Nhiều người có thói quen tìm mua các loại thảo dược truyền thống như rễ mật nhân về xay bột uống để tăng cường sinh lực hoặc bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, tình trạng bột thảo mộc không rõ nguồn gốc bày bán tràn lan trên mạng xã hội đang làm dấy lên mối lo ngại lớn về vệ sinh an toàn. Câu hỏi đặt ra là liệu các loại bột rễ thảo dược trôi nổi này có nguy cơ nhiễm độc chì, thủy ngân hay không?
Câu trả lời là hoàn toàn có. Các sản phẩm thảo dược thô thu hái từ tự nhiên hoặc trồng tại khu vực đất ô nhiễm chưa qua kiểm nghiệm có thể tích tụ hàm lượng kim loại nặng độc hại ở mức báo động.
Bột rễ mật nhân trôi nổi: Nguy cơ nhiễm độc có thật không?
Rễ cây mật nhân được thu hái từ đất, nơi rễ cây tiếp xúc trực tiếp và liên tục với các khoáng chất trong lòng đất. Chì và thủy ngân là các kim loại tự nhiên tồn tại trong lớp vỏ trái đất và là chất gây ô nhiễm môi trường phổ biến [1]. Khi cây trồng sinh trưởng tại vùng đất hoặc nguồn nước bị ô nhiễm từ chất thải sinh hoạt hay công nghiệp, hệ thống rễ sẽ hấp thụ các hóa chất này [2].
Nếu dược liệu thô được xay nghiền thành bột mà không qua quy trình phân tích và tinh chế đạt chuẩn, kim loại nặng sẽ tồn tại nguyên vẹn trong thành phẩm. Việc mua các gói bột đóng túi sẵn không nhãn mác, không chứng nhận kiểm nghiệm khiến người tiêu dùng đối diện với nguy cơ hấp thu lượng lớn độc chất mà không hề hay biết.
Bên cạnh đó, việc thiếu quy định kiểm soát chất lượng đối với các sản phẩm thảo dược tự nhiên càng khiến nguy cơ ngộ độc kim loại nặng ở người tiêu dùng gia tăng [3]. Người bệnh khi sử dụng trong thời gian dài sẽ đối mặt với tình trạng tích tụ dần dần trong cơ thể.
Cơ chế tích tụ kim loại nặng từ môi trường vào thực vật
Quá trình ô nhiễm kim loại nặng trong thảo mộc xuất phát từ chuỗi hấp thu sinh học phức tạp. Chất thải công nghiệp và rác thải xả ra môi trường có thể thẩm thấu vào lòng đất, dẫn đến sự hiện diện của các kim loại nguy hại [2]. Kim loại nặng có thể xâm nhập vào chuỗi thức ăn thông qua môi trường đất bị ô nhiễm này [4].
Hiện tượng tích lũy sinh học xảy ra khi các sinh vật hấp thu và tích đọng dần các kim loại nặng trong mô qua quá trình tiếp xúc hoặc hấp thụ dinh dưỡng [4]. Rễ cây là bộ phận hút nước và khoáng chất, do đó dễ dàng lưu trữ lượng lớn tạp chất từ đất nếu đất trồng chứa dư lượng độc hại [2].
Chì, thủy ngân và cadmium là những kim loại không thiết yếu đối với cơ thể sống, có khả năng can thiệp tiêu cực vào các hệ thống sinh học và thể hiện độc tính rất cao đối với con người [5]. Khi con người tiêu thụ trực tiếp bột rễ cây bị tích tụ độc chất, những kim loại này sẽ xâm nhập vào cơ thể và gây hại cho sức khỏe [2].
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xếp chì, asen, cadmium và thủy ngân vào danh sách mười hóa chất đáng lo ngại hàng đầu đối với sức khỏe cộng đồng [4]. Sự tích tụ này kéo dài mà không có dấu hiệu nhận biết bằng mắt thường, tạo ra mối nguy âm thầm.
Các nghiên cứu khoa học cảnh báo điều gì?
Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã ghi nhận thực trạng thực vật và thảo dược bị ô nhiễm kim loại nặng vượt ngưỡng an toàn. Một nghiên cứu tiến hành từ năm 2011 đến năm 2014 tại vùng khai thác mỏ cũ ở Trung Spis (Slovakia) đã kiểm tra hàm lượng kim loại nặng trong thảm thực vật [6]. Các nhà nghiên cứu phát hiện các loài cây chiếm ưu thế tại đây như bạch dương (Betula pendula) hay bạc hà dài (Mentha longifolia) có khả năng hấp thụ lượng rất lớn kim loại nặng từ đất ô nhiễm [6].
Kết quả phân tích cho thấy hàm lượng kẽm, đồng và thủy ngân trong cây vượt đáng kể ngưỡng quy định của pháp luật [6]. Đáng chú ý, nồng độ thủy ngân trong chất khô của cây bạch dương tại bãi thải thung lũng Porac cao gấp 184 lần so với giá trị ngưỡng cho phép [6]. Điều này chứng minh thực vật lấy từ các khu vực đất ô nhiễm khoáng sản có thể tích tụ lượng thủy ngân khổng lồ trong các bộ phận sinh dưỡng [6].
