Nhiều người tìm đến thảo dược tự nhiên với suy nghĩ lành tính và không gây hại. Khi gặp tình trạng mất ngủ, căng thẳng kéo dài, cây Nữ lang (Valerian) thường được lựa chọn để hỗ trợ giấc ngủ và làm dịu tinh thần. Tuy nhiên, thói quen tự ý dùng chung thảo dược này với thuốc ngủ kê đơn hoặc rượu bia lại tiềm ẩn nhiều hiểm họa khó lường.
Liệu việc kết hợp Valerian với thuốc an thần nhóm benzodiazepin hoặc đồ uống chứa cồn có an toàn không? Câu trả lời ngắn gọn là không nên tự ý phối hợp, bởi vì hành động này có thể làm tăng tác dụng ức chế hệ thần kinh trung ương, dẫn đến tình trạng an thần quá mức và suy giảm chức năng vận động.
Cơ chế tác động của Valerian lên hệ thần kinh
Cây Nữ lang (Valeriana officinalis) thuộc họ Kim ngân (Caprifoliaceae), là một trong những loại thảo dược phổ biến nhất dùng để cải thiện giấc ngủ và giảm cảm giác bồn chồn [1]. Chiết xuất của loài cây này chứa nhiều hoạt chất thực vật khác nhau, trong đó hoạt tính dược lý chính bắt nguồn từ axit valerenic cùng các dẫn xuất liên quan [1].
Ở mức độ sinh học thần kinh, axit valerenic tác động trực tiếp lên hệ thống dẫn truyền GABA(A), một cơ chế hoạt động có nhiều điểm tương đồng với nhóm thuốc giải lo âu benzodiazepin [2]. Axit gamma-aminobutyric (GABA) là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính trong não bộ, có vai trò làm chậm hoạt động thần kinh để tạo cảm giác thư giãn và buồn ngủ. Không chỉ vậy, axit valerenic còn đóng vai trò là chất chủ vận một phần trên thụ thể 5-HT (serotonin) trong các thử nghiệm in vitro, qua đó điều chỉnh hàng loạt quá trình sinh lý và hành vi [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên động vật và trong ống nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất Valerian có khả năng làm giảm hoạt tính của enzyme chuyển hóa gan CYP3A4 và chất vận chuyển P-glycoprotein (P-gp) [1]. Khi dùng chung, thảo dược này có thể gây ra tương tác dược lực học mang tính cộng dồn hoặc đối kháng, làm biến đổi hiệu quả của các loại thuốc tác động lên tâm thần [1].
Bằng chứng khoa học về việc phối hợp Valerian
Mối lo ngại về việc Valerian làm tăng cường tác dụng của các chất ức chế thần kinh trung ương khác đã được đưa ra từ lâu [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã sử dụng mô hình đẳng phân liều (isobolographic analysis) trên chuột để đánh giá sự tương tác an thần giữa chiết xuất cồn Valeriana edulis spp procera và 6 loại thuốc ức chế thần kinh trung ương [3]. Tất cả các hoạt chất thử nghiệm đều cho thấy tác dụng an thần phụ thuộc liều lượng, với liều hiệu dụng ED50 lần lượt là: Valerian 181,62 mg/kg, diazepam 1,21 mg/kg, ethanol (cồn) 1938 mg/kg, pentobarbital 11,86 mg/kg, buspirone 1,04 mg/kg, haloperidol 0,41 mg/kg và diphenhydramine 17,06 mg/kg [3].
Khi tiêm phối hợp liều cố định tỷ lệ 1:1, giá trị ED50 lý thuyết và thực nghiệm cho thấy tác dụng mang tính cộng dồn (additive effect) chứ không phải hiệp đồng tăng cường (synergistic) hay làm giảm tác dụng (attenuate) [3]. Cụ thể, cặp Valerian + diazepam có ED50 lý thuyết là 91,41 mg/kg và thực nghiệm là 81,64 mg/kg; cặp Valerian + ethanol có ED50 lý thuyết là 1060,22 mg/kg và thực nghiệm là 687,89 mg/kg [3]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất Valerian không làm tăng vọt tác dụng an thần như suy đoán ban đầu, nhưng sự cộng dồn này bắt nguồn từ việc kích hoạt chung các cơ chế ức chế thần kinh với diazepam, ethanol, haloperidol, buspirone, pentobarbital và diphenhydramine [3].
