Nhiều người có thói quen hãm một ấm trà thảo mộc uống vào buổi tối với hy vọng dễ chìm vào giấc ngủ hơn. Trong số các loại thảo mộc dân gian quen thuộc tại Việt Nam, cây lạc tiên thường được truyền tai như một vị thuốc trị mất ngủ hiệu quả, thậm chí có lời đồn thổi giúp dứt điểm chứng mất ngủ lâu năm. Liệu uống trà lạc tiên có thực sự mang lại giấc ngủ ngon như kỳ vọng hay không?
Khoa học ghi nhận chiết xuất từ một số loài thuộc chi Lạc tiên mang lại tác dụng an thần nhẹ, giúp cải thiện thời gian và chất lượng giấc ngủ ở mức độ nhất định [2, 7]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng hiện nay chỉ ra rằng đây không phải là phương pháp có thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu hay chữa dứt điểm chứng mất ngủ mạn tính [1, 7]. Đặc biệt, hầu hết các thử nghiệm chất lượng cao đều tập trung vào loài lạc tiên tây (Passiflora incarnata), trong khi dữ liệu lâm sàng riêng cho loài lạc tiên tây nam hay lạc tiên lông (Passiflora foetida) phổ biến ở Việt Nam vẫn còn rất hạn chế [4, 8].
Cơ chế an thần của cây lạc tiên diễn ra như thế nào?
Các bộ phận trên mặt đất, rễ và sản phẩm trà từ cây thuộc chi Lạc tiên từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền để xử lý mất ngủ, lo âu, đau dây thần kinh hay co thắt [4, 8]. Tác dụng làm dịu thần kinh của loài thực vật này được cho là bắt nguồn từ sự điều biến thụ thể axit gamma-aminobutyric type A (GABAA) ở hệ thần kinh trung ương [1].
Hợp chất alkaloid nhóm harmala, tiêu biểu như harman, harmine, harmaline, harmol và halmalol, đóng vai trò then chốt trong hoạt tính sinh học này [1]. Khi thực hiện các thử nghiệm hành vi trên động vật như chuột cống và chuột nhắt, việc tiêm harman, norharman hoặc harmine liều từ 2,5 đến 15 mg/kg qua màng bụng giúp làm giảm thời gian bất động và tăng thời gian khám phá vùng mở [1]. Đáng chú ý, các tác động giải lo âu và an thần này bị ức chế hoàn toàn bởi flumazenil (5 mg/kg qua màng bụng) – một chất đối kháng đặc hiệu tại thụ thể GABAA-benzodiazepine, chứng minh cơ chế tác động trực tiếp qua con đường truyền dẫn ức chế GABA [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu dược lý thực nghiệm cũng phát hiện chiết xuất lá và quả của Passiflora incarnata có khả năng điều hòa biểu hiện thụ thể GABA trên tế bào u thần kinh đệm C6 ở nồng độ 6 microgam/ml [2]. Nghiên cứu trên động vật gặm nhấm cho thấy việc dùng chiết xuất này bằng đường uống đơn liều (500 mg/kg) hoặc lặp lại (250 mg/kg) làm tăng đáng kể nồng độ hormone melatonin trong máu, đồng thời kéo dài thời gian bất động và thời gian nhắm mắt của động vật [2]. Những biến đổi này giải thích vì sao lạc tiên tạo ra cảm giác thư giãn và buồn ngủ tự nhiên [2].
Bằng chứng lâm sàng từ các nghiên cứu đối chứng
Hiệu quả cải thiện giấc ngủ của chiết xuất lạc tiên (Passiflora incarnata) đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người:
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2020 được thực hiện trên 110 người trưởng thành (độ tuổi trung bình 40,47 ± 11,68; 53,6% là nữ) được chẩn đoán rối loạn mất ngủ theo tiêu chuẩn DSM-5 [3]. Các đối tượng được phân ngẫu nhiên dùng chiết xuất lạc tiên hoặc giả dược trong 2 tuần, đồng thời theo dõi giấc ngủ khách quan bằng máy đo đa ký giấc ngủ (polysomnography), ghi nhật ký giấc ngủ và điền thang điểm PSQI, ISI [3]. Kết quả cho thấy tổng thời gian ngủ tăng lên có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng chiết xuất lạc tiên so với nhóm giả dược (23,05 ± 54,26 phút so với -0,16 ± 53,12 phút; P = 0,049) [3]. Dù hiệu quả giấc ngủ và thời gian thức sau khi bắt đầu ngủ (WASO) có cải thiện sau 2 tuần dùng lạc tiên, sự khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê khi so trực tiếp với nhóm giả dược [3].