Mối nguy này thể hiện rõ ràng qua các ca ngộ độc trên người khi dùng dược phẩm cổ truyền không kiểm định. Một nghiên cứu dịch tễ học công bố năm 2015 đã điều tra một chùm ca ngộ độc chì và thủy ngân xảy ra vào năm 2011 ở những người sử dụng các bài thuốc truyền thống Ayurveda tại Mỹ [3]. Sau khi phát hiện ca bệnh đầu tiên, 115 người sử dụng phương pháp thảo dược này đã được xét nghiệm sàng lọc kim loại nặng [3].
Kết quả cho thấy có tới 46 trên tổng số 115 người tham gia (chiếm tỷ lệ 40%) có nồng độ chì trong máu tăng cao ở mức từ 10 microgam/dl trở lên [3]. Đặc biệt, có 9,6% người tham gia có nồng độ chì trong máu chạm mức hoặc vượt quá 50 microgam/dl [3]. Nghiên cứu kết luận sự ô nhiễm trong các sản phẩm thảo dược là vấn đề sức khỏe cộng đồng có ý nghĩa toàn cầu do tình trạng thiếu hụt quy định kiểm soát [3].
Tại Suohuangcang, kim loại nặng cũng được phát hiện trong đất của các vùng đất rừng, đồng cỏ và đất nông nghiệp [2]. Tại Nga, cư dân vùng Chukotka từng bị phơi nhiễm ô nhiễm thủy ngân dai dẳng qua các nguồn thực phẩm tiêu thụ [2]. Việc tiếp xúc với thực phẩm chứa kim loại nặng như chì và cadmium gây ra những tổn thương vĩnh viễn đối với sức khỏe con người [2].
Nguy cơ tổn thương sức khỏe khi nhiễm chì và thủy ngân
Kim loại nặng khi đi vào cơ thể sẽ gây ra nhiều rối loạn bệnh lý nghiêm trọng. Các kim loại nặng có thể gây ra nhiều bệnh lý cho thai nhi ở người [2]. Tác động của việc phơi nhiễm chì và cadmium là sự phá hủy vĩnh viễn các chức năng sinh học [2].
Bụi tự nhiên chứa các kim loại nặng như chì, cadmium, asen, thủy ngân và crom khi phơi nhiễm qua đường hô hấp hoặc tiêu hóa còn có thể gây ra tác động ức chế miễn dịch ở người [4]. Tiếp xúc lâu dài với nồng độ kim loại cao dẫn tới suy giảm sức đề kháng và tổn hại nội tạng [4].
Các bác sĩ lâm sàng cần nắm rõ các dấu hiệu và triệu chứng của ngộ độc chì và thủy ngân để kịp thời can thiệp y tế [1]. Trong các trường hợp ngộ độc nặng, liệu pháp thải sắt (chelation therapy) thường được chỉ định để loại bỏ kim loại nặng ra khỏi cơ thể [1].
Chế độ dinh dưỡng đóng một vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cơ thể trước độc chất. Một số loại vitamin có cơ chế bảo vệ trực tiếp hoặc gián tiếp, giúp can thiệp vào quá trình hấp thu kim loại nặng tại ruột bằng cách tăng bài tiết qua nước tiểu hoặc tạo hiệu ứng hiệp đồng với chất thải độc [7]. Cung cấp đầy đủ vitamin là yếu tố quan trọng trong việc phòng ngừa và điều trị ngộ độc cadmium, thủy ngân và chì [7].
Hiểu lầm tai hại: Dược liệu thiên nhiên là tuyệt đối an toàn
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên, thảo dược truyền thống thì hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng không hại. Đây là quan niệm hết sức sai lầm vì cây cỏ sinh trưởng trong tự nhiên phụ thuộc hoàn toàn vào thổ nhưỡng và môi trường xung quanh [2]. Dược liệu truyền thống hoàn toàn có thể bị nhiễm các kim loại độc hại [3].
Nhiều người cho rằng rễ cây phơi khô, nghiền bột thì vi khuẩn đã chết và bột sẽ sạch. Tuy nhiên, chì, thủy ngân hay cadmium là các nguyên tố kim loại bền vững, không bị phân hủy bởi nhiệt độ sấy, phơi nắng hay quá trình xay xát cơ học thông thường. Chúng vẫn tồn tại nguyên vẹn trong bột thành phẩm.
Một hiểu lầm khác là có thể nhận biết bột nhiễm độc bằng mắt thường hoặc mùi vị. Thực tế, bột mật nhân vốn có vị rất đắng, mùi hăng đặc trưng của rễ cây nên hoàn toàn có thể lấn át mùi lạ của tạp chất. Bằng mắt thường hoặc khứu giác, người tiêu dùng không thể phát hiện được nồng độ vi lượng của kim loại nặng.
