Làm sao nhận biết sản phẩm Hoodia bị pha tạp chất cấm?

Nhu cầu giảm cân cấp tốc khiến nhiều người tìm đến các sản phẩm được quảng cáo có nguồn gốc thảo dược tự nhiên như Hoodia gordonii với kỳ vọng kiềm chế cơn thèm ăn an toàn và lành tính. Tuy nhiên, đằng sau những lời cam kết "nguồn gốc thiên nhiên 100%" lại là mối nguy hiểm tiềm ẩn từ việc lén lút pha trộn tân dược và hóa chất cấm. Nhiều người tiêu dùng băn khoăn liệu có thể nhận diện được các sản phẩm thảo dược bị trà trộn tạp chất này bằng mắt thường hay qua trải nghiệm sử dụng hay không.

Câu trả lời dứt khoát từ giới chuyên môn là người tiêu dùng hoàn toàn không thể nhận biết sản phẩm giảm cân thảo dược bị pha tạp chất cấm chỉ bằng các giác quan thông thường. Bao bì đánh lừa, viên nang được đóng gói tinh vi dưới dạng thảo mộc, khiến việc phân biệt sản phẩm an toàn và sản phẩm gian lận đòi hỏi các kỹ thuật phân tích hóa lý chuyên sâu tại phòng thí nghiệm ^[1].

Vì sao mắt thường bất lực trước thủ đoạn pha tạp chất cấm?

Các sản phẩm giảm cân gian lận thường sử dụng một nền chất mang thảo mộc để che giấu tân dược ^[1]. Khi các cơ quan hải quan thu giữ những lô sản phẩm dạng này, việc phân biệt sản phẩm hợp pháp và sản phẩm bị pha trộn dựa trên bao bì bên ngoài gần như là điều bất khả thi vì nhãn mác gây hiểu lầm ^[1]. Điều này dẫn đến thực tế là cơ quan kiểm tra buộc phải tịch thu cả các sản phẩm hợp pháp để gửi đến phòng kiểm nghiệm chuyên sâu nhằm tiến hành xác minh ^[1].

Về mặt cảm quan, mùi vị của dược liệu tự nhiên như Hoodia thường lấn át các hoạt chất tổng hợp được trộn thêm. Hơn nữa, liều lượng tân dược pha tạp chỉ tính bằng miligram trong mỗi viên hoặc mỗi gram sản phẩm, hoàn toàn hòa tan hoặc phân tán đồng nhất vào bột thảo dược ^[2]. Do đó, màu sắc, mùi thơm thảo mộc hay dạng bào chế viên nang đều không cung cấp bất kỳ manh mối nào để người dùng cảnh giác trước khi uống.

Sự tinh vi còn thể hiện ở việc các cơ sở sản xuất trái phép không bao giờ công bố các thành phần thuốc tổng hợp này trên nhãn phụ hay tờ hướng dẫn sử dụng ^[3]. Các hoạt chất bị giấu kín nhằm tạo ra hiệu quả giảm cân nhanh chóng, đánh lừa người dùng rằng thảo dược tự nhiên có tác dụng "thần kỳ".

Sibutramine và những biến thể nguy hại núp bóng tự nhiên

Trong số các hoạt chất bị lén lút đưa vào thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sibutramine là hợp chất phổ biến nhất bị phát hiện trong các sản phẩm có chỉ định giảm cân ^[1]. Theo số liệu cảnh báo của Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từ năm 2009 đến năm 2016, có tới 316 trên tổng số 781 thông báo cộng đồng (chiếm 40%) liên quan đến các sản phẩm giảm cân bị pha tạp ^[4]. Đáng chú ý, có tới 89% các trường hợp này xuất phát từ việc cố tình thêm trái phép hoạt chất sibutramine ^[4].

