Nhiều người có thói quen hễ thấy mệt mỏi, cảm cúm là tự ý mua viên sủi hoặc các loại viên uống vitamin C liều cao về uống để tăng sức đề kháng. Với người có sức khỏe bình thường, lượng vitamin C dư thừa phần lớn được cơ thể tự đào thải qua nước tiểu một cách an toàn. Tuy nhiên, ở những người mắc bệnh thận mạn tính, thói quen tự ý bổ sung hoạt chất này có thể gây ra những hậu quả vô cùng nguy hiểm.
Người mắc bệnh thận mạn tính tuyệt đối không nên tự ý dùng vitamin C liều cao hoặc bổ sung kéo dài khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Thận suy giảm chức năng không thể đào thải hết các sản phẩm chuyển hóa từ vitamin C, dẫn tới nguy cơ tích tụ oxalat, hình thành tinh thể phá hủy mô thận và đẩy nhanh tiến trình suy thận không hồi phục.
Cơ chế chuyển hóa vitamin C và gánh nặng oxalat ở người bệnh thận
Vitamin C là một chất chống oxy hóa ngoại sinh quan trọng, tham gia vào quá trình tổng hợp collagen và dẫn truyền thần kinh [1]. Ở người khỏe mạnh, nhu cầu khuyến nghị hàng ngày chỉ vào khoảng 70-90 mg/ngày, một mức cơ thể hoàn toàn đáp ứng được thông qua chế độ ăn nhiều rau củ quả [1]. Cơ thể hấp thu vitamin C qua các kênh vận chuyển chuyên biệt tại ruột, sau đó phần lớn lượng vitamin này tồn tại trong các tế bào [1].
Tuy nhiên, vitamin C tan trong nước và được đào thải chủ yếu qua thận [1]. Khi lượng nạp vào vượt quá 50 mg/ngày, vitamin C bắt đầu xuất hiện trong nước tiểu [1]. Bên trong tế bào, vitamin C chuyển hóa thành dehydroascorbate, sau đó chuyển thành axit 2,3-diketogluconic và cuối cùng phân hủy thành axit oxalic [1]. Khi nạp càng nhiều vitamin C thì lượng oxalat đào thải qua nước tiểu càng tăng cao [1].
Ở người bình thường, oxalat là chất thải chuyển hóa ít tan được thận xử lý bài tiết ra ngoài [2]. Nhưng khi độ lọc cầu thận (GFR) suy giảm, việc sản xuất quá mức oxalat do dùng nhiều vitamin C hoặc hấp thu quá mức sẽ dẫn tới tăng nồng độ oxalat trong máu và giữ lại trong các mô của toàn bộ cơ thể [1]. Nước tiểu bão hòa oxalat cùng với canxi tạo ra các tinh thể canxi oxalat lắng đọng vào nhu mô thận, gây ra bệnh thận oxalat (renal oxalosis) và làm bệnh thận tiến triển xấu hơn [3].
Nguy cơ tổn thương thận qua các ghi nhận khoa học
Một báo cáo năm 2025 mô tả trường hợp bệnh nhân 67 tuổi mắc bệnh thận mạn kèm protein niệu, chức năng thận suy giảm rõ rệt trong 6 tháng sau khi mắc SARS-CoV-2 [3]. Kết quả sinh thiết thận phát hiện sự hiện diện của tinh thể canxi oxalat bên trong mô thận [3]. Khai thác kỹ tiền sử cho thấy bệnh nhân đã tự ý tăng liều bổ sung vitamin C lên tới 3 g mỗi ngày trong đợt nhiễm bệnh, gây ra tình trạng tăng oxalat niệu thứ phát và lắng đọng oxalat phá hủy thận [3]. Báo cáo nhấn mạnh rằng việc dùng quá nhiều vitamin C vì tin vào lợi ích sức khỏe có thể dẫn tới tổn thương thận không thể phục hồi nếu không phát hiện kịp thời [3].
Không chỉ ở các giai đoạn bảo tồn, việc bổ sung vitamin C thường quy ở người chạy thận cũng tiềm ẩn nguy cơ. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc bổ sung 500 mg vitamin C mỗi ngày kéo dài trong 6 tháng ở nhóm bệnh nhân chạy thận nhân tạo có liên quan tới tình trạng tăng nồng độ oxalat trong huyết tương [1]. Vì lý do này, hướng dẫn của KDIGO khuyến cáo không sử dụng vitamin C thường quy để cải thiện đáp ứng thuốc kích thích tạo hồng cầu (ESA) [1].
Nguy cơ này cũng đe dọa nghiêm trọng những người ghép thận. Một báo cáo năm 2014 ghi nhận trường hợp oxalat thứ phát do uống thừa vitamin C gây mất mảnh ghép thận ở người nhận tạng [4]. Đáng chú ý, bệnh lý này khó phát hiện ban đầu do X-quang bụng và siêu âm không thấy bằng chứng vôi hóa thận, chỉ sau khi sinh thiết thận ghép mới phát hiện [4]. Một nghiên cứu khác năm 2013 báo cáo 3 trường hợp tổn thương thận cấp do vi tinh thể oxalat trong ống thận ghép trên bệnh nhân có kèm rối loạn tiêu hóa (tiêu chảy kéo dài 10-90 ngày) và đang dùng vitamin C hoặc vitamin tổng hợp, khiến 2 trong 3 người phải phụ thuộc lọc máu lâu dài [5].
Ngoài ra, trường hợp sử dụng vitamin C đường tiêm truyền cũng từng được ghi nhận gây bệnh oxalat thận thứ phát và làm chậm quá trình hồi phục chức năng thận ở bệnh nhân suy thận cấp [6].
