Nhiều nhân viên văn phòng tìm đến chế độ ăn ít carbohydrate (low-carb) với hy vọng giảm cân và cải thiện vóc dáng khi phải ngồi nhiều giờ mỗi ngày. Thắc mắc phổ biến là nên chọn nguồn chất béo nào và liệu việc ăn nhiều mỡ động vật có gây hại cho tim mạch hay không.

Các nghiên cứu lâm sàng hiện tại tập trung so sánh chế độ ăn ít carbohydrate với chế độ ăn ít chất béo, chứ chưa có thử nghiệm phân định trực tiếp nguồn chất béo đơn không bão hòa với mỡ động vật trên đối tượng dân văn phòng [1, 5, 8]. Dữ liệu thực nghiệm trên các nhóm người thừa cân, đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu cho thấy chế độ low-carb giàu chất béo giúp cải thiện triglyceride, tăng cholesterol tốt và không làm suy giảm chức năng nội mô [1, 6, 8].

Hiệu quả của chế độ ăn ít carbohydrate đối với mỡ máu

Chế độ ăn ít carbohydrate giúp cải thiện rõ rệt chỉ số triglyceride và tăng nồng độ HDL-C so với chế độ ăn ít chất béo [1]. Một phân tích tổng hợp trên 8 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên với 1633 người thừa cân và béo phì cho thấy chế độ ăn giảm carbohydrate không tạo ra sự khác biệt lâm sàng đáng kể về nồng độ LDL-C sau 6, 12 và 24 tháng [1]. Ở mốc 6 và 12 tháng, nhóm ăn ít carbohydrate tăng HDL-C thêm 0,08 mmol/L và giảm triglyceride huyết tương 0,13 mmol/L [1]. Những chuyển biến tích cực này thể hiện rõ hơn ở nhóm áp dụng chế độ ăn rất ít carbohydrate dưới 50 g/ngày, với mức tăng HDL-C đạt 0,12 mmol/L và giảm triglyceride đạt 0,19 mmol/L [1].

Một nghiên cứu chéo trong 4 tuần trên 10 phụ nữ khỏe mạnh có cân nặng bình thường cũng ghi nhận chế độ ăn dưới 10% carbohydrate làm giảm 30% triglyceride huyết thanh và tăng 33% HDL-C [2]. Tuy nhiên, thử nghiệm này cũng ghi nhận mức tăng 15% nồng độ LDL-C và 16% tổng lượng cholesterol sau 4 tuần can thiệp [2]. Kết quả từ một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài 12 tháng trên người trưởng thành béo phì cũng xác nhận chế độ ăn ít carbohydrate mang lại hiệu quả giảm cân và hạ thấp các yếu tố nguy cơ tim mạch tốt hơn chế độ ăn ít chất béo [3].

Ảnh hưởng đến các chỉ số viêm và chức năng mạch máu

Việc tăng tỷ lệ chất béo trong khẩu phần low-carb không làm gia tăng phản ứng viêm hay gây tổn thương chức năng mạch máu [5, 8]. Một thử nghiệm can thiệp kéo dài 12 tháng trên 148 người lớn béo phì không mắc đái tháo đường cho thấy nhóm ăn dưới 40 g carbohydrate mỗi ngày có mức tăng adiponectin cao hơn 1336 ng/mL so với nhóm ăn ít chất béo [4]. Đồng thời, nồng độ phân tử gắn kết liên bào ICAM-1 ở nhóm này cũng giảm nhiều hơn nhóm đối chứng là 16,8 ng/mL [4].

Nghiên cứu trên 71 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 theo dõi trong 6 tháng với khẩu phần gồm 50% đến 60% năng lượng từ chất béo cho thấy độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) không bị thay đổi tiêu cực [5]. Mức độ các dấu ấn viêm như hsCRP và IL-6 trong nhóm ăn ít carbohydrate đều giảm nội bộ sau can thiệp [5]. Một thử nghiệm khác trên 51 người đái tháo đường kéo dài 6 tháng cũng ghi nhận chỉ số sICAM giảm từ 234 ng/mL xuống 199 ng/mL và sE-selectin giảm từ 93 ng/mL xuống 82 ng/mL ở nhóm ăn ít carbohydrate [6].