Trên lâm sàng người, một thử nghiệm trên 12 người tình nguyện khỏe mạnh đã khảo sát tương tác khi dùng alprazolam (chất nền của CYP3A4) và dextromethorphan (chất nền của CYP2D6) trước và sau 14 ngày tiền xử lý bằng Valerian [1]. Kết quả cho thấy nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của alprazolam tăng lên rõ rệt, dù không có sự thay đổi đáng chú ý nào ở các thông số dược động học khác [1]. Đáng chú ý, một báo cáo ca bệnh ghi nhận một bệnh nhân đang dùng lorazepam để điều trị rối loạn lo âu lan tỏa, sau khi dùng phối hợp chế phẩm thảo dược chứa Valerian và hoa lạc tiên trong 4 ngày đã xuất hiện rối loạn vận động [1]. Hiện tượng này được quy cho tác dụng cộng dồn hoặc hiệp đồng ức chế thần kinh trung ương giữa lorazepam và thảo dược [1].
Tuy nhiên, bức tranh tương tác không hoàn toàn đồng nhất. Một tổng quan công bố năm 2014 đánh giá tiềm năng tương tác của rễ Valeriana officinalis L. đã phân tích 7 nghiên cứu in vitro trên 6 isoenzyme CYP450, P-glycoprotein và 2 isoenzyme UGT [4]. Đánh giá phương pháp luận cho thấy các thử nghiệm này chưa đủ cơ sở để dự đoán tương tác có liên quan lâm sàng [4]. Thêm vào đó, các nghiên cứu lâm sàng về các chế phẩm Valerian khác nhau không phát hiện nguy cơ tương tác rõ rệt trên CYP 1A2, 2D6, 2E1 và 3A4, đồng thời các nghiên cứu dược lực học sẵn có trên động vật và người cũng không xác nhận nguy cơ tương tác lâm sàng, kể cả trên bệnh nhân ung thư [4].
Mối nguy kép từ rượu bia và thuốc an thần nhóm Benzodiazepin
Nguy cơ ức chế thần kinh trung ương càng trở nên trầm trọng hơn nếu người dùng uống rượu khi đang sử dụng thuốc an thần hoặc các loại thảo dược có cơ chế tương tự. Một thử nghiệm chéo mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược trên 12 người tình nguyện khỏe mạnh (19-26 tuổi) đã đánh giá tác động phối hợp giữa rượu và bretazenil (chất chủ vận một phần benzodiazepin, liều 0,5 mg) cùng diazepam (10 mg) [5]. Nồng độ cồn trong máu được duy trì ổn định ở mức 0,5 g/l [5]. Đánh giá chức năng thần kinh từ 0 đến 3,5 giờ bằng các bài kiểm tra chuyển động mắt, giữ thăng bằng cơ thể và đo thị giác cho thấy sự kết hợp này làm suy giảm nghiêm trọng khả năng vận động và phản xạ [5]. Mức độ suy giảm chức năng được xếp theo thứ tự: bretazenil + cồn > diazepam + cồn >= bretazenil > diazepam > cồn > giả dược [5]. Cả bretazenil dùng riêng hay kết hợp cồn, và diazepam phối hợp cồn đều gây tác dụng an thần mạnh đến mức nhiều người tham gia thử nghiệm bị an thần quá sâu, không thể hoàn thành bài kiểm tra theo dõi thích ứng hay đo chuyển động mắt [5].
Nguy cơ này không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm. Dữ liệu từ Mạng lưới Cảnh báo Lạm dụng Thuốc (DAWN) tại Mỹ từ năm 2005 đến 2011 đã ghi nhận gần 1 triệu (ước tính 943.032) lượt cấp cứu liên quan đến benzodiazepin dùng đơn độc hoặc kết hợp cùng rượu hoặc thuốc giảm đau opioid [6]. Kết quả phân tích hồi quy logistic cho thấy benzodiazepin dùng một mình đã có tỷ lệ dự báo biến cố nguy kịch (phải nhập viện hoặc tử vong tại phòng cấp cứu) vượt quá 20% ở mọi nhóm tuổi [6]. Đáng chú ý, việc kết hợp benzodiazepin với cồn hoặc opioid làm tăng từ 24% đến 55% nguy cơ gặp phải biến cố nghiêm trọng so với khi chỉ dùng benzodiazepin đơn độc [6]. Khi kết hợp chung với các chất làm dịu tự nhiên có cơ chế tương tự như Valerian, gánh nặng ức chế thần kinh trung ương có thể bị nhân lên gấp bội.
Đối với người cao tuổi, việc uống rượu mạn tính kết hợp với thuốc trị bệnh có thể gây ra những tương tác nguy hiểm hoặc làm suy giảm sự tuân thủ điều trị [7]. Nhóm thuốc ức chế thần kinh trung ương bao gồm benzodiazepin, barbiturat, thuốc giãn cơ, thuốc kháng histamin và thuốc hướng tâm thần đều tương tác thường xuyên với cồn, do đó người cao tuổi đang dùng các thuốc này được khuyến cáo kiêng rượu hoàn toàn [7].