Cảnh báo từ nguy cơ tăng oxalat toàn thân
Tăng oxalat niệu không đơn thuần tạo ra sỏi thận mà còn gây ra một phổ bệnh lý rộng, từ sỏi canxi oxalat tái phát, vôi hóa thận cho tới suy thận và bệnh oxalat toàn thân nguy hiểm đến tính mạng [2]. Khi thận mất khả năng thanh thải, oxalat dư thừa kết hợp với canxi lắng đọng vào các cơ quan nội tạng quan trọng [2].
Ở những người chạy thận nhân tạo, việc bổ sung vitamin C một cách có hệ thống, không kiểm soát được khuyến cáo là nên tránh hoàn toàn để ngừa biến chứng oxalat thứ phát [4]. Khi oxalat đã lắng đọng gây suy giảm chức năng, các bác sĩ thường phải can thiệp bằng cách tăng cường độ chạy thận để loại bỏ bớt canxi oxalat và loại bỏ ngay nguồn vitamin C ngoại sinh mới có thể giúp thận phục hồi phần nào [3, 6].
Tình thế tiến thoái lưỡng nan: Thiếu hay thừa vitamin C ở bệnh nhân thận?
Mặc dù thừa vitamin C gây lắng đọng oxalat nguy hiểm, việc thiếu hụt vitamin C ở bệnh nhân thận mạn tính cũng là một thực tế lâm sàng đáng lo ngại [5, 7]. Bệnh nhân suy thận mạn tính thường được hướng dẫn chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt, đặc biệt là giảm lượng kali [2, 5]. Vì phần lớn thực phẩm giàu vitamin C (như trái cây, rau quả tươi) cũng chứa hàm lượng kali rất cao, người bệnh vô tình kiêng luôn cả nguồn vitamin C tự nhiên [2, 5].
Bên cạnh đó, quá trình chạy thận nhân tạo cũng làm thất thoát lượng lớn vitamin C hòa tan trong máu [7]. Một ca bệnh năm 2025 ghi nhận cụ bà 74 tuổi bị bệnh thận giai đoạn cuối chạy thận lâu năm mắc bệnh còi xương (scurvy) do thiếu vitamin C trầm trọng, biểu hiện qua xuất huyết chân răng, phát ban dát đỏ quanh nang lông, sụt cân và phù phổi tái phát [7]. Sau khi được bổ sung vitamin C đường uống có kiểm soát, các triệu chứng xuất huyết và chức năng tim của bệnh nhân đã hồi phục mà không gặp tác dụng phụ [7].
Điều này đặt các bác sĩ vào tình thế khó khăn: nếu để thiếu thì bệnh nhân suy kiệt, mệt mỏi mạn tính, xuất huyết và thiếu máu khó kiểm soát; nhưng nếu bổ sung không khéo thì lại đối mặt với độc tính của oxalat [8].
Những hiểu lầm thường gặp về vitamin C ở người bệnh thận
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng vitamin C là vitamin tan trong nước, nếu uống thừa thì cơ thể sẽ tự tống khứ hết ra ngoài mà không để lại di chứng. Quan niệm này chỉ đúng với người có chức năng thận khỏe mạnh. Khi thận đã suy yếu, khả năng bài tiết sụt giảm nghiêm trọng, lượng vitamin C dư thừa chuyển thành oxalat sẽ không thể đào thải và quay lại đầu độc thận [1, 2].
Hiểu lầm thứ hai là xem các loại viên uống vitamin C sủi, thực phẩm chức năng bổ trợ là vô hại, có thể dùng tùy ý để phòng bệnh cảm cúm hay hỗ trợ ung thư [1, 2]. Việc tự ý uống 500 mg, 1000 mg hay thậm chí 3 g mỗi ngày như các trường hợp bệnh nhân ghi nhận trên thực tế có thể trực tiếp làm mất chức năng quả thận tự nhiên hoặc quả thận mới ghép [1, 2, 8].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh thận mạn tính ở mọi giai đoạn, người đang lọc máu chu kỳ hoặc lọc màng bụng tuyệt đối không được tự ý dùng thêm chế phẩm vitamin C [2, 3]. Người sau ghép thận cần đặc biệt cẩn giác, nhất là khi có rối loạn tiêu hóa kèm theo như tiêu chảy kéo dài [5].
Ngoài ra, những người có tiền sử sỏi thận canxi oxalat tái phát, người từng trải qua phẫu thuật nối tắt dạ dày hoặc rối loạn hấp thu đường ruột cũng là nhóm nguy cơ cao tăng oxalat và cần kiểm soát chặt chẽ lượng nạp vào [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh thận
Người mắc bệnh thận mạn tính cần tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn dinh dưỡng từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng thận học. Nhu cầu vitamin C bình thường chỉ cần 70-90 mg/ngày [1]. Bệnh nhân không được tự ý mua các loại viên sủi bổ sung liều cao (thường chứa 500-1000 mg).
Nếu chế độ ăn quá kiêng khem khiến cơ thể mệt mỏi, chảy máu chân răng hoặc có dấu hiệu thiếu hụt, hãy thông báo cho bác sĩ để được xét nghiệm nồng độ vitamin C trước khi bổ sung [7]. Khi cần điều trị tăng oxalat, việc kiểm soát chế độ ăn giảm bớt thực phẩm chứa oxalat, tăng cường canxi đúng mức theo chỉ định, duy trì pha loãng nước tiểu và dùng các chất ức chế kết tinh như citrat có thể được cân nhắc dưới sự theo dõi của nhân viên y tế [2].
Bổ sung dinh dưỡng cho người bệnh thận mạn luôn đòi hỏi sự cân bằng cẩn trọng giữa việc ngăn ngừa thiếu chất và tránh quá tải độc chất. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại thực phẩm bổ sung khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.
