Mâm xôi đen có làm hạ huyết áp? Dữ liệu lâm sàng thực tế

Lời đồn về mâm xôi đen và huyết áp

Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn quả mâm xôi đen (blackberry) hoặc dùng chiết xuất từ loại quả này có thể nhanh chóng làm hạ huyết áp, phục hồi mạch máu. Sự hấp dẫn của các liệu pháp tự nhiên khiến nhiều bệnh nhân tăng huyết áp tìm kiếm các sản phẩm từ quả mọng để giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc điều trị.

Tuy nhiên, liệu mâm xôi đen có thực sự làm hạ chỉ số huyết áp tâm thu trên người như lời đồn? Dữ liệu lâm sàng thực tế cho thấy bức tranh không hoàn toàn màu hồng, và người tiêu dùng cần hiểu đúng ranh giới giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm với tác động thực tế trên cơ thể người.

Sự thật từ dữ liệu khoa học hiện có

Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh mâm xôi đen làm hạ huyết áp ở người. Các nghiên cứu liên quan đến quả mâm xôi đen mới chỉ dừng lại ở mô hình tế bào và động vật gặm nhấm [5, 6].

Trong khi đó, các thử nghiệm lâm sàng trên người đối với các hợp chất polyphenol cùng nhóm hoặc quả mọng tương tự cho thấy: hợp chất chống oxy hóa có thể cải thiện chức năng nội mô (độ giãn mạch) nhưng không làm thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với chỉ số huyết áp tâm thu hay huyết áp tâm trương [1, 2, 4, 8]. Do đó, quả mâm xôi đen không thể thay thế thuốc hạ huyết áp.

Cơ chế tác động: Mâm xôi đen bảo vệ mạch máu ra sao?

Lý do mâm xôi đen nhận được nhiều sự chú ý nằm ở hàm lượng polyphenol và anthocyanin dồi dào. Nghiên cứu thực nghiệm giúp các nhà khoa học hiểu được cách các hoạt chất này tương tác với mạch máu ở cấp độ vi mô [5, 6].

Khi cơ thể dung nạp chế độ ăn nhiều chất béo và đường, hệ thống renin-angiotensin (RAS) bị rối loạn, dẫn đến tăng biểu hiện thụ thể angiotensin type 1 (AT1R) ở thận và động mạch chủ ^[1]. Tình trạng này kích hoạt enzym NADPH oxidase (NOX), cụ thể là NOX1 và NOX4, gây tăng sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS), làm giảm lượng nitric oxide (NO) có sẵn trong nội mô mạch máu và làm tăng huyết áp ^[1]. Trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo, nhiều đường, bổ sung mâm xôi đen cùng mâm xôi đỏ làm giảm biểu hiện AT1R ở thận và động mạch chủ, giảm men NOX ở thận và giảm stress oxy hóa ở động mạch chủ qua việc giảm dấu ấn nitrotyrosine ^[1].

Bên cạnh đó, trên tế bào nội mô động mạch chủ người (HAEC), axit palmitic kích thích làm tăng NOX4 và gây tổn thương oxy hóa, nhưng sự kết hợp giữa mâm xôi đen và mâm xôi đỏ đã làm tăng biểu hiện của NRF2 cùng các protein xuôi dòng, giảm gánh nặng oxy hóa cho tế bào nội mô và tăng chất chuyển hóa NO trong huyết thanh ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự kết hợp này làm giảm sự gia tăng huyết áp do chế độ ăn nhiều chất béo, đường gây ra trên động vật ^[1].

Ở cấp độ tế bào miễn dịch, phân đoạn anthocyanin chiết xuất từ mâm xôi đen được chứng minh có khả năng ức chế sinh tổng hợp NO gây viêm qua enzym iNOS trên dòng tế bào đại thực bào chuột J774 khi bị kích thích bởi lipopolysaccharide ^[2]. Ngược lại, đối với enzym tạo NO có lợi cho mạch máu (eNOS), việc điều hòa tích cực giúp duy trì cân bằng nội môi tim mạch và hỗ trợ kiểm soát huyết áp ^[2]. Hoạt chất anthocyanin chiết xuất cũng đã được thử nghiệm trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người nhằm kiểm soát phản ứng viêm ^[2].

Tuy nhiên, toàn bộ các cơ chế hứa hẹn này mới chỉ được ghi nhận trong ống nghiệm và trên mô hình chuột thí nghiệm [5, 6]. Chuyển hóa ở động vật gặm nhấm rất khác biệt so với cơ thể người, nơi các polyphenol bị biến đổi sâu sắc qua hệ tiêu hóa và gan trước khi vào máu.

