Chế độ ăn DASH nổi tiếng với hiệu quả kiểm soát huyết áp nhờ ưu tiên rau củ, ngũ cốc nguyên hạt và các sản phẩm sữa tách béo hoặc ít béo. Khi chăm sóc con nhỏ, nhiều phụ huynh thắc mắc liệu có nên áp dụng quy tắc sữa tách béo của DASH cho trẻ từ 1 đến 3 tuổi hay không. Chế độ ăn của người lớn không thể áp dụng nguyên bản cho trẻ nhỏ do nhu cầu năng lượng và phát triển thần kinh hoàn toàn khác biệt.
Câu trả lời ngắn gọn là sữa tách béo chuẩn DASH không phù hợp cho trẻ từ 1 đến 2 tuổi, nhưng có thể cân nhắc từng phần cho trẻ từ 2 tuổi trở lên. Theo các hướng dẫn dinh dưỡng lâm sàng, trẻ dưới 2 tuổi cần năng lượng và chất béo từ sữa nguyên kem để hoàn thiện cơ thể [1]. Bằng chứng thử nghiệm trực tiếp trên nhóm tuổi này còn rất ít và chủ yếu là các nghiên cứu quy mô nhỏ [2].
Khuyến nghị DASH đối nghịch với Viện Hàn lâm Nhi khoa thế nào?
Chế độ ăn DASH chuẩn khuyến khích dùng sữa không béo hoặc ít béo để hạ thấp lượng chất béo bão hòa nạp vào. Hướng dẫn Chế độ ăn cho người Mỹ cũng khuyến nghị các sản phẩm sữa tách béo hoặc ít béo cho cả trẻ em và người lớn vì cho rằng chúng cung cấp cùng lượng vi chất nhưng ít chất béo hơn [1]. Hướng dẫn năm 2010 của Mỹ khuyến nghị người trên 2 tuổi nên dùng sữa 1% béo hoặc sữa tách béo [3].
Ngược lại, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến cáo trẻ trong giai đoạn 12 đến 24 tháng tuổi nên uống sữa nguyên kem [1]. Sữa nguyên kem cung cấp năng lượng đậm đặc và nguồn chất béo cần thiết cho sự phát triển thể chất cùng não bộ của trẻ nhỏ [1]. AAP chỉ đưa ra ngoại lệ dùng sữa giảm béo cho trẻ 12 đến 24 tháng khi trẻ có nguy cơ thừa cân, béo phì hoặc gia đình có tiền sử béo phì [1]. Sự khác biệt này khiến nhiều phụ huynh bối rối khi tìm kiếm chế độ ăn lành mạnh cho con [1].
Trẻ từ 1 đến 2 tuổi: Vì sao cần chất béo từ sữa nguyên kem?
Chất béo trong chế độ ăn đóng vai trò cung cấp calo cho sự phát triển nhanh chóng của trẻ ở giai đoạn chập chững. Ngoài chất béo từ sữa mẹ, sữa bò nguyên kem là nguồn cung cấp đạm và chất béo chính cho trẻ sau giai đoạn sơ sinh [2]. Hương vị béo ngậy của sữa nguyên kem cũng giúp trẻ nhỏ dễ tiếp nhận đồ uống hơn [1].
Nếu cắt bỏ hoàn toàn chất béo từ sữa trong giai đoạn 12 đến 24 tháng, trẻ có nguy cơ thiếu hụt tổng năng lượng nạp vào từ chất béo. Một nghiên cứu mô hình hóa chế độ ăn cho thấy việc cho con bú mẹ kéo dài đến 2 tuổi là giải pháp tốt để cung cấp đủ DHA và EPA cho sự phát triển nhận thức và thị giác của trẻ nhỏ [4]. Đối với trẻ không bú mẹ, việc dùng sữa tách béo quá sớm có thể làm giảm lượng axit béo cần thiết cho sự phát triển của hệ thần kinh [1], [4].