Không dừng lại ở hoạt chất nguyên bản, các cơ sở sản xuất bất chính còn tổng hợp các chất tương tự (analog) của sibutramine để lách luật kiểm tra và che giấu sự hiện diện của chất cấm ^[4]. Chẳng hạn, benzyl sibutramine là một chất tương tự của sibutramine lần đầu tiên được báo cáo vào năm 2013 và đã được phát hiện trong một sản phẩm giảm cân dù nhãn mác tuyên bố hoàn toàn chứa thành phần tự nhiên ^[4]. Một bệnh nhân đã gặp ảo giác và phải nhập viện sau khi sử dụng sản phẩm chứa sibutramine, benzyl sibutramine cùng phenolphthalein này trong hơn 1 tháng để giảm cân ^[4].

Bên cạnh đó, các dẫn xuất chuyển hóa của sibutramine cũng thường xuyên xuất hiện trong các mẫu kiểm nghiệm ^[2]. Hai chất chuyển hóa chính bao gồm N-desmethylsibutramine và N-didesmethylsibutramine đã được tìm thấy cùng với sibutramine trong các chế phẩm bổ sung ^[5]. Việc tiêu thụ các chất tương tự và dẫn xuất này tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng cho người tiêu dùng do tính an toàn của chúng chưa hề được xác định ^[4].

Bằng chứng khoa học về thực trạng pha trộn tạp chất trong sản phẩm giảm béo

Nhiều nghiên cứu giám sát thị trường trên thế giới đã đưa ra những con số đáng báo động về mức độ phổ biến và liều lượng hoạt chất cấm trong các sản phẩm dán nhãn thảo dược tự nhiên.

Một nghiên cứu công định lượng tại Hàn Quốc công bố năm 2014 đã tiến hành khảo sát 188 mẫu thực phẩm và thực phẩm bổ sung thu thập từ năm 2009 đến 2012 để tìm kiếm 29 hợp chất giảm cân bất hợp pháp ^[2]. Kết quả cho thấy 9 hoạt chất khác nhau đã được phát hiện trong 62 mẫu ^[2]. Sibutramine là chất pha tạp có tần suất xuất hiện cao nhất, chiếm 25,7% số mẫu phát hiện ^[2]. Theo sau đó là các hợp chất nhuận tràng sennoside A chiếm 22,9% và sennoside B chiếm 20,0% ^[2]. Hoạt chất chống trầm cảm fluoxetine xuất hiện ở 8,6% mẫu, desmethylsibutramine là 7,1%, bisacodyl, ephedrine và pseudoephedrine cùng chiếm 4,3%, trong khi didesmethylsibutramine chiếm 2,9% ^[2].

Hàm lượng sibutramine trong nghiên cứu tại Hàn Quốc biến thiên rất lớn, từ 0,03 đến 132,40 mg/g trong các mẫu thu thập năm 2010, từ 0,88 đến 76,2 mg/g năm 2011, và từ 0,07 đến 0,24 mg/g năm 2012 ^[2]. Điều này cho thấy nồng độ hoạt chất cấm được đưa vào một cách tùy tiện, không có bất kỳ quy chuẩn an toàn nào.

Một nghiên cứu khác công bố năm 2008 tiến hành khảo sát 22 sản phẩm bổ sung giảm béo thảo dược và ghi nhận 11 mẫu bị pha tạp phenolphthalein, N-mono-desmethyl sibutramine và sibutramine ^[6]. Hàm lượng các chất này dao động từ 0,212 đến 96,2 mg/g ^[6].

Năm 2010, một phân tích trên 20 chế phẩm thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung lưu hành với quảng cáo giảm béo tự nhiên đã cho thấy chỉ có 2 sản phẩm thực sự là thảo dược nguyên chất và 4 sản phẩm có thành phần đúng với công bố trên nhãn ^[7]. Toàn bộ 14 sản phẩm còn lại đều bị pha tạp chất cấm ^[7]. Cụ thể, có 8 chế phẩm chứa đơn độc hoạt chất sibutramine với hàm lượng từ 4,4 đến 30,5 mg mỗi viên nang ^[7]. Có 5 chế phẩm chứa đồng thời cả sibutramine (từ 5,0 đến 19,6 mg/viên) kết hợp với chất nhuận tràng phenolphthalein (từ 4,4 đến 66,1 mg/viên), và 1 chế phẩm bị pha trộn synephrine với hàm lượng 19,5 mg/viên ^[7].

