Nhiều người thường nhận thấy khi mặc quần áo tối màu, bản thân dường như trở thành "mục tiêu di động" thu hút muỗi vằn đốt nhiều hơn hẳn so với khi mặc đồ màu sáng. Hiện tượng này hoàn toàn không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên mà bắt nguồn từ đặc tính sinh học tự nhiên của loài côn trùng hút máu này.

Muỗi vằn Aedes aegypti định vị vật chủ thông qua việc phối hợp nhiều giác quan, trong đó mắt muỗi phản ứng đặc biệt nhạy cảm với các bề mặt có độ tương phản tối và độ phản xạ ánh sáng thấp [1], [2]. Khi quần áo tối màu kết hợp cùng thân nhiệt của cơ thể người, muỗi vằn sẽ nhanh chóng phát hiện, tiếp cận và tiến hành đốt [1].

Vì sao mắt muỗi vằn bị hấp dẫn bởi màu tối?

Muỗi vằn cái cần hút máu người để lấy protein phát triển trứng, và quá trình tìm kiếm vật chủ phụ thuộc rất lớn vào các tín hiệu trực quan [3], [1]. Cấu tạo mắt của Aedes aegypti có các thông số thị giác thích nghi tốt với môi trường thiếu sáng hoặc có độ tương phản rõ rệt [3]. Khi bay lượn, muỗi sử dụng thị giác để quét không gian xung quanh, nhằm tìm kiếm các điểm tương phản nổi bật so với nền sáng tự nhiên [1].

Một bề mặt tối màu như đen, đỏ hay cam tạo ra độ tương phản sắc nét với môi trường xung quanh, giúp muỗi nhận biết từ xa [4], [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng phản xạ bay hướng tới các điểm tương phản tối là một phản xạ thị giác chung của muỗi, diễn ra độc lập ngay cả khi chưa có kích thích mùi hơi thở [1]. Nói cách khác, một bộ trang phục màu đen đóng vai trò như một bảng chỉ dẫn thị giác nổi bật thu hút muỗi vằn bay lại gần [1].

Mối liên kết giữa màu tối, khí thở và nhiệt độ cơ thể

Thị giác chỉ là một phần trong chuỗi tín hiệu săn mồi phức tạp của muỗi vằn [1]. Trong tự nhiên, muỗi kết hợp đa giác quan gồm khí carbon dioxide (CO2) từ hơi thở, nhiệt độ bề mặt da ấm và hình ảnh tương phản tối [1]. Tín hiệu tương phản thị giác tối màu được xem là chiếc cầu nối trung gian, liên kết giữa mùi CO2 phát hiện từ khoảng cách xa và cảm nhận nhiệt độ ấm ở cự ly gần [1].

Khi bề mặt tối màu được làm ấm tương đương nhiệt độ cơ thể sống, sự hấp dẫn đối với muỗi vằn tăng lên rõ rệt [1]. Ở điều kiện có CO2, muỗi vằn tập trung đậu rất nhiều lên các điểm tối có nhiệt độ ấm vừa phải [1]. Đáng chú ý, các cá thể muỗi đột biến gen Gr3 (mất khả năng nhận biết khí CO2) vẫn bị thu hút bởi mục tiêu thị giác tối ở nhiệt độ phòng, nhưng lại bỏ chạy khi bề mặt đó được làm ấm đến mức nhiệt của vật chủ [1]. Điều này chứng minh rằng việc cảm nhận nhiệt để quyết định hạ cánh đốt máu phụ thuộc mật thiết vào sự hiện diện của khí thở và thị giác định hướng [1].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Nghiên cứu công bố năm 2005 về hành vi ban đêm của muỗi cho thấy muỗi vằn Aedes aegypti có ngưỡng nhạy cảm ánh sáng rất thấp, dưới 0,1 lx (khoảng 0,01 foot candle), nhạy cảm hơn nhiều so với muỗi Aedes albopictus với ngưỡng trên 10 lx [3]. Cả hai loài muỗi này đều ngừng hoàn toàn hoạt động tìm kiếm vật chủ khi ở trong bóng tối tuyệt đối vào ban ngày, cho thấy tín hiệu thị giác là yếu tố bắt buộc để muỗi săn mồi [3]. Thông số mắt của Aedes aegypti lớn hơn Aedes albopictus, cho thấy mắt của chúng thích nghi vượt trội trong việc tiếp nhận hình ảnh ở điều kiện tối [3].

