Nhiều phụ nữ sau khi sinh con thường được gia đình khuyên nên cắt giảm hoàn toàn gia vị, ăn các món luộc hoặc kho không nêm nếm để nhanh rút bớt nước ứ đọng và tránh nguy cơ bị phù nề chân tay. Thói quen kiêng khem khắt khe này được truyền miệng qua nhiều thế hệ như một giải pháp thanh lọc cơ thể sau kỳ vượt cạn.
Tuy nhiên, việc cắt bỏ hoàn toàn muối ăn trong khẩu phần của sản phụ là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng. Khoa học đã chứng minh chế độ ăn kiêng muối tuyệt đối không giúp giải quyết tình trạng phù nề bệnh lý, ngược lại còn đẩy cả người mẹ lẫn trẻ sơ sinh vào nguy cơ hạ natri máu nguy hiểm.
Hiểu đúng về vai trò của natri trong cơ thể sản phụ
Muối ăn thông thường có cấu tạo hóa học từ natri clorua (NaCl), khi hòa tan vào môi trường nước của cơ thể sẽ phân ly tạo thành các ion điện giải thiết yếu gồm ion natri (Na+) và ion clorua (Cl-) tồn tại trong máu cũng như dịch ngoại bào [1]. Ion natri là một cation đặc biệt quan trọng tham gia vào hoạt động co bóp của tất cả các khối cơ trên toàn cơ thể, bao gồm cả sự co thắt của cơ trơn trong thành mạch máu [1]. Bên cạnh đó, ion natri giữ vai trò chủ chốt trong việc duy trì và giữ nước ở khu gian bào hay dịch ngoại bào [1].
Cơ chế cân bằng nội môi của natri trong cơ thể người bình thường được kiểm soát thông qua cảm giác khát nước, sự đào thải qua nước tiểu của thận và sự bài tiết mồ hôi qua da [1]. Khi lượng natri nạp vào giảm sút, cơ thể sẽ tìm cách thích ứng để duy trì cân bằng nội môi [1]. Tuy nhiên, nếu phụ nữ sau sinh bị rút bỏ natri kết hợp với chế độ ăn kiêng muối quá mức hoặc kéo dài, tình trạng hạ natri máu sẽ bị kích hoạt [1]. Ở mức độ nhẹ và vừa, sự thiếu hụt natri có thể dẫn đến việc giảm tổng lượng nước của cơ thể và làm sụt giảm thể tích nước tiểu bài tiết ra ngoài [1].
Hạ natri máu được xác định theo các mức độ lâm sàng dựa trên nồng độ natri đo được trong máu [2]. Cụ thể, hạ natri máu ở mức độ nhẹ xảy ra khi nồng độ natri dao động từ 130 đến 134 mEq/L [2]. Tình trạng này chuyển sang mức độ trung bình khi chỉ số tụt xuống mức 125 đến 129 mEq/L, và rơi vào mức độ nặng đe dọa tính mạng khi nồng độ natri máu tụt xuống dưới 125 mEq/L [2].
Tác hại nghiêm trọng khi mẹ sau sinh ăn nhạt quá mức
Khi sản phụ kiêng khem muối ăn tuyệt đối, nồng độ natri trong máu sụt giảm sẽ dẫn đến các biểu hiện bệnh lý từ âm thầm đến cấp tính. Ở mức độ hạ natri máu nhẹ, người mẹ sẽ xuất hiện các triệu chứng bao gồm buồn nôn, nôn mửa, cơ thể suy nhược mệt mỏi, đau nhức đầu và suy giảm khả năng nhận thức nhẹ [2]. Các dấu hiệu này thường dễ bị người nhà nhầm lẫn với cảm giác mệt mỏi hay mất sức thông thường sau cuộc chuyển dạ.
Nếu tình trạng thiếu muối tiếp tục kéo dài không được can thiệp, nồng độ natri giảm xuống dưới ngưỡng 125 mEq/L sẽ gây ra hàng loạt biến chứng thần kinh nguy hiểm [2]. Bệnh nhân có thể rơi vào trạng thái mê sảng, lú lẫn, suy giảm ý thức rõ rệt, mất khả năng phối hợp động tác (thất điều), co giật liên tục và trong trường hợp xấu nhất có thể dẫn đến hiện tượng tụt kẹt não gây tử vong [2]. Chế độ ăn uống quá ít muối đã được ghi nhận là một trong những nguyên nhân phổ biến trực tiếp gây ra hạ natri máu trên lâm sàng [2].
Không chỉ tác động đến hệ thần kinh và cân bằng nước, việc cắt giảm muối ăn còn ảnh hưởng tiêu cực đến hệ nội tiết của người mẹ. Một nghiên cứu công bố năm 2003 tại Colombia trên 404 bà mẹ sinh non hoặc sinh con nhẹ cân cho thấy việc hạn chế muối làm gia tăng nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) [3]. Ở thời điểm đánh giá đầu tiên, nồng độ TSH ở nhóm các bà mẹ kiêng muối lên tới 20,1 ± 2 mU/L, cao hơn đáng kể so với mức 14,6 ± 0,85 mU/L ở nhóm đối chứng không kiêng muối [3]. Sự thiếu hụt muối i-ốt do ăn nhạt quá mức có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giáp cận lâm sàng của sản phụ [3].
Chế độ ăn nhạt không giúp làm giảm phù nề sau sinh
Rất nhiều sản phụ tin rằng ăn nhạt hoàn toàn sẽ giúp cơ thể nhanh chóng đào thải bớt lượng nước thừa và hết sưng phù. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy nồng độ natri trong máu hoàn toàn không có mối tương quan nào với các triệu chứng phù nề hay nhiễm độc thai nghén.