Trẻ từ 2 đến 3 tuổi: Có nên chuyển sang sữa ít béo hoặc tách béo?
Khi trẻ bước qua 2 tuổi, các hướng dẫn y tế bắt đầu nới lỏng việc hạn chế chất béo. Mô hình chế độ ăn ở trẻ từ 2 tuổi cho thấy có thể sử dụng sữa bò ít béo nhằm giảm lượng chất béo bão hòa mà vẫn giữ được giá trị vi chất tương đương sữa nguyên kem [4]. Trẻ ở lứa tuổi mầm non thường tiêu thụ chất béo bão hòa vượt mức khuyến nghị tối đa 10% tổng năng lượng từ 2 đến 4 gam mỗi ngày [3].
Dữ liệu can thiệp cho thấy việc chuyển từ sữa nguyên kem sang sữa 2% giúp giảm khoảng 2,25 gam chất béo bão hòa mỗi ngày ở trẻ uống trung bình 1,5 cốc sữa [3]. Sữa cũng là nguồn cung cấp canxi, vitamin D, phốt pho và kali hàng đầu cho sự phát triển xương mà không gây tác động tiêu cực đến cân nặng [5]. Do đó, việc chuyển đổi dần sang sữa ít béo chỉ nên bắt đầu từ mốc 2 tuổi trở đi [4], [3].
Các nghiên cứu can thiệp về sữa ít béo ở trẻ nhỏ nói gì?
Bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về việc giảm béo từ sữa ở trẻ nhỏ còn khá hạn chế. Một nghiên cứu năm 1999 theo dõi 38 trẻ khỏe mạnh từ 12 đến 18 tháng tuổi chia thành 4 nhóm uống các loại sữa khác nhau: sữa ít béo (1,0 g chất béo/dl), sữa chuẩn (3,5 g chất béo/dl), sữa giảm đạm kết hợp 50% dầu thực vật, và sữa 100% dầu thực vật [2]. Kết quả cho thấy nhóm uống sữa ít béo có tỷ lệ chất béo bão hòa giảm xuống 11% năng lượng, nhưng tổng lượng chất béo lại rơi xuống dưới mức khuyến nghị 30% năng lượng [2].
Một phân tích sâu hơn trên 38 trẻ này vào năm 2000 cho thấy trẻ dùng sữa ít béo có tỷ lệ axit béo bão hòa trong triglyceride huyết tương thấp hơn đáng kể so với nhóm dùng sữa chuẩn [6]. Ở nhóm trẻ lớn hơn từ 2 đến 19 tuổi, một nghiên cứu trên 85 trẻ dùng riêng sữa tách béo ghi nhận trẻ đạt mục tiêu dưới 10% năng lượng từ béo bão hòa mà vẫn duy trì đủ vi chất [7]. Tuy nhiên, trong thực tế khảo sát trên 1.938 trẻ từ 1 đến dưới 5 tuổi, có tới 75% trẻ vẫn uống sữa nguyên kem và chỉ 6,9% trẻ dùng sữa 1% hoặc tách béo [8].
Hiểu lầm thường gặp về chất béo sữa ở trẻ nhỏ
Nhiều người lầm tưởng uống sữa nguyên kem sẽ làm trẻ bị béo phì. Các bằng chứng khoa học hiện có chỉ ra rằng việc tiêu thụ sữa và sản phẩm từ sữa không ảnh hưởng xấu đến cân nặng hay thành phần cơ thể của trẻ em [5]. Ngược lại, nhiều nghiên cứu cắt ngang và theo dõi dọc cho thấy mối liên hệ có lợi giữa việc dùng sữa, bổ sung canxi với việc duy trì thể trạng cân đối [5].
