Nhiều nhân viên văn phòng ít vận động tìm đến low-carb hoặc keto để giảm cân và kiểm soát mỡ bụng. Hai phương pháp này cùng cắt giảm lượng tinh bột nạp vào nhưng có mức độ khắt khe và tác động sinh lý rất khác biệt.

Với đặc thù ngồi nhiều và áp lực công việc, chế độ ăn ít tinh bột thông thường (low-carb) là lựa chọn thực tế và phù hợp hơn chế độ sinh xeton (keto). Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy keto không mang lại ưu thế vượt trội về chuyển hóa hay giảm mỡ so với low-carb, trong khi lại dễ gây mệt mỏi và khó tuân thủ lâu dài [1], [2], [3].

Hiệu quả giảm cân giữa Low-carb và Keto trên người ít vận động

Low-carb và keto mang lại mức độ giảm cân cũng như giảm mỡ tương đương nhau ở những người trưởng thành ít vận động. Trong một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 6 tuần trên 20 người trưởng thành có lối sống tĩnh tại và chỉ số BMI 34,4 kg/m², mức giảm cân ở nhóm keto (6,3 ± 0,6 kg) không khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm low-carb không tạo xeton (7,2 ± 0,8 kg) [1]. Lượng mỡ giảm được giữa hai nhóm cũng không chênh lệch rõ rệt, lần lượt là 3,4 kg ở nhóm keto và 5,5 kg ở nhóm low-carb [1].

Một nghiên cứu thử nghiệm kéo dài 2 tuần trên người thừa cân chưa qua tập luyện cũng ghi nhận lượng cân nặng và khối lượng mỡ giảm không có sự khác biệt giữa chế độ ăn 5% năng lượng từ carbohydrate và chế độ ăn 40% carbohydrate [2]. Ngoài ra, một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2024 kéo dài 12 tuần trên người khỏe mạnh xác nhận việc hạn chế đường tự do hoặc ăn keto đều giúp giảm khối lượng mỡ mà không làm thay đổi mức tiêu hao năng lượng so với nhóm đối chứng [4].

Tác động của hai chế độ đến đường huyết và chuyển hóa lipid

Chế độ keto và low-carb tác động khác nhau lên chỉ số mỡ máu và độ nhạy insulin của cơ thể. Nghiên cứu năm 2006 cho thấy cả hai chế độ đều giúp tăng độ nhạy insulin, tăng tiêu hao năng lượng lúc nghỉ và giảm nồng độ men gan gamma-glutamyltransferase sau 6 tuần [1]. Tuy nhiên, nồng độ beta-hydroxybutyrate trong máu ở nhóm keto cao gấp 3,6 lần nhóm low-carb vào tuần thứ 2, đồng thời lượng xeton này tương quan thuận với nồng độ cholesterol xấu LDL (r = 0,297, P = 0,025) [1].

Tại một thử nghiệm năm 2024, chế độ keto làm giảm dung nạp glucose, tăng enzym PDK4 ở cơ xương và giảm các chỉ số AMPK cùng GLUT4 [4]. Đến tuần thứ 4, keto làm giảm đường huyết lúc đói nhưng lại làm tăng apolipoprotein B, protein phản ứng C (CRP) và nồng độ glycerol sau ăn [4].

Đối với bệnh nhân đái tháo đường típ 1, việc giảm carbohydrate xuống 70-90 g mỗi ngày giúp giảm HbA1c từ 7,5% xuống 6,4% và giảm gần một nửa nhu cầu insulin sau ăn (từ 21,1 IU xuống 12,4 IU mỗi ngày) sau 12 tháng [5]. Dù vậy, việc ăn keto dài hạn ở bệnh nhân đái tháo đường típ 1 cũng được ghi nhận đi kèm nguy cơ hạ đường huyết và rối loạn lipid máu [5]. Tổng quan nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng các phản ứng mỡ máu khi theo keto biến thiên lớn giữa các cá nhân, trong đó nhiều báo cáo ghi nhận sự gia tăng LDL và triglyceride [6].