Tình trạng mua bán qua mạng trực tuyến càng làm trầm trọng thêm nguy cơ này. Một báo cáo ghi nhận khoảng một nửa trong số 52 sản phẩm giảm cân được mua qua Internet có chứa sibutramine với hàm lượng vượt quá liều điều trị thông thường ^[4].

Phòng thí nghiệm phát hiện hoạt chất cấm bằng cách nào?

Do không thể nhận biết bằng cảm quan, việc phát hiện sibutramine và các tạp chất đòi hỏi trang thiết bị hóa phân tích hiện đại. Các phương pháp đã được nghiên cứu và chuẩn hóa nhằm phát hiện chính xác những hàm lượng dù là rất nhỏ.

Kỹ thuật quang phổ hồng ngoại phản xạ toàn phần suy giảm (ATR-IR) kết hợp thuật toán láng giềng gần nhất (k-NN) đã được ứng dụng để sàng lọc ban đầu sibutramine trong thực phẩm bổ sung ^[1]. Phương pháp này chứng minh khả năng phát hiện toàn bộ các mẫu bổ sung dinh dưỡng bị pha tạp trong tập kiểm tra bên ngoài với tỷ lệ dương tính giả ở mức tối thiểu ^[1]. Điều này giúp cơ quan chức năng phân loại nhanh, không để lọt các mẫu có chứa chất cấm ^[1].

Bên cạnh đó, quy trình phân tích từng bước sử dụng các phản ứng màu, sắc ký bản mỏng (TLC), sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò dãy diod (HPLC-DAD), khối phổ (MS) và cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) cũng được xây dựng để nhận diện nhanh sibutramine trong các phòng kiểm nghiệm có trang thiết bị khác nhau ^[3].

Nhiều hệ thống sắc ký lỏng ghép khối phổ tiên tiến đã được triển khai để đồng thời định danh nhiều tạp chất. Hệ thống sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ tứ cực thời gian bay (UPLC/Q-TOF MS) cho phép định danh chính xác 6 hợp chất bao gồm sibutramine, 2 chất chuyển hóa của nó và 3 chất ức chế PDE-5 với thời gian chạy ngắn ^[5]. Phương pháp này đạt giới hạn phát hiện (LOD) từ 0,4 đến 2,0 microg/kg và giới hạn định lượng (LOQ) từ 1,3 đến 6,0 microg/kg ^[5].

Một phương pháp khác dùng sắc ký lỏng đầu dò mảng diod (LC/PDA) để sàng lọc kết hợp sắc ký lỏng khối phổ (LC/MS) để xác nhận đã phát hiện dẫn xuất N-desmethylsibutramine ở mức 3,0 mg cho mỗi liều đơn trong các sản phẩm bổ sung ^[8]. Kỹ thuật cộng hưởng từ hạt nhân khuếch tán (DOSY 1H-NMR) cũng chứng minh hiệu quả trong việc phân tích toàn bộ mẫu, phát hiện cả hoạt chất lẫn tá dược trong chất nền phức tạp ^[7].

Hiểu lầm thường gặp và tác hại khôn lường đối với sức khỏe

Nhiều người lầm tưởng rằng nếu sản phẩm có bao bì ghi chữ "thảo dược", "100% tự nhiên", có tem chống hàng giả hay được bán tại các gian hàng trực tuyến uy tín thì chắc chắn không chứa hóa chất độc hại. Thực tế chứng minh nhãn mác thảo dược thường chỉ là vỏ bọc che đậy thuốc cấm ^[1], ^[4]. Ngay cả khi sản phẩm công bố chứa chiết xuất cây Hoodia, tác dụng chán ăn mà người dùng cảm nhận được rất có thể đến từ lượng sibutramine bị trộn lén lút ^[4], ^[7].