Lợi ích có kiểm soát và giới hạn của bằng chứng
Nghiên cứu hành vi trên chuột cống trong mê cung chữ thập nâng cao (elevated plus maze) đã so sánh chiết xuất rễ Valeriana officinalis (3 ml/kg), hoạt chất axit valerenic (3 mg/kg) với nhóm dùng cồn (1 ml/kg) và diazepam (1 mg/kg) [2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất Nữ lang và axit valerenic làm giảm đáng kể hành vi lo âu dựa trên số lần vào và thời gian ở trên các nhánh mở của mê cung so với nhóm đối chứng [2]. Điều này cho thấy Valerian có tiềm năng làm dịu cảm xúc và hỗ trợ giải lo âu trong môi trường thực nghiệm độc lập [2].
Mặc dù có nhiều triển vọng, bằng chứng về mức độ rủi ro khi dùng Valerian vẫn còn những khoảng trống lớn. Đa số các thử nghiệm đánh giá sự tương tác dược lực giữa Valerian và thuốc an thần mới chỉ được thực hiện trên chuột hoặc trong quy mô tế bào thí nghiệm [1, 6]. Trên người, số lượng nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên rất hạn chế, thường chỉ khảo sát trên nhóm nhỏ người tình nguyện khỏe mạnh (chẳng hạn như nghiên cứu 12 người) [1]. Mặt khác, các kết luận về nguy cơ tương tác dược động học qua enzym gan giữa các nghiên cứu vẫn còn mâu thuẫn, khi một số báo cáo chỉ ra nguy cơ ức chế CYP3A4 trong khi tổng quan hệ thống lại cho rằng nguy cơ này không mang ý nghĩa lâm sàng đáng kể [5, 7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược an thần
Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là xem "tự nhiên" đồng nghĩa với việc có thể dùng tùy ý và vô hại. Nhiều người đang uống thuốc an thần như diazepam, alprazolam hay lorazepam nhưng vẫn thoải mái uống thêm trà hoặc viên uống Valerian vì nghĩ rằng thảo mộc chỉ hỗ trợ nhẹ nhàng. Trên thực tế, do cùng nhắm vào con đường thụ thể GABA, sự cộng gộp này có thể dẫn đến hiện tượng ức chế quá mức [1, 6].
Một hiểu lầm khác là cho rằng uống một chút rượu bia kèm thảo dược sẽ giúp dễ ngủ hơn. Cồn là chất ức chế thần kinh mạnh mẽ và khi đi cùng các hoạt chất có tính chất làm dịu, nguy cơ giảm tỉnh táo, mất khả năng kiểm soát thăng bằng và suy giảm phản xạ vận động sẽ gia tăng rõ rệt [1, 4]. Việc uống rượu để đưa giấc ngủ đến nhanh hơn kết hợp cùng thảo dược hay thuốc ngủ có thể dẫn đến giấc ngủ li bì, ức chế hô hấp hoặc các phản ứng nguy hiểm ngoài ý muốn [6].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
- Người đang được kê đơn các thuốc tác động lên hệ thần kinh: Bệnh nhân đang sử dụng nhóm benzodiazepin (diazepam, alprazolam, lorazepam), thuốc chống loạn thần (haloperidol), thuốc an thần giải lo âu (buspirone), thuốc ngủ barbiturat (pentobarbital) hoặc thuốc kháng histamin (diphenhydramine) không nên tự ý phối hợp với Valerian nếu chưa có chỉ định y khoa [1, 7].
- Người cao tuổi: Nguy cơ gặp biến cố nghiêm trọng phải nhập viện hoặc tử vong tại khoa cấp cứu do phối hợp các chất ức chế thần kinh tăng dần theo độ tuổi [6]. Người cao tuổi dùng các thuốc này cần kiêng rượu và thận trọng tối đa với các chế phẩm an thần bổ sung [7].
- Người làm việc đòi hỏi sự tập trung: Những người cần lái xe, vận hành máy móc nguy hiểm không nên kết hợp các chất có tính làm dịu thần kinh, vì sự suy giảm khả năng theo dõi thích ứng và thăng bằng cơ thể có thể gây tai nạn nghiêm trọng [5].
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Nếu bạn đang gặp khó khăn về giấc ngủ hoặc căng thẳng, thảo dược như Nữ lang có thể là một phương án cân nhắc, nhưng việc sử dụng phải đi kèm sự hiểu biết đúng đắn. Không bao giờ tự ý dùng cùng lúc Valerian với bất kỳ loại thuốc ngủ kê đơn nào mà chưa thông báo cho bác sĩ điều trị [1]. Khi đã uống Valerian hoặc thuốc an thần, hãy tránh xa tuyệt đối rượu bia và các loại đồ uống có cồn [2, 8].
Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ rễ Nữ lang, hãy kiểm tra danh mục thuốc bạn đang dùng cùng chuyên gia y tế hoặc dược sĩ. Việc duy trì lối sống lành mạnh, vệ sinh giấc ngủ khoa học và tham vấn y khoa định kỳ luôn là nền tảng an toàn nhất cho sức khỏe tinh thần của bạn.