Một hiểu lầm khác là có thể áp dụng nguyên mẫu thực đơn ăn kiêng DASH của cha mẹ cho toàn bộ thành viên trong gia đình. Trẻ dưới 2 tuổi không phải là người lớn thu nhỏ; nhu cầu chất béo của trẻ chiếm tỷ trọng cao hơn nhiều trong khẩu phần [2], [1]. Việc áp dụng máy móc sữa không béo theo chuẩn DASH cho trẻ 1 tuổi có thể khiến trẻ không nhận đủ năng lượng cần thiết [2], [1].
Ai nên thận trọng khi cắt giảm chất béo sữa?
Phụ huynh có con từ 1 đến 2 tuổi đang phát triển bình thường hoặc nhẹ cân nên tránh dùng sữa tách béo [1]. Trẻ biếng ăn, tăng cân chậm cần nguồn năng lượng đậm đặc từ sữa nguyên kem để bắt kịp đà tăng trưởng [2], [1]. Cắt giảm chất béo đột ngột ở nhóm này có thể dẫn đến thiếu hụt tổng năng lượng [2].
Chỉ những trẻ từ 12 đến 24 tháng tuổi đã có tình trạng thừa cân, béo phì hoặc gia đình có tiền sử bệnh tim mạch, béo phì mới nên cân nhắc chuyển sang sữa giảm béo dưới sự hướng dẫn của bác sĩ [1]. Trẻ ăn chế độ thuần chay cũng cần thận trọng vì dễ thiếu hụt sắt, vitamin D cùng các axit béo quan trọng như DHA và EPA [4].
Điều nghiên cứu chưa trả lời được
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra được câu trả lời rõ ràng về tác động lâu dài của sữa tách béo đối với sự phát triển thần kinh ở trẻ từ 1 đến 3 tuổi. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng can thiệp loại sữa ở nhóm tuổi này có cỡ mẫu rất nhỏ, chỉ khoảng vài chục trẻ [2], [6].
Ngoài ra, các nghiên cứu chưa xác định được liệu việc giảm chất béo từ sữa có làm trẻ tự động bù đắp năng lượng bằng các thực phẩm nhiều đường hay không. Tác động của sữa tách béo đối với hệ vi sinh đường ruột và sự hấp thu các vitamin tan trong dầu của trẻ mới biết đi cũng cần thêm bằng chứng khoa học để làm rõ.
Cách áp dụng sữa an toàn cho trẻ từ 1 đến 3 tuổi
Để đảm bảo dinh dưỡng và an toàn cho trẻ, cha mẹ nên phân chia việc chọn sữa theo từng mốc phát triển cụ thể:
- Trẻ từ 12 đến 24 tháng tuổi: Ưu tiên tiếp tục bú mẹ hoặc dùng sữa bò nguyên kem nhằm cung cấp đủ chất béo và calo cho não bộ [1], [4]. Không tự ý đổi sang sữa tách béo nếu không có chỉ định từ bác sĩ [1].
- Trẻ từ 2 đến 3 tuổi: Có thể bắt đầu chuyển đổi dần sang sữa ít béo (như sữa 1% hoặc 2%) nếu trẻ có chế độ ăn đa dạng và phát triển thể chất bình thường [4], [3].
- Lượng dùng hợp lý: Duy trì mức uống khoảng 1,5 đến 2 cốc sữa mỗi ngày để bổ sung canxi và khoáng chất mà không làm trẻ bỏ bữa ăn chính [3], [5].
- Thăm khám chuyên khoa: Luôn trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi loại sữa nếu trẻ có bệnh lý nền hoặc gặp vấn đề về cân nặng.
Chất béo từ sữa đóng vai trò thiết yếu cho sự tăng trưởng của trẻ trong những năm đầu đời. Thay vì áp dụng cứng nhắc chế độ ăn DASH của người lớn, cha mẹ nên chọn sữa nguyên kem cho trẻ dưới 2 tuổi và chỉ chuyển sang sữa ít béo khi trẻ bước qua tuổi thứ hai. Sự cân bằng giữa các nhóm chất luôn là chìa khóa bảo vệ sức khỏe cho trẻ nhỏ.




