Trong đời sống thường ngày, lá vọng cách (thuộc chi Premna) thường xuất hiện trên mâm cơm như một loại rau gia vị ăn kèm gỏi cá, thịt nướng, hoặc được phơi khô nấu nước uống giải nhiệt. Với suy nghĩ thảo dược thiên nhiên lành tính, không ít người dùng loại lá này như một biện pháp tự nhiên để bảo vệ gan sau các bữa nhậu hoặc hỗ trợ điều trị men gan cao. Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ gan của loại cây này thực sự đến đâu dưới góc nhìn khoa học?

Câu trả lời ngắn gọn là: Các nghiên cứu thực nghiệm hiện tại xác nhận chiết xuất lá và các bộ phận của cây thuộc chi vọng cách có hoạt tính bảo vệ gan, giảm viêm và chống oxy hóa rõ rệt trên tế bào và mô hình động vật. Dù vậy, dữ liệu vẫn dừng ở mức tiền lâm sàng, chưa có thử nghiệm đối chứng trên cơ thể người để khẳng định khả năng điều trị bệnh gan.

Cơ chế bảo vệ gan qua lăng kính khoa học

Khi gan bị tổn thương do độc chất như thuốc giảm đau hạ sốt paracetamol (acetaminophen) hay rượu bia, các tế bào gan phải đối mặt với tình trạng stress oxy hóa nghiêm trọng. Quá trình chuyển hóa chất độc sinh ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), tấn công màng tế bào gan và gây viêm hoại tử mô gan.

Theo tổng quan nghiên cứu, chiết xuất lá của loài Premna tomentosa giúp bảo vệ gan trước độc tính của acetaminophen thông qua việc giảm sinh ROS và thúc đẩy cơ thể sản sinh các enzyme chống oxy hóa nội sinh tại gan như hệ thống glutathione, superoxide dismutase và catalase [1].

Bên cạnh đó, chiết xuất còn cải thiện chỉ số lipid máu và giảm hoạt tính của các enzyme chuyển hóa lipid [1]. Quá trình này giúp hạn chế tổn thương màng tế bào do thuốc gây ra, nhờ đó phục hồi hệ thống enzyme ATPases bám màng, hỗ trợ duy trì vận chuyển tích cực và cân bằng nồng độ các ion thiết yếu như natri, canxi, kali giữa gan và huyết thanh [1]. Chiết xuất này cũng ngăn chặn tổn thương ty thể – bào quan chứa các enzyme xúc tác quá trình tạo ra sản phẩm peroxy hóa lipid và các chất chuyển hóa độc hại [1].

Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về lá vọng cách?

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên động vật gặm nhấm nhằm đánh giá khả năng bảo vệ gan của các loài thuộc chi vọng cách:

Nghiên cứu trên mô hình tổn thương gan do acetaminophen: Nghiên cứu công bố năm 2004 thực hiện trên chuột cống trắng dòng Wistar [2]. Chuột được cho uống dịch chiết Premna tomentosa với liều 750 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong 15 ngày, trước khi cho uống acetaminophen liều 640 mg/kg sau 24 giờ [2]. Ở nhóm chuột bị nhiễm độc gan, hoạt tính các enzyme bám màng suy giảm nghiêm trọng: tổng ATPase giảm 1,63 lần, Mg2+ ATPase giảm 1,9 lần, Ca2+ ATPase giảm 1,33 lần và Na+K+ ATPase giảm 1,73 lần, kéo theo sự xáo trộn nồng độ các cation Na+, K+ và Ca2+ [2]. Nhóm chuột uống chiết xuất thảo dược trước đó đã ngăn ngừa được sự biến đổi này, bảo vệ cấu trúc màng tế bào gan, trong đó hoạt tính có thể đến từ hợp chất chống oxy hóa limonene có trong cây [2].

Nghiên cứu trên mô hình viêm gan do rượu: Công bố năm 2020 trên chuột cống trắng cái dòng Wistar bị viêm gan do rượu cho thấy tiềm năng của chiết xuất lá Premna odorata [3]. Phân tích hóa thực vật ghi nhận 28 chất chuyển hóa từ chiết xuất thô và các phân đoạn [3]. Khi thử nghiệm điều trị trên chuột, chiết xuất lá thô, chiết xuất khử béo và phân đoạn n-hexane làm giảm đáng kể các chỉ số tổn thương gan tăng cao gồm bilirubin, AST, ALT, ALP, CRP, TNF-alpha, ICAM-1, VCAM-1 và MDA [3]. Đồng thời, nồng độ chất chống oxy hóa nội sinh GSH và dung tích chống oxy hóa toàn phần (TAC) bị suy giảm do cồn cũng được đưa về mức bình thường [3]. Hình ảnh mô bệnh học xác nhận sự phân bố sợi collagen trong mô gan hồi phục gần như bình thường [3].

