Nhiều học sinh và sinh viên lựa chọn cắt giảm tinh bột để giảm cân hoặc duy trì sự tỉnh táo khi học tập cả ngày. Tuy nhiên, việc lựa chọn giữa chế độ ăn low-carb thông thường và chế độ ăn keto khắt khe thường gây ra nhiều băn khoăn về hiệu quả lẫn độ an toàn.
Hiện nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào so sánh trực tiếp việc ăn low-carb với keto về khả năng tập trung hay ghi nhớ khi ngồi giảng đường. Dữ liệu y khoa cho thấy chế độ ăn keto đòi hỏi giới hạn lượng carbohydrate cực kỳ thấp, dưới 20 đến 50 gram mỗi ngày, nhằm kích hoạt quá trình tạo thể ceton [1], [2]. Chế độ ăn keto tiềm ẩn nhiều tác dụng không mong muốn như giảm khối lượng cơ bắp, tăng nồng độ mỡ máu và rất khó duy trì dài hạn [3], [2], [4].
Điểm khác nhau giữa low-carb và keto theo nghiên cứu
Chế độ ăn keto là một dạng rất nghiêm ngặt của chế độ ăn hạn chế carbohydrate nói chung. Khi thực hiện chế độ keto, lượng carbohydrate nạp vào thường bị giới hạn ở mức dưới 20 đến 50 gram mỗi ngày, kèm theo lượng chất béo rất cao để cơ thể chuyển sang tạo thể ceton từ axit béo [1], [2]. Trong một thử nghiệm can thiệp, khẩu phần keto được thiết lập với 4% carbohydrate, 77% chất béo và 19% protein [2].
Ngược lại, chế độ low-carb tổng quát có mức nới lỏng carbohydrate linh hoạt hơn và không bắt buộc cơ thể phải rơi vào trạng thái nhiễm ceton [4]. Một chế độ low-carb có thể chú trọng lượng protein cao hơn nhằm tạo cảm giác no, thay vì nạp lượng chất béo quá lớn như keto [4]. Mức carbohydrate và chất béo tối ưu trong các chế độ ăn này hiện vẫn chưa có sự thống nhất chung giữa các chuyên gia [4], [5].
Tác động của keto lên cơ bắp và chuyển hóa mỡ máu
Chế độ ăn keto có thể giúp giảm cân nhanh nhưng lại gây ảnh hưởng tiêu cực lên tỷ lệ cơ bắp và hồ sơ lipid máu ở người trẻ tuổi. Một thử nghiệm ăn uống ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 4 tuần trên 17 phụ nữ trẻ, khỏe mạnh, cân nặng bình thường cho thấy chế độ ketogenic khiến họ giảm nhiều khối cơ hơn khối mỡ [3]. Cụ thể, nhóm này giảm trung bình 1,45 kg khối cơ (95% CI: [-1,90; -1,00]) trong khi khối mỡ chỉ giảm 0,66 kg (95% CI: [-1,00; -0,32]) [3].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 8 tuần trên nam thanh niên trẻ cũng ghi nhận chế độ ăn keto chu kỳ gây giảm nhẹ khối lượng cơ nạc và nước trong cơ thể [6]. Trong khi nhóm ăn chế độ cân bằng dinh dưỡng gia tăng đáng kể sức mạnh cơ bắp ở các bài tập kéo xô và đạp đùi, nhóm ăn keto không đạt được sự cải thiện sức mạnh này [6].
Bên cạnh nguy cơ mất cơ, chế độ ăn keto còn làm xáo trộn chỉ số mỡ máu. Thử nghiệm trên 17 phụ nữ trẻ khỏe mạnh ghi nhận chế độ keto làm tăng cholesterol LDL ở toàn bộ đối tượng tham gia với mức tăng 1,82 mM, đồng thời tăng nồng độ apolipoprotein B-100 cùng các phần tử LDL nhỏ, đậm đặc [2]. Sự gia tăng các yếu tố nguy cơ tim mạch này là điều đáng lo ngại đối với người trẻ khỏe mạnh [2].