Nghiên cứu lâm sàng: Cải thiện nội mô nhưng không giảm huyết áp

Khi bước vào các thử nghiệm lâm sàng đối chứng thực tế trên người, các hoạt chất polyphenol và quả mọng tương tự mâm xôi đen đã bộc lộ những giới hạn rõ ràng.

Thử nghiệm bổ sung Resveratrol cấp tính (2018)

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, bắt chéo, mù đôi, có đối chứng với giả dược tiến hành trên 24 bệnh nhân tăng huyết áp từ 45 đến 65 tuổi có rối loạn chức năng nội mô nền ^[3]. Người tham gia được dùng một liều đơn 300 mg trans-resveratrol hoặc giả dược và đổi nhóm sau 1 tuần ^[3]. Kết quả đo sau 1,5 giờ can thiệp cho thấy độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) tăng đáng kể ở nhóm phụ nữ (từ 4,2 ± 0,5% lên 7,1 ± 1,3%, p = 0,026) nhưng không có sự thay đổi ở nam giới (4,4 ± 0,9% so với 4,9 ± 0,8%, p = 0,588) ^[3]. Bệnh nhân có nồng độ cholesterol LDL cao đáp ứng FMD tốt hơn người có LDL thấp (7,4 ± 1,2% so với 4,3 ± 1,0%, p = 0,004) ^[3]. Điểm mấu chốt là không có sự khác biệt thống kê về huyết áp cánh tay cũng như huyết áp tâm thu động mạch chủ giữa các thời điểm đo ^[3].

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp về Resveratrol (2019)

Để có cái nhìn toàn diện hơn, một phân tích gộp năm 2019 đã tổng hợp dữ liệu từ 28 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (với 33 báo cáo kết quả) trên các bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa và các rối loạn liên quan ^[4]. Kết quả gộp cho thấy can thiệp bằng resveratrol làm tăng đáng kể FMD (SMD 1,77; khoảng tin cậy 95%: 0,25 - 3,29; p = 0,02) ^[4]. Dẫu vậy, bổ sung resveratrol hoàn toàn không làm thay đổi chỉ số huyết áp tâm thu (SMD -0,27; khoảng tin cậy 95%: -0,57 đến 0,03; p = 0,07) và huyết áp tâm trương (SMD -0,21; khoảng tin cậy 95%: -0,52 đến 0,11; p = 0,19) ^[4]. Các tác giả kết luận cần thêm nghiên cứu theo dõi tiến cứu với liều cao hơn và thời gian can thiệp dài hơn ^[4].

Can thiệp quả việt quất ở người có hội chứng chuyển hóa (2015)

Việt quất, một loại quả mọng rất giàu polyphenol tương tự mâm xôi đen, đã được kiểm tra trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược ^[5]. Nghiên cứu sử dụng sinh tố việt quất sấy thăng hoa nguyên quả so sánh với sinh tố giả dược được ghép cặp tương đồng về hình thức, hương vị, dinh dưỡng và lượng chất xơ ^[5]. Kết quả cho thấy can thiệp giúp cải thiện chức năng nội mô nhưng không làm thay đổi huyết áp ^[5]. Nghiên cứu cũng trích dẫn dữ liệu từ Rodriguez và cộng sự cho thấy polyphenol việt quất cải thiện FMD theo thời gian (đạt đỉnh ở 1-2 giờ và 6 giờ) và tăng phụ thuộc liều đến mốc 766 mg tổng polyphenol thì đạt ngưỡng bình nguyên ^[5].

Bột việt quất trên phụ nữ mãn kinh (2022)

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng khác đánh giá tác động của 22 g/ngày bột việt quất sấy thăng hoa trong 12 tuần trên phụ nữ mãn kinh thiếu hụt estrogen (45-65 tuổi) có huyết áp tăng nhẹ hoặc tăng huyết áp giai đoạn 1 ^[6]. Kết quả ở 43 người hoàn thành nghiên cứu cho thấy nồng độ chất chuyển hóa polyphenol trong huyết tương tăng rõ rệt ở tuần 4 và tuần 8 ^[6]. Tại tuần 12, chỉ số FMD chuẩn hóa theo diện tích dưới đường cong tốc độ cắt (FMD/SRAUC) ở nhóm việt quất tăng 96% so với ban đầu (p < 0,05) và vượt trội so với giả dược ^[6]. Dù vậy, huyết áp và độ cứng động mạch hoàn toàn không thay đổi ở cả hai nhóm can thiệp và giả dược ^[6].

