Lời đồn giảm lo âu và thực tế khoa học
Cuộc sống hiện đại nhiều áp lực khiến không ít người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để thư giãn tinh thần và tìm kiếm giấc ngủ ngon. Cây lạc tiên từ lâu đã được xem như bài thuốc dân gian quen thuộc chuyên dùng để trị mất ngủ và làm dịu các cơn căng thẳng thần kinh. Tuy nhiên, liệu hiệu quả giảm lo âu của loại cây này đã được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người hay chưa?
Câu trả lời ngắn gọn là: bằng chứng khoa học thực tế trên người hiện nay vẫn còn rất hạn chế [1]. Dù các loài thuộc chi lạc tiên (Passiflora) đã được sử dụng trong y học dân gian từ thời cổ đại và một số loài được đưa vào dược điển, phần lớn dữ liệu chứng minh hiệu quả giảm lo âu mới chỉ dừng lại ở các mô hình động vật thí nghiệm [1]. Những thử nghiệm lâm sàng trên người chỉ có quy mô rất nhỏ và chưa đủ dữ liệu diện rộng để đưa ra kết luận chắc chắn [3, 7].
Chi lạc tiên và cơ chế tác động lên não bộ
Chi lạc tiên (Passiflora) rất đa dạng với khoảng 600 loài khác nhau, trong đó loài Passiflora incarnata L. là loài được nghiên cứu nhiều nhất và được ứng dụng rộng rãi nhất trong các sản phẩm tự nhiên [1]. Một số loài khác như Passiflora edulis hay Passiflora alata cũng được ứng dụng phổ biến trong y học dân gian [6, 7]. Loài thảo dược này chứa các hợp chất thứ cấp phức tạp, đặc biệt là các flavonoid, được cho là đóng vai trò kích hoạt các hoạt động thần kinh [5, 7].
Về mặt cơ chế, các hoạt chất trong lạc tiên tác động chủ yếu lên hệ dẫn truyền thần kinh GABA (axit gamma-aminobutyric) [1, 4, 8]. Hệ thống GABAergic là đích đến quen thuộc của các loại thuốc giải lo âu tổng hợp, điển hình là nhóm benzodiazepine [3, 7]. Khi kích thích các thụ thể GABA hoặc thúc đẩy dòng điện GABA trong tế bào thần kinh hồi hải mã, các chất này hỗ trợ ức chế sự kích thích thần kinh, từ đó tạo ra tác dụng an thần, dịu căng thẳng và giảm đau [4, 8].
Các phát hiện trên mô hình động vật
Phần lớn các nghiên cứu hiện tại về tác dụng giải lo âu của lạc tiên được tiến hành trên chuột. Năm 2007, một nghiên cứu trên 44 con chuột cống đực Sprague-Dawley được thiết kế mù đôi, có đối chứng giả dược nhằm đánh giá hoạt chất chrysin chiết xuất từ Passiflora incarnata [2]. Chuột được tiêm màng bụng dung dịch giả dược, chrysin liều 2 mg/kg, midazolam liều 1.5 mg/kg, hoặc kết hợp flumazenil với chrysin [2]. Kết quả thử nghiệm trên mê cung chữ thập nâng cao (EPM) cho thấy chrysin có đặc tính giảm lo âu tương tự midazolam nhưng ở mức độ yếu hơn, dù không tạo ra khác biệt thống kê về nồng độ corticosterone và catecholamine [2].
Năm 2006, nghiên cứu trên chuột về loài Passiflora edulis Sims chỉ ra rằng dịch chiết nước của cây thể hiện hoạt tính giống giải lo âu mà không ảnh hưởng xấu đến hoạt động vận động [3]. Ngược lại, phân đoạn flavonoid toàn phần dù giảm lo âu nhưng làm suy giảm vận động của chuột [3]. Khi phân lập phân đoạn này, các nhà khoa học tách được luteolin-7-O-[2-rhamnosylglucoside], chất này giữ được hoạt tính giải lo âu mà không làm hại đến khả năng vận động [3].