Phenolphthalein, một chất thường được phối hợp cùng sibutramine trong các sản phẩm giảm béo thảo dược, vốn là một loại thuốc nhuận tràng đã bị cấm sử dụng do những lo ngại về khả năng gây ung thư ^[4], ^[7]. Việc kết hợp sibutramine với phenolphthalein hay các chất lợi tiểu, nhuận tràng khác như sennoside A, sennoside B và bisacodyl nhằm mục đích tạo hiệu ứng sụt cân nhanh qua việc giảm nước và ức chế thần kinh trung ương ^[2], ^[7].

Số lượng các tác dụng không mong muốn do sibutramine và các tân dược pha tạp trong sản phẩm giảm cân trên thực tế có thể chưa được báo cáo đầy đủ ^[4]. Lý do là nhiều bệnh nhân thường tự ý ngừng sử dụng khi bắt đầu cảm thấy cơ thể khó chịu hoặc gặp triệu chứng bất thường ^[4]. Khi các tác dụng phụ chỉ ở mức độ nhẹ, những ảnh hưởng xấu đến sức khỏe này thường có thể hồi phục sau khi ngừng sản phẩm, khiến người dùng bỏ qua mà không khai báo y tế ^[4].

Ai nên thận trọng và cách bảo vệ bản thân trong thực tế

Những người có tiền sử bệnh tim mạch, tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc tiền sử bệnh mạch vành cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối tránh xa các sản phẩm giảm cân không rõ nguồn gốc. Những người đang dùng thuốc điều trị trầm cảm, thuốc thần kinh cũng đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm nếu vô tình sử dụng sản phẩm chứa sibutramine hay fluoxetine ^[2]. Người cao tuổi, phụ nữ có thai và người có bệnh lý mạn tính không bao giờ nên tự ý dùng các chế phẩm giảm béo trôi nổi.

Để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Cảnh giác trước những lời quảng cáo "giảm cân siêu tốc", "không cần ăn kiêng hay tập luyện vẫn giảm mỡ", bởi các loại thảo dược tự nhiên như Hoodia không thể tạo ra mức giảm cân đột ngột trong thời gian ngắn mà không có sự can thiệp của tân dược liều cao ^[4], ^[7].
• Không bao giờ đặt mua các sản phẩm giảm cân xách tay, không rõ nguồn gốc xuất xứ qua mạng Internet, nơi có tỷ lệ sản phẩm pha tạp chất cấm vượt quá liều điều trị ở mức rất cao ^[4].
• Chỉ lựa chọn các sản phẩm đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép lưu hành chính thức, có số đăng ký rõ ràng và mua tại các cơ sở phân phối, nhà thuốc có chứng nhận hợp pháp.
• Khi sử dụng bất kỳ sản phẩm hỗ trợ giảm béo nào mà xuất hiện các dấu hiệu như tim đập nhanh, hồi hộp, mất ngủ kéo dài, khô miệng, tăng huyết áp, chóng mặt hoặc ảo giác, phải ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được kiểm tra ^[4].
• Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm thực phẩm bổ sung nào, đặc biệt khi đang có bệnh nền hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác.

Việc giảm cân an toàn và bền vững đòi hỏi một quá trình điều chỉnh lối sống khoa học, kết hợp giữa chế độ dinh dưỡng cân bằng và vận động thể lực đều đặn. Không có bất kỳ loại thảo dược thần kỳ nào có thể thay thế lối sống lành mạnh, và việc đặt niềm tin mù quáng vào các sản phẩm gắn mác tự nhiên có thể phải trả giá bằng chính sức khỏe và tính mạng.