thường [1], một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng. Tía tô từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian là có tác dụng an thần nhẹ [6], [3]. Vì vậy, những người đang sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc ức chế thần kinh trung ương nên lưu ý về khả năng tương tác làm tăng cảm giác buồn ngủ.

Người có cơ địa dị ứng đặc biệt với các loài thực vật thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) như húng quế, bạc hà, hương thảo cần thận trọng để tránh dị ứng chéo [4]. Phụ nữ có thai, người đang cho con bú hoặc bệnh nhân có bệnh lý mạn tính đang điều trị bằng nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các sản phẩm chiết xuất tía tô cô đặc liều cao kéo dài.

Gợi ý cách áp dụng tía tô an toàn và hợp lý

Để tận dụng các đặc tính có lợi của tía tô trong việc hỗ trợ hệ hô hấp, bạn có thể áp dụng các hình thức đơn giản sau trong lối sống:

  • Bổ sung vào chế độ ăn: Tía tô tươi là loại rau gia vị an toàn, giàu polyphenol [4]. Bạn có thể thêm lá tía tô tươi vào các bữa ăn hàng ngày, kết hợp ăn kèm các món ăn như canh, cháo nóng hoặc gỏi cuốn. Tại Nhật Bản, lá tía tô cũng được dùng phổ biến như một loại rau ăn kèm để chống dị ứng khi ăn hải sản [8], [3].
  • Hãm trà tía tô: Dùng một nắm lá tía tô tươi rửa sạch hoặc lá khô hãm với nước sôi từ 10 đến 15 phút như pha trà để uống ấm trong những ngày thời tiết trở lạnh hoặc giao mùa. Cách này giúp làm ấm cơ thể và hấp thu một phần các hoạt chất hòa tan trong nước [8].
  • Xông hơi mặt: Xông mũi bằng nước lá tía tô đun sôi có thể hỗ trợ làm loãng dịch nhầy, giảm cảm giác nghẹt mũi tạm thời nhờ hơi nước ấm và tinh dầu tự nhiên.
  • Dùng thực phẩm bổ sung: Nếu muốn sử dụng chiết xuất tía tô giàu axit rosmarinic dạng viên uống bổ trợ theo các mức liều nghiên cứu (từ 50 mg đến 200 mg/ngày) [1], bạn nên chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, đã chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất và phải trao đổi trước với bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn.

Tóm lại, các nghiên cứu khoa học xác nhận chiết xuất tía tô và axit rosmarinic có tác dụng ức chế phản ứng viêm dị ứng, giảm kháng thể IgE, histamine và các tế bào bạch cầu gây viêm [2], [1]. Tuy nhiên, loại thảo mộc này chỉ đóng vai trò hỗ trợ cải thiện triệu chứng nhẹ chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người bệnh viêm mũi dị ứng nên kết hợp ăn uống lành mạnh, giữ ấm, tránh xa các dị nguyên đã biết và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.