Cảm giác mệt mỏi và khả năng duy trì ở dân văn phòng

Chế độ keto dễ gây suy giảm tinh thần và gia tăng cảm giác mệt mỏi khi làm việc trí não so với low-carb. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra nhóm ăn keto có tỷ lệ axit arachidonic trên axit eicosapentaenoic cao hơn, dẫn tới gia tăng nguy cơ viêm và làm giảm đáng kể cảm giác sung sức so với nhóm ăn low-carb [1]. Lượng xeton trong máu tăng cao tỷ lệ thuận với cảm giác kiệt sức (r = 0,458, P = 0,049) và rối loạn tâm trạng (r = 0,551, P = 0,015) trong quá trình vận động [2].

Mức độ tuân thủ là yếu tố then chốt quyết định thành bại của việc giảm cân hơn là bản thân thành phần của thực đơn [3]. Định nghĩa low-carb thường là dưới 130 g carbohydrate mỗi ngày, trong khi keto đòi hỏi mức dưới 50 g mỗi ngày [3]. Rào cản về sinh hoạt, kinh tế và môi trường xã hội khiến việc duy trì chế độ keto khắt khe trở nên rất khó khăn với người làm việc văn phòng [3].

Những điều nghiên cứu khoa học chưa làm rõ

Bằng chứng hiện tại còn nhiều khoảng trống về tác động dài hạn của keto và low-carb đối với người khỏe mạnh làm việc bàn giấy. Các câu hỏi mà tài liệu khoa học hiện có chưa trả lời được bao gồm:

  • Tác động dài hạn của việc tăng LDL-C và apolipoprotein B trong chế độ keto lên biến cố tim mạch thực tế ở người ngồi nhiều [4], [6].
  • Cơ chế thích nghi của hệ vi sinh đường ruột sau 12 tuần ăn keto và ý nghĩa lâm sàng của sự thay đổi này đối với sức khỏe chuyển hóa [4].
  • Mức độ hiệu quả và tính an toàn của chế độ ăn keto trong việc hỗ trợ rối loạn lo âu và tâm trạng do thiếu các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao [7].
  • Khả năng tạo thể xeton ở người trưởng thành chỉ bằng khoảng một phần tư so với trẻ em ở cùng tỷ lệ dinh dưỡng, khiến mức xeton tối ưu cho mục tiêu chuyển hóa ở người lớn vẫn chưa được xác định [8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Một số nhóm người cần cẩn trọng hoặc tránh áp dụng các chế độ ăn cắt giảm carbohydrate quá mức mà không có hướng dẫn chuyên môn:

  • Người mắc đái tháo đường típ 1: Nguy cơ xuất hiện nhiều cơn hạ đường huyết nghiêm trọng và rối loạn lipid máu khi tự ý cắt giảm carb [5].
  • Người có nguy cơ hoặc tiền sử rối loạn mỡ máu: Chế độ keto có thể làm tăng apolipoprotein B, LDL-C và triglyceride [1], [4], [6].
  • Người đang gặp vấn đề về tâm trạng hoặc lo âu: Chưa có bằng chứng vững chắc về lợi ích điều trị, trong khi nguy cơ tái phát triệu chứng khi ngừng ăn đã được ghi nhận [7].
  • Người cần duy trì cường độ làm việc hoặc vận động thể chất: Trạng thái tăng xeton có liên quan trực tiếp đến cảm giác mệt mỏi, uể oải và giảm động lực vận động [2].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho người làm việc văn phòng

Dân văn phòng ngồi nhiều nên ưu tiên cách tiếp cận linh hoạt, giảm tinh bột tinh chế trước khi nghĩ đến việc ăn kiêng ngặt nghèo. Thay vì ép cơ thể vào trạng thái ketosis khắt khe dưới 50 g carbohydrate mỗi ngày, việc duy trì chế độ low-carb vừa phải dưới 130 g mỗi ngày sẽ thuận tiện hơn cho các bữa ăn công sở [3].

Việc hạn chế đường tự do giúp giảm mỡ hiệu quả mà không làm suy giảm dung nạp glucose hay làm tăng cholesterol xấu LDL như keto [4]. Bạn nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm tra các chỉ số mỡ máu và chức năng chuyển hóa trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ ăn cắt giảm nào.