Nhiều phụ nữ quan tâm đến chế độ ăn keto (rất ít carbohydrate) sau sinh để giảm cân, nhưng lo ngại việc biến động dinh dưỡng có thể làm trẻ bú mẹ bị hạ đường huyết. Mối bận tâm này xuất phát từ giả định rằng mức đường huyết thấp của mẹ sẽ truyền qua sữa và ảnh hưởng trực tiếp đến trẻ nhỏ.

Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào tình trạng tăng đường huyết của mẹ bầu hoặc đái tháo đường thai kỳ, chưa chứng minh được tác động của chế độ ăn keto ở mẹ đang cho con bú đối với đường huyết của trẻ. Dữ liệu lâm sàng cung cấp không có thử nghiệm nào đánh giá chế độ ăn keto của người mẹ khi đang cho con bú.

Đường huyết mẹ biến động tác động thế nào đến trẻ sơ sinh?

Nghiên cứu về mối liên hệ giữa nồng độ đường huyết của mẹ và con cho thấy mẹ bị tăng đường huyết trong thai kỳ hoặc lúc sinh mới là nguyên nhân kích hoạt hạ đường huyết ở trẻ sơ sinh [1]. Một nghiên cứu trên 100 cặp mẹ con tại Ấn Độ ghi nhận mối tương quan nghịch giữa nồng độ glucose máu của mẹ lúc chuyển dạ và nồng độ glucose của trẻ lúc chào đời [2]. Mẹ có mức đường huyết tăng cao trước sinh khiến trẻ có nguy cơ bị hạ đường huyết sơ sinh cao hơn [2].

Hiện tượng hạ đường huyết tạm thời ở trẻ sơ sinh đủ tháng khỏe mạnh là một quá trình thích nghi sinh lý tự nhiên khi trẻ chuyển từ nhận glucose liên tục qua nhau thai sang bú ngắt quãng [3]. Tình trạng này có khả năng tự điều chỉnh và không phải là bệnh lý nếu trẻ không thuộc nhóm nguy cơ cao [3].

Nghiên cứu lâm sàng về chuyển hóa đường ở trẻ bú mẹ

Các bằng chứng đều chỉ ra việc bú mẹ hoàn toàn giúp cung cấp đủ năng lượng và giữ ổn định đường huyết cho trẻ sơ sinh:

  • Duy trì mức đường huyết ổn định: Nghiên cứu tại Nigeria theo dõi 91 trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 48 giờ đầu đời cho thấy trẻ nhận đủ lượng glucose cần thiết và không có nguy cơ hạ đường huyết bệnh lý [4]. Tại Bắc Uganda, tỷ lệ hạ đường huyết ở tuần đầu đời ở mức thấp (2,2%), chủ yếu nhờ tỷ lệ bắt đầu bú mẹ sớm và duy trì bú mẹ cao [1].
  • Trì hoãn bú mẹ làm tăng nguy cơ hạ đường huyết: Bú mẹ chậm sau sinh và việc tắm cho trẻ trong vòng 24 giờ đầu liên quan trực tiếp đến tình trạng hạ đường huyết sơ sinh [1]. Ngược lại, cho trẻ bú sớm trong giờ đầu sau sinh là biện pháp ban đầu giúp điều chỉnh và phòng ngừa hạ đường huyết [1].
  • Hiệu quả điều trị hỗ trợ: Trong các cơ sở y tế, việc áp dụng phác đồ gel glucose 40% kết hợp bú mẹ giúp giảm 73% tỷ lệ trẻ phải nhập khoa chăm sóc tích cực (NICU) do hạ đường huyết, đồng thời bảo vệ quá trình bú mẹ hoàn toàn [5].