Nghiên cứu thực địa mô phỏng công bố năm 2024 tại Mali (Tây Phi) đã so sánh trực tiếp tỷ lệ bẫy muỗi bằng các tấm vải màu đen, trắng và sọc đen trắng [5]. Thử nghiệm vận hành bẫy liên tục trong 10 ngày đêm trăng sáng và 10 ngày đêm trăng tối tại hai khu vực nông thôn và bán đô thị [5]. Kết quả ghi nhận đối với loài muỗi vằn hoạt động ban ngày Aedes aegypti, mục tiêu màu đen và mục tiêu có sọc thu hút muỗi nhiều hơn rõ rệt so với mục tiêu màu trắng [5]. Nhìn chung, các loại vải màu sáng là đối tượng ít thu hút muỗi tìm kiếm vật chủ nhất [5].

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2019 cũng xác nhận muỗi vằn bay định hướng mạnh mẽ về phía các điểm tương phản tối [1]. Khi thêm tín hiệu thị giác tương phản tối vào một bề mặt được làm ấm trong luồng khí CO2, mức độ thu hút muỗi tăng cao hơn hẳn, khiến muỗi tụ tập dày đặc trên bề mặt đó ở mọi mức nhiệt độ không gây hại [1].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2011 cũng chỉ ra Aedes aegypti bị thu hút mạnh bởi các màu đen, vàng, cam và đỏ, đồng thời có tập tính ưu tiên chọn các bề mặt tối màu làm nơi trú ẩn [4]. Các nhà nghiên cứu năm 2014 cũng ghi nhận muỗi vằn thường đáp xuống các tấm vải cotton màu đen nhiều nhất vào ban ngày, một hành vi có thể giúp chúng ngụy trang để tránh kẻ thù săn mồi tự nhiên [2].

Cơ chế ưa chuộng màu sắc và tập tính trú ẩn

Không chỉ riêng màu đen, muỗi vằn còn có phản ứng chọn lọc với một số màu sắc khác nhau [4], [6]. Trong các thử nghiệm sử dụng hoa giả có chứa dung dịch đường công bố năm 2018, muỗi Aedes aegypti nhịn đói có thời gian phản ứng nhanh hơn và tỷ lệ ghé thăm cao hơn rõ rệt ở các bông hoa màu xanh lam, đỏ, vàng, hồng, tím so với hoa màu trắng [6]. Muỗi cái cũng ưu tiên đậu nghỉ trên các bề mặt có màu sắc như tím, đỏ và xanh lam thay vì màu trắng [6].

Nghiên cứu năm 2010 về bẫy BG-Sentinel ghi nhận các vị trí trú ẩn tối màu, ít phản xạ ánh sáng ở khu vực xung quanh sẽ cạnh tranh trực tiếp với bẫy, làm giảm tỷ lệ bắt giữ muỗi vằn [7]. Muỗi cái và muỗi đực đều thích tìm đến những đồ vật gia dụng và góc tối có độ phản xạ thấp trong nhà để làm nơi nghỉ ngơi [4], [7]. Nghiên cứu năm 2020 cũng ứng dụng bề mặt tương phản đen trắng rộng 28 inch vuông trên thiết bị mồi bả độc để mô phỏng nơi trú ẩn nhân tạo, thu hút muỗi hạ cánh đánh giá bề mặt bằng chân và ăn bả [8].

Ý nghĩa thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Các dữ liệu nghiên cứu đã cung cấp bằng chứng rõ ràng rằng việc lựa chọn trang phục tối màu tạo điều kiện cho muỗi vằn dễ phát hiện vật chủ từ xa thông qua độ tương phản thị giác [5], [1]. Màu tối hấp thụ ánh sáng, tạo độ phản xạ thấp và hỗ trợ muỗi định hướng nhanh chóng khi kết hợp cùng nhiệt độ da và hơi thở người [1], [2].