Ngoài ra, các nghiên cứu với thực phẩm chứa polyphenol khác như socola đen giàu polyphenol trên bệnh nhân tăng huyết áp độ 1 kèm thừa cân cũng ghi nhận huyết áp có xu hướng giảm nhưng không đạt ý nghĩa thống kê ^[7]. Một số can thiệp dinh dưỡng ở người nhiễm HIV cũng ghi nhận bổ sung folinic acid liều 5 mg/ngày trong 4 tuần giúp cải thiện khả năng phản ứng mạch máu, hay dùng vitamin tổng hợp giúp giảm 38% nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ ở phụ nữ nhiễm HIV mang thai ^[8].

Giá trị thực và những hiểu lầm thường gặp

Từ các dữ liệu trên, độc giả cần phân biệt rõ ràng giữa hai khái niệm: "cải thiện chức năng nội mô" và "hạ huyết áp".

Chức năng nội mô được đo lường thông qua FMD (khả năng giãn động mạch khi tăng lưu lượng dòng máu). Các polyphenol trong quả mọng hay các chất chống oxy hóa thực sự có thể hỗ trợ thành mạch đàn hồi tốt hơn, giảm nhẹ tác động của các gốc tự do [1, 2, 4, 8]. Tuy nhiên, độ giãn mạch cải thiện không đồng nghĩa với việc huyết áp tổng thể sẽ tự động tụt xuống. Huyết áp chịu sự chi phối phức tạp của sức cản mạch ngoại vi, thể tích dịch tuần hoàn, cung lượng tim và sự điều hòa thần kinh - thể dịch.

Hiểu lầm tai hại nhất là xem quả mâm xôi đen hoặc chiết xuất quả mọng như một dạng "thuốc hạ áp tự nhiên". Người bệnh tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để chuyển sang ăn mâm xôi hoặc uống thực phẩm chức năng có thể đối mặt với nguy cơ huyết áp tăng vọt không kiểm soát, dẫn tới tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Quả mâm xôi đen tươi là thực phẩm lành mạnh và an toàn cho đa số mọi người khi dùng trong chế độ ăn hàng ngày. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng sau cần lưu ý đặc biệt:

• Bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp: Tuyệt đối không được giảm liều hoặc bỏ thuốc hạ áp do bác sĩ chỉ định để thay thế bằng các sản phẩm chiết xuất từ mâm xôi đen.
• Người đang dùng nhiều loại thuốc: Các chế phẩm chiết xuất mâm xôi đen cô đặc liều cao có thể gây tương tác không mong muốn với các thuốc chuyển hóa qua gan. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng dạng viên uống bổ sung.
• Nhóm đối tượng đặc biệt (phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ): Chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng an toàn về việc dùng chiết xuất cô đặc liều cao trên các đối tượng này; chỉ nên sử dụng quả tươi như một loại trái cây thông thường trong khẩu phần ăn.

Cách bổ sung mâm xôi đen vào thực đơn hợp lý

Thay vì kỳ vọng mâm xôi đen như một vị thuốc điều trị, hãy xem loại quả này là một thành phần dinh dưỡng bổ trợ trong lối sống lành mạnh:

• Dùng ở dạng quả tươi hoặc quả đông lạnh nguyên bản: Ăn trực tiếp quả tươi hoặc trộn với sữa chua không đường, làm sinh tố. Dạng nguyên quả cung cấp chất xơ tự nhiên, một yếu tố đã được chứng minh có lợi ích bảo vệ sức khỏe tim mạch ^[5].
• Kết hợp đa dạng: Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy sự kết hợp giữa mâm xôi đen và mâm xôi đỏ mang lại hiệu ứng hiệp đồng tốt trong việc kích hoạt các con đường chống oxy hóa NRF2 ^[1]. Do đó, việc phối hợp đa dạng các loại quả mọng trong bữa ăn là lựa chọn tối ưu.
• Lượng dùng: Do chưa có nghiên cứu xác lập liều lượng điều trị chuẩn xác cho mâm xôi đen ở người, bạn chỉ nên sử dụng ở mức vừa phải như một phần của khẩu phần trái cây hàng ngày. Khi muốn sử dụng các sản phẩm chiết xuất mâm xôi dạng viên hoặc dạng bột cô đặc, cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Lời khuyên cho người tăng huyết áp

Quả mâm xôi đen là nguồn cung cấp dồi dào chất chống oxy hóa và anthocyanin có lợi cho sức khỏe thành mạch. Mặc dù các nghiên cứu tiền lâm sàng gợi mở tiềm năng cải thiện phản ứng viêm và chức năng mạch máu, các bằng chứng lâm sàng hiện nay cho thấy chiết xuất quả mọng và các polyphenol liên quan không làm hạ huyết áp tâm thu trên người [1, 2, 4, 8].

Để bảo vệ tim mạch, người bệnh không nên đặt kỳ vọng sai lệch vào một loại "siêu thực phẩm" đơn lẻ. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giảm muối, tăng cường vận động thể lực và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.