Học sinh sinh viên nên chọn chế độ nào để học cả ngày?
Học sinh và sinh viên đi học cả ngày không nên tự ý áp dụng chế độ ăn keto khắt khe nếu không có chỉ định y khoa. Chế độ ăn keto rất khó duy trì lâu dài trong điều kiện sinh hoạt thông thường do tính chất hạn chế thực phẩm quá mức [4], [5]. Khi cơ thể chưa thích nghi với việc dùng ceton làm năng lượng, việc thiếu hụt glucose đột ngột từ việc ép carb dưới 50 gram mỗi ngày có thể ảnh hưởng đến nhịp học tập [1], [2].
Nếu muốn kiểm soát cân nặng và ổn định đường huyết, chế độ ăn low-carb vừa phải kết hợp tăng protein là hướng tiếp cận thực tế hơn [4]. Dữ liệu cho thấy giảm carbohydrate vừa phải giúp ổn định đường huyết sau ăn và tạo cảm giác no tốt hơn mà không đòi hỏi phải đong đếm từng gram carbohydrate như keto [7], [4].
Ai nên thận trọng với chế độ ăn cắt giảm carbohydrate?
Chế độ ăn keto nguyên bản vốn là một liệu pháp điều trị y khoa cho trẻ em bị động kinh kháng trị hoặc rối loạn chuyển hóa glucose bẩm sinh [7], [8]. Những bệnh nhân này cần được theo dõi sát sao bởi bác sĩ thần kinh, dược sĩ và chuyên gia dinh dưỡng, bởi ngay cả carbohydrate có trong siro thuốc cũng phải được tính toán chính xác để tránh ảnh hưởng đến phác đồ [7], [8].
Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc nên tránh tự ý thực hiện keto:
- Người mắc bệnh đái tháo đường chưa được chẩn đoán: Một báo cáo lâm sàng ghi nhận một phụ nữ 22 tuổi bị toan ceton đái tháo đường cấp tính chỉ sau 4 ngày ăn keto giảm cân, dẫn đến việc phát hiện mắc đái tháo đường type 1 trước đó chưa từng hay biết [1].
- Người có nguy cơ tim mạch hoặc mỡ máu cao: Chế độ keto giàu chất béo làm tăng nhanh nồng độ LDL cholesterol và ApoB trong máu [2].
- Người có tiền sử rối loạn lipid máu: Ăn chế độ low-carb thay thế tinh bột bằng chất béo có thể gây tăng lipid máu sau ăn [4].
- Người tập luyện cần phát triển sức mạnh và cơ bắp: Chế độ keto làm giảm khối cơ nạc và không hỗ trợ tăng sức mạnh hiệu quả như chế độ ăn cân bằng [3], [6].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện có
Các tài liệu khoa học hiện nay chưa trực tiếp đánh giá tác động của low-carb hay keto lên tình trạng "sương mù não" hoặc hiệu suất ghi nhớ của học sinh, sinh viên trên giảng đường. Nghiên cứu cũng chưa xác định được tỷ lệ phần trăm phân bổ carbohydrate, chất béo và protein lý tưởng cho từng cá nhân để vừa học tập tốt vừa kiểm soát cân nặng lâu dài [4], [5]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng đối chứng về keto mới dừng lại ở thời gian theo dõi ngắn hạn từ 4 đến 8 tuần trên nhóm nhỏ người tình nguyện [3], [6], [2].
Chế độ ăn cắt giảm tinh bột có thể hỗ trợ điều hòa đường huyết, nhưng keto mang lại nhiều rủi ro cho sức khỏe người trẻ tuổi hơn là lợi ích học tập [3], [2], [4]. Thay vì áp dụng keto cực đoan, người đi học cả ngày nên duy trì chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế tinh bột tinh chế và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn.