Năm 2024, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi khác có đối chứng giả dược thực hiện trên 65 người có căng thẳng và mất ngủ tại Ấn Độ [4]. Các đối tượng được chia thành nhóm can thiệp gồm 32 người uống chiết xuất chuẩn hóa phần trên mặt đất của Passiflora incarnata (SIVI) cùng nước ấm trước khi đi ngủ và nhóm dùng giả dược gồm 33 người, duy trì suốt 30 ngày [4]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng lạc tiên giảm điểm căng thẳng rõ rệt trên thang Perceived Stress Scale, tăng tổng thời gian ngủ và cải thiện sức khỏe tâm thần nói chung trên thang GHQ-12 ở ngày thứ 15 và 30 mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào [4].
Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi năm 2013, chế phẩm thảo dược NSF-3 (chứa chiết xuất chuẩn hóa của Valeriana officinalis, Passiflora incarnata và Humulus lupulus) được so sánh với thuốc ngủ zolpidem (10 mg) ở 91 bệnh nhân mất ngủ nguyên phát có thời gian ngủ dưới 6 giờ mỗi đêm [5]. Trong số 39 bệnh nhân mỗi nhóm hoàn thành 2 tuần can thiệp trước giờ ngủ, cả hai nhóm đều cải thiện đáng kể về tổng thời gian ngủ, thời gian tiềm phục giấc ngủ, giảm số lần thức giấc ban đêm và hạ điểm chỉ số mức độ nghiêm trọng của mất ngủ (ISI) [5]. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về các chỉ số giấc ngủ này [5]. Tác dụng phụ thường gặp nhất ở cả hai nhóm là buồn ngủ vào ban ngày, nhưng hầu hết ở mức độ nhẹ và không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào [5].
Nghiên cứu lâm sàng năm 2017 tại một trung tâm y tế thuộc thành phố Isfahan cũng đánh giá vai trò của Passiflora incarnata dạng dung dịch uống trên 59 phụ nữ mãn kinh (chia làm nhóm dùng Hypericum perforatum n = 30 và nhóm dùng chiết xuất lạc tiên n = 29) [6]. Chiết xuất lạc tiên được dùng với liều 30 mg nhỏ 3 lần mỗi ngày và thêm 30 giọt trước khi đi ngủ [6]. Điểm số các triệu chứng mãn kinh, bao gồm mất ngủ, đau đầu, trầm cảm và bốc hỏa, đã giảm rõ rệt từ tuần thứ 3 đến tuần thứ 6 ở nhóm dùng lạc tiên [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học cho thấy việc sử dụng chiết xuất chuẩn hóa của lạc tiên mang lại tác dụng an thần nhẹ, hỗ trợ giảm bớt cảm giác căng thẳng tinh thần và hỗ trợ kéo dài thời gian ngủ [2, 7]. Khác với các thuốc an thần ức chế mạnh hệ thần kinh, thảo dược này thường dung nạp tốt, ít gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng trong các đợt dùng ngắn hạn từ 2 đến 4 tuần [1, 2, 7].
Mặc dù vậy, các giới hạn nghiên cứu cần được nhìn nhận minh bạch:
Thứ nhất, có sự chênh lệch lớn giữa các loài trong chi Lạc tiên. Chi Passiflora có khoảng 520 loài, trong đó Passiflora incarnata được nghiên cứu sâu rộng nhất ở phương Tây và áp dụng nhiều trong thử nghiệm lâm sàng [4, 8]. Ngược lại, cây lạc tiên mọc hoang dại hoặc trồng phổ biến tại Việt Nam thường thuộc loài Passiflora foetida (lạc tiên lông) hoặc Passiflora edulis [1]. Mặc dù Passiflora foetida cũng thuộc chi này và được ghi nhận sử dụng truyền thống, các thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược về hiệu quả gây ngủ trực tiếp của riêng loài Passiflora foetida trên người hiện chưa được thiết lập đầy đủ như Passiflora incarnata [4, 8].