Tuy nhiên, các bằng chứng cũng cho thấy màu sắc trang phục chỉ là một phần trong hệ thống định vị đa giác quan của muỗi [1]. Muỗi vằn không chỉ bay đến vì màu sắc đơn thuần, mà cần sự phối hợp của hơi thở CO2 và nhiệt độ bề mặt để kích hoạt hành vi đốt máu [1]. Do đó, việc chỉ thay đổi trang phục không thể triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ bị muỗi cắn nếu muỗi đã tiếp cận đủ gần để ngửi thấy khí CO2 và cảm nhận thân nhiệt của bạn [1].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng muỗi vằn đốt người là do "máu ngọt" hoặc do nhóm máu. Trên thực tế, thị giác tương phản tối cùng với nồng độ CO2 phát thải và thân nhiệt ấm mới là những yếu tố chính kích thích muỗi định hướng và đáp xuống bề mặt da [1].

Một hiểu lầm khác là muỗi vằn hoạt động tốt trong bóng tối đen đặc hoàn toàn. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh rằng bóng tối hoàn toàn vào ban ngày sẽ làm tắt hoạt động tìm kiếm vật chủ của muỗi vằn, do tín hiệu thị giác là điều kiện không thể thiếu trong chuỗi hành vi săn mồi của loài này [3]. Muỗi ưa thích các khu vực tối màu hoặc các vật thể tương phản trong điều kiện có ánh sáng, chứ không phải bóng đêm tuyệt đối [3], [2].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Những người sinh sống hoặc di chuyển vào vùng lưu hành dịch sốt xuất huyết do muỗi vằn truyền bệnh cần hết sức chú ý [4], [5]. Các khu vực đô thị và nông thôn nhiệt đới có mật độ muỗi vằn cao đòi hỏi các biện pháp bảo vệ cá nhân chủ động [4], [5].

Những người làm việc ngoài trời vào ban ngày, người tập thể dục đổ nhiều mồ hôi và thở nhiều khí CO2 ở gần các bụi rậm hoặc nơi ẩm thấp cũng là đối tượng dễ bị muỗi vằn tấn công [3], [1]. Do muỗi vằn hoạt động ban ngày và cực kỳ nhạy cảm với hình ảnh tương phản, nhóm người này cần hạn chế tối đa việc mặc các trang phục tối màu [3], [5].

Ứng dụng thực tế để phòng ngừa muỗi đốt

Để giảm thiểu tối đa nguy cơ bị muỗi vằn phát hiện và đốt, bạn có thể áp dụng các giải pháp thực tế sau:

  • Ưu tiên mặc quần áo dài tay sáng màu, đặc biệt là màu trắng hoặc các tông màu nhạt khi sinh hoạt hoặc làm việc ở môi trường có muỗi [5].
  • Tránh mặc các loại quần áo màu đen, màu tối, màu sọc tương phản hoặc các màu sắc như đỏ, cam, xanh lam sẫm khi đi vào vùng có nguy cơ dịch bệnh [4], [5], [6].
  • Dọn dẹp gọn gàng không gian sống, loại bỏ các đống đồ đạc bừa bộn tối màu trong nhà vì đây là những điểm trú ẩn yêu thích của muỗi vằn trưởng thành [4], [7].
  • Kết hợp các biện pháp xua đuổi không gian và hóa chất gây kích ứng tiếp xúc để ngăn muỗi xâm nhập hoặc khiến muỗi phải bay khỏi nơi ở trước khi kịp đốt người [4].

Trang phục tối màu cung cấp tín hiệu thị giác tương phản mạnh mẽ, dẫn đường cho muỗi vằn tìm đến vật chủ ấm áp [1]. Thay đổi thói quen ăn mặc sang các gam màu sáng là một biện pháp đơn giản, hiệu quả và có cơ sở khoa học để giảm thiểu sự tiếp xúc với muỗi vằn và bảo vệ sức khỏe bản thân [5].