Hiện nay, các phương pháp phân tích phổ khối lượng plasma cảm ứng (ICP-MS) và quang phổ hấp thụ nguyên tử (AAS) là kỹ thuật phổ biến để xác định hàm lượng chì, thủy ngân [5] [2]. Các phương pháp này đòi hỏi quy trình xử lý mẫu phức tạp, chi phí cao và máy móc chuyên dụng trong phòng thí nghiệm [2]. Do đó, người dùng không thể tự đánh giá độ tinh khiết của bột thảo dược nếu không có phiếu kiểm nghiệm đạt chuẩn.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù bằng chứng về việc thực vật tích tụ kim loại nặng từ đất là rất rõ ràng, việc đánh giá chính xác từng lô bột mật nhân trôi nổi trên thị trường vẫn gặp nhiều rào cản. Phần lớn các dữ liệu dịch tễ học về ngộ độc thảo dược trên quy mô cộng đồng vẫn còn hạn chế do người dân ít khi đi xét nghiệm độc chất khi có triệu chứng mệt mỏi ban đầu [3].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu kiểm tra kim loại trong thực vật thường tập trung ở những khu vực ô nhiễm cụ thể, như vùng khai thác mỏ tại Trung Spis [6]. Khả năng hấp thụ kim loại nặng cũng thay đổi tùy thuộc vào từng loài thực vật, đặc tính sinh học của rễ và tính chất hóa học của từng loại đất [6].
Để giải quyết vấn đề chi phí và độ phức tạp của các phương pháp phân tích truyền thống, các nhà khoa học đã nghiên cứu cảm biến sinh học toàn tế bào trên vi khuẩn Escherichia coli để phát hiện thủy ngân, cadmium và đồng ở ngưỡng ppm [2]. Dù cảm biến này mở ra triển vọng phân tích nhanh các mẫu sinh học và thực phẩm, việc ứng dụng đại trà trong kiểm nghiệm dược phẩm vẫn đang tiếp tục hoàn thiện [2].
Vì vậy, bằng chứng khoa học cho thấy nguy cơ tồn dư kim loại là hiện hữu trên thực vật nói chung, nhưng để kết luận chính xác một mẫu bột cụ thể an toàn hay không, bắt buộc mẫu đó phải được kiểm định độc lập tại phòng xét nghiệm.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú là nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh xa các loại bột rễ thảo dược trôi nổi. Kim loại nặng có khả năng gây ra nhiều bệnh lý nguy hiểm cho thai nhi và để lại di chứng lâu dài [2]. Việc dung nạp thảo dược không rõ xuất xứ có thể đe dọa sự phát triển bình thường của trẻ.
Người mắc các bệnh mạn tính về gan, thận hoặc người có hệ miễn dịch suy giảm cũng không nên sử dụng dược liệu chưa qua kiểm định. Chì và cadmium gây tổn hại vĩnh viễn cho cơ thể, đồng thời các kim loại này có thể làm suy giảm miễn dịch nghiêm trọng hơn [2] [4].
Người cao tuổi đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị bệnh nền cũng cần thận trọng. Sự tương tác giữa dược liệu thô nhiễm kim loại và các loại thuốc kê đơn có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho thận và gan, dẫn tới các biến chứng phức tạp [1].
Bất kỳ ai khi có ý định sử dụng thảo dược tự nhiên để trị bệnh hoặc bồi bổ đều nên tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế, thay vì tự ý mua và uống bột đóng gói trên mạng xã hội [1].
Lời khuyên lựa chọn và sử dụng thảo dược an toàn
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước mối nguy nhiễm độc chì và thủy ngân từ dược liệu trôi nổi, người tiêu dùng nên thực hiện các nguyên tắc sau:
Chỉ mua sản phẩm dược liệu có xuất xứ rõ ràng, có giấy chứng nhận phân tích chất lượng của cơ quan kiểm nghiệm có thẩm quyền. Tuyệt đối không mua các loại bột rễ cây, bột lá cây không nhãn mác, đóng gói thủ công được quảng cáo truyền miệng.
Không tự ý đào bới hoặc thu hái rễ cây tại các khu vực gần bãi rác, khu công nghiệp, làng nghề hoặc khu mỏ cũ để làm thuốc. Thực vật sinh trưởng tại những vùng đất này có thể tích tụ kim loại nặng cao gấp hàng trăm lần ngưỡng an toàn [6].
Duy trì một chế độ ăn uống lành mạnh, bổ sung đầy đủ các loại vitamin cần thiết qua rau xanh và trái cây tươi. Một chế độ giàu vitamin có thể hỗ trợ cơ thể giảm hấp thu và tăng cường bài tiết kim loại nặng qua đường tiểu [7].
Nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi mạn tính, rối loạn tiêu hóa, đau đầu kéo dài sau khi sử dụng thảo dược, cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra nồng độ kim loại nặng và tư vấn điều trị kịp thời [1].
Thảo dược tự nhiên chỉ thực sự mang lại lợi ích khi được nuôi trồng và chế biến trong điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt. Việc sử dụng bột rễ mật nhân trôi nổi tiềm ẩn mối nguy hại khôn lường từ chì và thủy ngân tích tụ từ môi trường. Hãy là người tiêu dùng thông thái, ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc minh bạch để bảo vệ sức khỏe của chính mình.