Tác động từ chế độ kiểm soát đường huyết của mẹ có đái tháo đường

Các dữ liệu lâm sàng về chế độ ăn uống của mẹ chỉ được ghi nhận trong bối cảnh điều trị đái tháo đường thai kỳ:

Một nghiên cứu quan sát trên 195 bệnh nhân đái tháo đường thai kỳ cho thấy tỷ lệ hạ đường huyết sơ sinh (ngưỡng 47 mg/dL) không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm mẹ kiểm soát bằng chế độ ăn (45,3%) và nhóm dùng insulin (39,7%) [6]. Khi hạ ngưỡng xuống dưới 40 mg/dL, tỷ lệ lần lượt là 23,4% và 19% [6]. Cân nặng lúc sinh cao mới là yếu tố nguy cơ độc lập cần điều chỉnh [6].

Ngược lại, một nghiên cứu trên 129 phụ nữ đái tháo đường thai kỳ cho thấy nguy cơ hạ đường huyết ở trẻ sơ sinh cao hơn ở nhóm mẹ phải dùng insulin so với nhóm chỉ kiểm soát bằng chế độ ăn (60,5% so với 29,5%) [7].

Nhóm trẻ nào có nguy cơ hạ đường huyết cao?

Hạ đường huyết không xuất hiện ngẫu nhiên ở mọi trẻ bú mẹ mà tập trung ở nhóm có nguy cơ cao:

Nghiên cứu tiến cứu trên 250 trẻ sơ sinh có yếu tố nguy cơ cao (nhẹ cân, sinh non, nhỏ hoặc lớn so với tuổi thai, mẹ bị đái tháo đường) bú mẹ hoàn toàn ghi nhận 20,8% trẻ bị hạ đường huyết trong 72 giờ đầu [8]. Phần lớn các trường hợp xuất hiện ở mốc 2 giờ và 48 giờ sau sinh, trong đó 3,2% trẻ có triệu chứng lâm sàng với biểu hiện phổ biến nhất là run rẩy (jitteriness), sau đó là li bì và bú kém [8].

Những điều nghiên cứu chưa có câu trả lời

  • Chưa có dữ liệu về việc mẹ ăn keto tạo thể ceton (ketosis) có làm thay đổi thành phần đường lactose hoặc năng lượng trong sữa mẹ hay không.
  • Chưa có thử nghiệm đo lường đường huyết liên tục ở trẻ bú mẹ khi người mẹ theo chế độ ăn keto dài hạn.
  • Chưa có bằng chứng xác định ngưỡng carbohydrate tối thiểu mẹ cần nạp để đảm bảo nguồn sữa không làm ảnh hưởng gián tiếp đến chuyển hóa của bé.

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng ngặt nghèo như keto khi chưa có chỉ định y khoa.

Đặc biệt, phụ nữ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ hoặc có con sinh non, nhẹ cân, cân nặng lớn so với tuổi thai cần theo dõi chặt chẽ vì đây là nhóm trẻ dễ hạ đường huyết sinh lý tiến triển thành bệnh lý [6], [8].

Cách theo dõi và bảo vệ đường huyết của trẻ

  • Cho trẻ bú mẹ sớm trong giờ đầu sau sinh và duy trì cữ bú đều đặn để phòng ngừa hạ đường huyết [1].
  • Theo dõi các dấu hiệu nghi ngờ hạ đường huyết ở trẻ như run rẩy, bú kém hoặc li bì, đặc biệt trong 48 giờ đầu [8].
  • Đưa trẻ đến cơ sở y tế kiểm tra ngay nếu nghi ngờ trẻ có triệu chứng hạ đường huyết; không tự ý cho trẻ uống nước đường khi chưa có hướng dẫn y tế.
  • Mẹ nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, đủ nhóm chất để cung cấp năng lượng ổn định cho quá trình tiết sữa.

Hiện chưa có bằng chứng cho thấy mẹ ăn keto gây hạ đường huyết ở trẻ bú mẹ, nhưng việc kiêng khem quá mức có thể ảnh hưởng sức khỏe của mẹ. Bú mẹ sớm, đúng cữ và theo dõi sát các dấu hiệu chuyển hóa của trẻ vẫn là yếu tố quan trọng hàng đầu.