Bằng chứng về chất béo bão hòa trong chế độ ăn ít carbohydrate

Lượng chất béo bão hòa nạp vào cao hơn không đồng nghĩa với việc nồng độ axit béo bão hòa trong máu sẽ tăng lên tương ứng [7]. Nghiên cứu kéo dài 12 tuần trên 40 người rối loạn lipid máu so sánh khẩu phần ăn giảm carbohydrate chứa tỷ lệ carbohydrate, chất béo và đạm là 12:59:28 với chế độ ăn ít chất béo [7]. Dù nhóm ăn ít carbohydrate tiêu thụ lượng chất béo bão hòa cao gấp 3 lần, lượng axit béo bão hòa trong triglyceride và este cholesterol của họ lại giảm rõ rệt [7].

Chế độ ăn này đồng thời giúp giảm 51% triglyceride, tăng 13% HDL-C, giảm 12% đường huyết và giảm 50% nồng độ insulin [7]. Khối mỡ của các đối tượng tham gia giảm 14% và cân nặng giảm 10% sau thời gian can thiệp [7]. Chỉ số axit palmitoleic, một dấu ấn nội sinh của quá trình tân tạo mỡ từ carbohydrate, cũng suy giảm đáng kể ở nhóm cắt giảm tinh bột [7].

Bảng so sánh các chỉ số can thiệp chính từ nghiên cứu

Dưới đây là một số kết quả nổi bật từ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng:

  • Nghiên cứu tổng hợp 1633 người: Nhóm ăn ít carbohydrate (<50 g/ngày) tăng HDL-C thêm 0,12 mmol/L và giảm triglyceride 0,19 mmol/L [1].
  • Thử nghiệm 12 tuần trên 40 người: Tỷ lệ chất béo 59% giúp giảm 51% triglyceride và giảm 50% insulin dù nạp nhiều chất béo bão hòa [7].
  • Thử nghiệm 6 tháng trên 71 bệnh nhân đái tháo đường: Khẩu phần 50% đến 60% chất béo không làm suy giảm chức năng giãn mạch FMD [5].
  • Thử nghiệm 12 tháng trên 148 người: Nhóm ăn dưới 40 g carbohydrate mỗi ngày tăng nồng độ adiponectin bảo vệ tim mạch thêm 1336 ng/mL [4].

Điều các nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra câu trả lời cho việc phân loại tác động giữa các nguồn chất béo cụ thể đối với chế độ ăn này:

  • Chưa có dữ liệu đối đầu trực tiếp để so sánh chất béo không bão hòa đơn (như dầu thực vật) với mỡ động vật trong cùng một chế độ low-carb.
  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng thực hiện riêng biệt trên nhóm nhân viên văn phòng có đặc thù ít vận động thể lực.
  • Ảnh hưởng dài hạn trên 2 năm của việc tiêu thụ lượng lớn mỡ động vật trong chế độ hạn chế tinh bột vẫn chưa được xác định đầy đủ [1].

Những ai cần thận trọng khi áp dụng chế độ ăn này?

Việc thay đổi tỷ lệ dinh dưỡng đột ngột đòi hỏi sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế đối với các nhóm đối tượng đặc thù:

  • Người có tiền sử tăng cholesterol máu: Thử nghiệm ngắn hạn cho thấy chế độ ăn rất ít carbohydrate có thể làm tăng LDL-C tới 15% ở phụ nữ có lipid máu bình thường [2].
  • Người mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2: Cần có sự giám sát của bác sĩ vì việc cắt giảm carbohydrate ảnh hưởng trực tiếp đến mức đường huyết và liều lượng thuốc [4, 8].
  • Người có nguy cơ tim mạch phức tạp: Cần theo dõi định kỳ các dấu ấn viêm và chức năng thành mạch thay vì tự ý bổ sung chất béo tùy tiện [4, 5].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho người làm việc văn phòng

Dân văn phòng muốn thực hiện chế độ low-carb nên tiếp cận một cách có kiểm soát và tránh suy nghĩ cực đoan về chất béo. Thay vì tập trung quá mức vào việc ăn thật nhiều mỡ động vật, khẩu phần ăn nên được phân bổ đa dạng các nguồn thực phẩm nguyên bản.

Những người ít vận động cần chú ý mức calo tổng thể để duy trì hiệu quả giảm cân như các nghiên cứu đã chỉ ra [7]. Người bắt đầu chế độ ăn này nên xét nghiệm bộ mỡ máu định kỳ để theo dõi phản ứng riêng của cơ thể, đồng thời tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần phù hợp với thể trạng.