Nhiều người trẻ hiện nay lựa chọn cắt giảm tối đa tinh bột để giữ vóc dáng và cải thiện chỉ số sức khỏe. Tuy nhiên, việc duy trì chế độ ăn ít tinh bột (low-carb) trên 1 năm có thật sự mang lại kết quả như mong đợi hay không vẫn là dấu hỏi lớn.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu riêng theo dõi dài hạn trên nhóm người trẻ tuổi khỏe mạnh. Dữ liệu kéo dài trên 1 năm chủ yếu đến từ các thử nghiệm trên người trưởng thành béo phì hoặc đái tháo đường, cho thấy hiệu quả giảm cân ban đầu không còn khác biệt sau 12 tháng, trong khi dữ liệu an toàn dài hạn vẫn còn thiếu [1] [2] [3].
Hiệu quả giảm cân của low-carb sau 1 năm
Chế độ ăn low-carb không tạo ra sự khác biệt về cân nặng so với chế độ ăn khác khi theo dõi từ 1 năm trở lên [1] [3]. Ở giai đoạn 3 đến 6 tháng đầu, người theo chế độ ăn này thường giảm cân nhanh hơn rõ rệt [4] [1] [5].
Một phân tích tổng hợp trên 25 thử nghiệm lâm sàng ở người có chỉ số khối cơ thể (BMI) trên 30 cho thấy low-carb giúp giảm nhiều hơn 2,59 kg ở mốc 3-4 tháng và 2,64 kg ở mốc 6-8 tháng [3]. Dù vậy, ở các mốc theo dõi 10-14 tháng và 18-30 tháng, mức giảm cân và chỉ số BMI không còn khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng [3]. Mức độ giảm cân dài hạn phụ thuộc vào việc kiểm soát năng lượng nạp vào thay vì tỷ lệ thành phần dinh dưỡng [1].
Tác động đến tim mạch và chuyển hóa kéo dài
Chế độ ăn low-carb dài hạn ghi nhận một số thay đổi tích cực trên chỉ số mỡ máu nhưng kết quả huyết áp và đường huyết không vượt trội [3]. Số liệu theo dõi từ 18 đến 30 tháng cho thấy mức triglyceride giảm 23,26 mg/dL và cholesterol HDL tăng 4,94 mg/dL [3].
Trái lại, mức đường huyết lúc đói, huyết áp, cholesterol toàn phần và cholesterol LDL không có sự khác biệt rõ rệt trong thời gian dài [3]. Ở người bệnh đái tháo đường týp 2, chế độ ăn rất ít tinh bột thậm chí có thể làm tăng chỉ số cholesterol LDL bất lợi [2]. Do đó, tác động bảo vệ tim mạch tổng thể của chế độ này vẫn chưa được xác lập vững chắc [2] [3].
Hệ vi sinh đường ruột bị ảnh hưởng thế nào?
Chế độ ăn rất ít tinh bột dài hạn có thể làm giảm tính đa dạng của hệ vi sinh đường ruột [2]. Các carbohydrate phức tạp và chất xơ vốn là nguồn nuôi dưỡng chính của lợi khuẩn tiêu hóa [1] [2].
Một số nghiên cứu ban đầu trên người chỉ ra rằng khẩu phần rất ít carbohydrate khiến lượng vi khuẩn có xu hướng sinh viêm gia tăng [2]. Sự suy giảm đa dạng hệ vi sinh và biến đổi phản ứng viêm này là nguy cơ tiềm ẩn cần được theo dõi kỹ lưỡng hơn [2].
Khó khăn lớn nhất: Tính tuân thủ
Rất ít người duy trì được chế độ cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt khi thời gian kéo dài qua năm thứ hai [4] [2]. Tỷ lệ tuân thủ chế độ ăn low-carb và low-fat đều suy giảm mạnh theo thời gian [4].
Trong nhiều nghiên cứu, lượng tinh bột nạp vào thực tế của người tham gia thường tự tăng dần và tiến về mức tiêu thụ vừa phải [2]. Việc hạn chế khắt khe carbohydrate dưới 60 g mỗi ngày được đánh giá là thiếu tính thực tế để áp dụng bền vững [4] [2].
Ai nên thận trọng với chế độ low-carb?
Người trẻ tuổi không nên tùy tiện áp dụng chế độ ăn hạn chế tinh bột nghiêm ngặt trong thời gian dài nếu không có giám sát y tế. Dưới đây là các nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:
- Người có vấn đề tim mạch hoặc rối loạn lipid máu: Nguy cơ gia tăng cholesterol LDL ở khẩu phần rất ít tinh bột có thể làm tăng gánh nặng thành mạch [2].
- Người mắc đái tháo đường týp 2: Cần cân nhắc giữa lợi ích kiểm soát đường huyết ngắn hạn và rủi ro biến đổi mỡ máu [2].
- Thanh thiếu niên: Một thử nghiệm kéo dài 6 tháng trên thanh thiếu niên béo phì nặng ghi nhận hiệu quả giảm BMI-Z ngắn hạn mà không thấy sự bảo tồn khối cơ nạc, cho thấy cần theo dõi kỹ lưỡng thể trạng [6].
- Động vật thí nghiệm: Nghiên cứu trên chuột cho thấy hạn chế carbohydrate kéo dài gây kích hoạt mTOR, dẫn đến tác động tiêu cực lên tim mạch và làm ngắn tuổi thọ [7].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại
Các bằng chứng hiện có vẫn để ngỏ nhiều câu hỏi quan trọng về việc áp dụng chế độ low-carb dài hạn:
- Chưa có dữ liệu theo dõi trên 1 năm ở nhóm người trẻ khỏe mạnh có cân nặng bình thường.
- Chưa có kết luận chắc chắn về tác động của chế độ ăn này lên chức năng thận và sức khỏe tâm thần do số lượng thử nghiệm thu thập chỉ số này quá ít [3].
- Chưa làm rõ mức độ ảnh hưởng lâu dài của hiện tượng suy giảm đa dạng vi sinh vật đường ruột đến hệ miễn dịch toàn thân [2].
Để bảo vệ sức khỏe, người trẻ nên ưu tiên chế độ ăn cân bằng, chọn nguồn tinh bột chuyển hóa chậm và duy trì vận động thường xuyên thay vì cắt bỏ tinh bột cực đoan. Khi muốn thay đổi chế độ dinh dưỡng lớn, việc tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng là điều cần thiết.