Thứ hai, các nghiên cứu lâm sàng hiện hành đều sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với nồng độ hoạt chất ổn định [1, 2, 7]. Trà lạc tiên tự nấu, hãm thủ công tại nhà bằng dược liệu thô sẽ có hàm lượng hoạt chất alkaloid dao động lớn phụ thuộc vào thổ nhưỡng, mùa thu hái và cách đun sắc. Ngoài ra, các thử nghiệm chỉ mới đánh giá an toàn và hiệu quả ngắn hạn trong 2 đến 4 tuần; lợi ích dài hạn cũng như nguy cơ phụ thuộc thảo dược khi dùng kéo dài vẫn chưa có kết luận rõ ràng [5].
Hiểu lầm thường gặp: An thần nhẹ khác hoàn toàn "chữa dứt điểm"
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là xem trà lạc tiên như bài thuốc thần kỳ có thể chữa khỏi hoàn toàn chứng mất ngủ kinh niên. Mất ngủ mạn tính là một hội chứng phức tạp, chịu tác động bởi rối loạn nhịp sinh học, căng thẳng tâm lý sâu, trầm cảm hoặc các bệnh lý cơ thể tiềm ẩn. Lạc tiên chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa hoạt động của thụ thể GABA và giải tỏa căng thẳng nhẹ, chứ không thể giải quyết căn nguyên bệnh học [2, 4].
Thêm vào đó, việc kỳ vọng một ly trà thảo mộc có tác dụng gây ngủ tức thì và ức chế thần kinh mạnh mẽ như thuốc ngủ kê đơn là nhận thức sai lệch. Các hoạt chất thực vật cần thời gian tích lũy sinh học, cải thiện từ từ qua nhiều ngày sử dụng [2, 6]. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống trà lạc tiên liều cao có thể khiến tình trạng mất ngủ trở nên nghiêm trọng hơn.
Ai nên thận trọng khi dùng lạc tiên?
Mặc dù các chế phẩm lạc tiên ghi nhận độ an toàn tương đối cao trong các nghiên cứu, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:
Người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ kê đơn hoặc thuốc chống trầm cảm: Các alkaloid nhóm harmala trong lạc tiên tác động trực tiếp lên hệ thụ thể GABAA và có thể tương tác làm tăng tác dụng an thần của thuốc tây [1]. Cụ thể, tetrahydroharman có thể làm thay đổi tính linh động của màng phospholipid và ức chế tác động màng của propofol ở nồng độ nhất định, gợi ý khả năng ảnh hưởng đến hiệu lực gây mê hoặc an thần [1].
Người làm công việc đòi hỏi sự tỉnh táo cao: Triệu chứng buồn ngủ ban ngày (drowsiness) là biến cố bất lợi thường gặp nhất đã được ghi nhận trong thử nghiệm lâm sàng [5]. Người vận hành máy móc phức tạp hoặc lái xe đường dài cần lưu ý phản ứng của cơ thể trước khi dùng trà lạc tiên.
Phụ nữ có thai, người cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh nền mạn tính: Hiện chưa có dữ liệu an toàn lâm sàng đầy đủ được xác lập trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này trong các báo cáo thử nghiệm [1, 2, 7]. Nhóm này không nên tự ý dùng thảo dược khi chưa có tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng trà lạc tiên như một biện pháp hỗ trợ lối sống cho giấc ngủ, người dùng nên lưu ý:
Thời điểm sử dụng: Uống một cốc nước trà ấm vào buổi tối trước khi đi ngủ, thời điểm này trùng khớp với cách thức dùng chiết xuất can thiệp trong các nghiên cứu lâm sàng [1, 2, 6].
Lượng dùng và cách chế biến: Khi dùng dược liệu thô tự hãm, chỉ nên dùng lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc để tránh các kích ứng đường tiêu hóa do tạp chất chưa tinh chế.
Kết hợp vệ sinh giấc ngủ: Trà thảo mộc chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi đi kèm thói quen sinh hoạt khoa học, bao gồm tắt màn hình điện thoại hoặc máy tính trước khi ngủ ít nhất một giờ, giữ phòng ngủ tối và yên tĩnh, tránh dung nạp caffeine vào buổi chiều tối.
Nhìn chung, trà lạc tiên là một liệu pháp hỗ trợ thư giãn, giúp giải tỏa căng thẳng và cải thiện thời gian ngủ ở mức độ nhẹ dựa trên các tương tác thụ thể thần kinh [2, 4, 7]. Người dùng nên tiếp cận thảo dược này với sự hiểu biết khoa học chừng mực, xem đây là công cụ hỗ trợ giấc ngủ tự nhiên hơn là phương thuốc trị dứt điểm, đồng thời chủ động tham khảo ý kiến chuyên môn y tế nếu tình trạng mất ngủ kéo dài.