Năm 2008, một nghiên cứu tiêm màng bụng dịch chiết nước Passiflora alata và Passiflora edulis trên chuột cống trắng đực Wistar (nặng 250-300 g) ở các liều 25, 50, 100, 150 mg/kg trước các bài kiểm tra 30 phút [4]. Kết quả so sánh với diazepam (1 mg/kg) cho thấy cả hai loài đều tạo ra hiệu ứng giải lo âu ở các mức liều nhất định (P. alata ở liều 100 và 150 mg/kg; P. edulis ở liều 50, 100 và 150 mg/kg) [4]. Điểm đáng chú ý là cả hai loài này không gây ảnh hưởng đến quá trình ghi nhớ của chuột, khác biệt với diazepam vốn làm rối loạn trí nhớ của động vật thí nghiệm [4]. Hàm lượng flavonoid trong dịch chiết nước P. edulis cao gần gấp đôi P. alata, giải thích vì sao P. edulis phát huy tác dụng ở liều thấp hơn [4].
Năm 2016, dịch chiết methanol của Passiflora incarnata (PI-ME) được kiểm tra trên mô hình chuột bị đau thần kinh do tiểu đường và các thử nghiệm hành vi [5]. Kết quả bài kiểm tra leo cầu thang cho thấy PI-ME ở liều 200 mg/kg làm tăng số bước chuột trèo lên, nhưng ở liều cao 600 mg/kg lại làm giảm đáng kể [5]. Trên thử nghiệm trường mở, dịch chiết này làm giảm vận động tương đương diazepam, và các tác động này bị đối kháng bởi chất ức chế pentylenetetrazole (PTZ), củng cố giả thuyết cơ chế liên quan đến thụ thể GABA [5].
Tuy nhiên, không phải nghiên cứu nào trên động vật cũng cho ra kết quả giảm lo âu. Năm 2011, một nghiên cứu cho chuột CF1 uống dịch chiết Passiflora incarnata qua nước uống liên tục trong 1 tuần để mô phỏng đường uống hàng ngày ở người [6]. Đáng ngạc nhiên, kết quả lại ghi nhận sự gia tăng các chỉ số lo âu ở chuột [6]. Tiêm màng bụng trên chuột hoang dã C57Bl6/J trước bài kiểm tra 1 giờ cũng làm tăng biểu hiện lo âu [6]. Các tác giả nhận định sự mâu thuẫn này có thể bắt nguồn từ sự khác nhau về loài thực vật, nguồn gốc địa lý, phương pháp chiết xuất, liều lượng, cách dùng và mức độ lo âu nền của động vật thí nghiệm [6].
Bằng chứng trên người: Rất ít ỏi và quy mô nhỏ
Các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên người đối với cây lạc tiên hiện rất khan hiếm [2, 7]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược dạng sơ bộ được thực hiện bởi nhóm tác giả Akhondzadeh so sánh dịch chiết lạc tiên với thuốc giải lo âu dòng benzodiazepine [7]. Nghiên cứu chỉ thực hiện trên 36 bệnh nhân ngoại trú mắc chứng rối loạn lo âu lan tỏa, chia làm hai nhóm tiếp nhận điều trị trong 4 tuần: 18 người dùng dịch chiết thương mại Passiflora incarnata với liều 45 giọt/ngày cộng viên giả dược; 18 người dùng viên oxazepam 30 mg/ngày cộng dung dịch giọt giả dược [7]. Kết quả cho thấy dịch chiết lạc tiên kiểm soát chứng rối loạn lo âu với hiệu lực gần như tương đương oxazepam [7]. Dù vậy, cỡ mẫu 36 người là quá nhỏ để đưa ra kết luận chắc chắn cho cộng đồng.
Năm 2011, một thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược, bắt chéo có giai đoạn đào thải 1 tuần được tiến hành trên 41 người trưởng thành khỏe mạnh (độ tuổi 18-35) có dao động nhẹ về chất lượng giấc ngủ [8]. Những người tham gia uống 1 tách trà thảo mộc Passiflora incarnata mỗi ngày và ghi nhật ký giấc ngủ trong 7 ngày, đồng thời có 10 người được đo đa ký giấc ngủ (PSG) [8]. Phân tích nhật ký cho thấy nhóm dùng trà lạc tiên đánh giá chất lượng giấc ngủ tốt hơn đáng kể so với nhóm giả dược [8]. Dù kết quả này cho thấy lợi ích ngắn hạn về mặt giấc ngủ chủ quan từ việc uống trà lạc tiên liều thấp, thử nghiệm này chỉ khảo sát hỗ trợ giấc ngủ và không đánh giá điều trị bệnh lý lo âu chuyên sâu [8].
Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ là thảo dược thiên nhiên thì có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị theo toa mà không lo tác dụng phụ. Dù các loại thuốc nhóm benzodiazepine có nguy cơ gây nghiện, hội chứng cai và giảm phản xạ vận động, việc tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng lạc tiên là điều rất nguy hiểm [1]. Các sản phẩm tự nhiên từ chi lạc tiên có thành phần hóa học phức tạp, biến động tùy thuộc vào phương pháp chiết xuất và nguồn gốc cây trồng, dẫn đến hiệu quả sinh học không đồng nhất [4, 7].
Một hiểu lầm khác là cho rằng mọi thử nghiệm trên động vật đều dễ dàng áp dụng sang người. Đa số nghiên cứu công bố về chiết xuất lạc tiên thực hiện bằng đường tiêm màng bụng trên chuột, với nồng độ và phương pháp chiết tách đặc thù trong phòng thí nghiệm [1, 6]. Thực tế khi dùng đường uống thông thường, tác động dược lý có thể biến đổi rất nhiều, thậm chí một số dạng chiết xuất khi cho chuột uống kéo dài lại làm tăng biểu hiện lo âu [6]. Bằng chứng trên người hiện nay vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng pha lớn để định lượng chính xác hiệu lực và độ an toàn dài hạn [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù loài Passiflora incarnata đã được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) liệt kê là chất an thần thảo mộc an toàn và lưu hành dưới nhiều dạng siro hay cồn thuốc, việc sử dụng vẫn cần thận trọng [7]. Các đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có đủ dữ liệu nghiên cứu lâm sàng an toàn trên quy mô lớn, do đó không nên tự ý áp dụng [1].
Người đang điều trị các rối loạn tâm thần bằng thuốc theo đơn, đặc biệt là nhóm thuốc an thần tác động lên hệ thần kinh trung ương như benzodiazepine, tuyệt đối không được tự ý kết hợp với thảo dược lạc tiên nếu không có chỉ định từ bác sĩ [3, 7]. Sự tương tác cộng gộp lên các thụ thể GABA có thể làm gia tăng ức chế hệ thần kinh hoặc gây ảnh hưởng khó lường đến khả năng phối hợp vận động [5, 8]. Những người chuẩn bị phẫu thuật hoặc vận hành máy móc phức tạp cũng cần cẩn trọng để tránh tình trạng buồn ngủ quá mức.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng lạc tiên như một liệu pháp hỗ trợ nhẹ nhàng để giải tỏa căng thẳng sau một ngày dài, bạn nên bắt đầu bằng dạng trà hãm thảo mộc đơn giản [8]. Trong nghiên cứu lâm sàng, việc dùng 1 tách trà thảo mộc Passiflora incarnata mỗi ngày vào buổi tối liên tục trong 1 tuần đã ghi nhận những cải thiện tích cực về cảm giác giấc ngủ [8].
Đối với các chế phẩm dạng giọt chiết xuất hoặc siro thương phẩm, người dùng cần tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc bác sĩ chỉ định, chẳng hạn như dạng nhỏ giọt thương mại từng được dùng thử nghiệm với liều 45 giọt mỗi ngày [7]. Tuyệt đối không tự ý tìm hái các loại dây leo hoang dã thuộc chi lạc tiên để nấu uống vì có khoảng 600 loài khác nhau, rất khó để nhận diện chính xác loài có hoạt tính an toàn như Passiflora incarnata [1]. Luôn lắng nghe cơ thể và thông báo cho bác sĩ nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu mệt mỏi, uể oải bất thường nào.
Lạc tiên là một nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng trong việc hỗ trợ điều hòa thần kinh và cải thiện chất lượng giấc ngủ nhờ tác động lên hệ dẫn truyền GABA [2, 4, 7]. Dù vậy, bằng chứng thử nghiệm thực tế trên người nhằm chứng minh hiệu quả giảm lo âu vẫn còn rất hạn chế và khiêm tốn [3, 7]. Người dân chỉ nên xem thảo dược này như một biện pháp hỗ trợ lối sống, giữ chế độ nghỉ ngơi điều độ và cần thăm khám y tế chuyên khoa khi đối mặt với các vấn đề lo âu bệnh lý kéo dài.