Nghiên cứu hoạt chất diterpenoid trên mô hình tổn thương oxy hóa: Năm 2014, một nghiên cứu đánh giá các hợp chất icetexane diterpenoid (đặt tên từ ice 1 đến ice 4) phân lập từ vỏ thân Premna tomentosa [4]. Trên mô hình chuột bị tổn thương gan do hóa chất tBHP, việc dùng hoạt chất ice-4 ở liều 250 mg/kg giúp phục hồi nồng độ men gan trong huyết thanh gồm SGOT, SGPT, ALKP, cải thiện lượng GSH tại gan và ức chế quá trình peroxy hóa lipid [4].

Hoạt tính giảm mỡ máu: Tổng quan năm 2017 cũng trích dẫn nghiên cứu trên chuột nhắt và chuột cống bị tăng lipid máu do Poloxamer 407 [1]. Khi cho chuột nhắt dùng liều đơn 500 mg/kg tiêm màng bụng hoặc chuột cống uống lặp lại liều 250 mg/kg trong 4 ngày chiết xuất từ rễ và lá loài Premna esculenta, nồng độ triglyceride toàn phần, cholesterol toàn phần, LDL và VLDL trong huyết thanh giảm đáng kể, tương đương thuốc đối chứng atorvastatin [1].

Độc tính và độ an toàn trong nghiên cứu

Trong các thử nghiệm dược lý trên loài Premna corymbosa, dịch chiết cồn từ lá được cho chuột uống liều đơn 2.000 mg/kg trọng lượng cơ thể để kiểm tra độc tính cấp [5, 7]. Chuột được theo dõi sát sao trong 48 giờ sau khi uống [5, 7].

Kết quả ghi nhận chuột không có biểu hiện lâm sàng bất thường và không có trường hợp nào tử vong, cho thấy dịch chiết thảo dược này có độ an toàn ban đầu ở mức liều thử nghiệm [6, 7]. Loài cây này cũng thể hiện hoạt tính chống viêm và giảm đau thực nghiệm ở các mức liều 200 và 400 mg/kg [5, 6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Dù các kết quả thí nghiệm mang lại nhiều kỳ vọng, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng một cách khách quan. Toàn bộ các kết quả hỗ trợ bảo vệ gan, hạ men gan và chống viêm kể trên đều được thực hiện trên động vật (chuột cống, chuột nhắt) hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 2, 3, 4].

Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định liều lượng tối ưu, hiệu quả thực tế và độ an toàn khi dùng kéo dài. Hơn nữa, các nghiên cứu sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với nồng độ hoạt chất cao bằng các dung môi hóa học, khác biệt hoàn toàn với việc người dân hái lá tươi hoặc sắc nước uống tại nhà.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá vọng cách

Nhiều người lầm tưởng uống nước lá vọng cách có thể "thay thế thuốc chữa bệnh gan" hoặc tha hồ uống rượu bia mà gan vẫn an toàn. Đây là quan niệm nguy hiểm. Không có loại thảo dược nào có thể trung hòa hoàn toàn tác hại phá hủy tế bào của cồn hay chữa khỏi các bệnh xơ gan, viêm gan virus.

Một hiểu lầm khác là thảo dược thiên nhiên nên "uống càng đặc, càng nhiều thì gan càng bổ". Việc lạm dụng bất kỳ loại thảo mộc nào với lượng lớn kéo dài đều có thể gây thêm gánh nặng lọc và thải trừ cho gan, thận.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do chưa có nghiên cứu khoa học xác lập tính an toàn trên người, các nhóm đối tượng đặc biệt sau cần thận trọng:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý dùng liều lượng lớn dạng sắc đặc do chưa có dữ liệu nghiên cứu về sự an toàn cho thai nhi và trẻ sơ sinh.
  • Người có bệnh lý nền về gan, thận mạn tính hoặc đang điều trị thuốc Tây y: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Nên ngừng dùng các loại thảo dược tự ý sắc uống để đảm bảo kiểm soát tốt các chỉ số sinh hóa máu.

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn yêu thích hương vị của lá vọng cách, cách tốt nhất là sử dụng như một loại thực phẩm:

  • Dùng làm rau ăn kèm: Sử dụng một lượng vừa phải lá vọng cách tươi sạch ăn kèm các món ăn truyền thống để kích thích tiêu hóa và bổ sung chất xơ.
  • Uống nước lá loãng: Có thể dùng một lượng vừa phải lá khô nấu nước uống giải khát trong ngày, nhưng không nên nấu quá đặc và không uống liên tục thay thế hoàn toàn nước lọc.
  • Lối sống bảo vệ gan chuẩn mực: Để bảo vệ lá gan khỏe mạnh, việc quan trọng nhất vẫn là hạn chế tối đa bia rượu, tiêm phòng viêm gan, ngủ đủ giấc, ăn uống cân đối và khám sức khỏe định kỳ chứ không phụ thuộc vào bất kỳ loại lá nào.

Tóm lại, lá vọng cách chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên và cho thấy tiềm năng bảo vệ gan trên mô hình động vật thí nghiệm. Tuy nhiên, thảo mộc này không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người dùng chỉ nên coi đây là món rau gia vị ăn kèm và cần tham vấn nhân viên y tế nếu có ý định sử dụng cho mục đích sức khỏe khi đang có bệnh nền.