Một nghiên cứu hồi cứu thực hiện từ năm 1989 đến 1993 trên 160 bệnh nhân tiền sản giật đã kiểm tra nồng độ natri máu tại thời điểm nhập viện, thời điểm thấp nhất trước sinh, ngay sau sinh và thời điểm 3 đến 8 ngày sau khi sinh [4]. Kết quả cho thấy nồng độ natri huyết thanh trung bình của sản phụ lúc nhập viện là 135,6 mmol/L, giảm xuống 134,9 mmol/L trước sinh và tiếp tục giảm xuống còn 134,0 mmol/L ở giai đoạn 3 đến 8 ngày sau sinh [4]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào giữa nồng độ natri máu với các triệu chứng như huyết áp tâm trương, protein niệu, tình trạng tăng phản xạ và đặc biệt là hiện tượng phù nề [4]. Các nhà khoa học khẳng định không có cơ sở khoa học để áp dụng chế độ ăn ít muối nhằm điều trị các triệu chứng tiền sản giật [4].
Tương tự, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu công bố năm 2021 tại Bệnh viện Đại học Udine theo dõi 59 sản phụ mắc tiền sản giật ghi nhận có tới 20 người (chiếm 34%) bị hạ natri máu dưới 135 mmol/L [5]. Trong đó, có 1 bệnh nhân (chiếm 1,6%) bị hạ natri máu nặng với chỉ số tụt xuống mức 117 mmol/L [5]. Tổng hợp dữ liệu từ 22 bài báo khoa học với 60 ca bệnh tiền sản giật kèm hạ natri máu cho thấy mức natri thấp nhất ghi nhận được là 113 mmol/L ở tuần thứ 25 của thai kỳ [5]. Tình trạng tụt natri máu vốn đã rất thường gặp ở những phụ nữ có rối loạn huyết áp thai kỳ, vì vậy việc bắt người mẹ phải kiêng muối triệt để càng khiến bệnh cảnh trở nên phức tạp hơn [5].
Chế độ ăn kiêng muối làm tăng vọt nguy cơ phát triển biến chứng hạ natri máu ở những người có vấn đề về huyết áp. Một nghiên cứu bệnh chứng công bố năm 2024 tại Rwanda tiến hành trên 245 người bệnh tăng huyết áp (gồm 110 ca bệnh hạ natri và 135 ca đối chứng) cho thấy tỷ số chênh mắc hạ natri máu ở những người kiêng muối cao gấp 9,9 lần so với người không kiêng muối [6]. Trong nhóm nghiên cứu này, có 159 người kiêng muối thì có tới 74 người áp dụng chế độ ăn hoàn toàn không có muối [6].
Mối nguy hạ natri máu ở trẻ sơ sinh bú mẹ
Chế độ dinh dưỡng nghèo nàn natri và các biện pháp kiêng khem của người mẹ trước và sau sinh còn đe dọa trực tiếp tới tính mạng của đứa con. Việc giảm lượng muối cung cấp cho mẹ có thể dẫn đến hạ natri máu sơ sinh thông qua cơ chế suy giảm natri và hiện tượng pha loãng máu [7].
Báo cáo lâm sàng từ năm 1979 đã ghi nhận 3 trường hợp trẻ sơ sinh bị hạ natri máu bắt nguồn từ người mẹ bị nhiễm độc thai nghén áp dụng chế độ ăn kiêng natri kết hợp dùng thuốc lợi tiểu trong 2 tuần trước sinh [7]. Trong nghiên cứu trên 160 bệnh nhân tiền sản giật, có 5 bà mẹ ghi nhận mức natri máu tụt rất thấp xuống 130 mmol/L hoặc thấp hơn trong thời gian nằm viện [4]. Đáng chú ý, có 3 trong số 5 đứa trẻ sinh ra từ các bà mẹ này bị hạ natri máu sơ sinh, và 2 trẻ sơ sinh đã phải điều trị bổ sung natri khẩn cấp [4].
Khi trẻ sơ sinh bị hạ natri máu có triệu chứng, các hậu quả lâm sàng xuất hiện vô cùng nặng nề bao gồm co giật, cơn ngừng thở, các đợt tím tái, suy hô hấp, khó khăn trong việc bú mẹ và sụt cân quá mức sau sinh [8]. Mặc dù trẻ đủ tháng khỏe mạnh thông thường không cần bổ sung thêm natri nhờ chức năng ống thận đã trưởng thành, nhưng nếu người mẹ bị hạ natri nghiêm trọng, trẻ sinh ra vẫn có nguy cơ cao bị co giật sơ sinh do hạ natri máu [8]. Các báo cáo y khoa ghi nhận nồng độ natri máu ở nhóm trẻ sơ sinh này có thể giảm sâu xuống mức 118 đến 128 mmol/L [5].
Nguy cơ hạ natri máu ở sản phụ và trẻ sơ sinh còn bị cộng hưởng bởi quá trình truyền dịch trong khi sinh con. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cho thấy việc sử dụng các dung dịch không chứa natri như dung dịch đường dextrose 5% hoặc 10% trong quá trình chuyển dạ có thể gây ra hạ natri máu cấp tính ngay cả ở những sản phụ trước đó có nồng độ natri máu hoàn toàn bình thường [8].
Hiểu lầm thường gặp về việc kiêng muối sau khi sinh
Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "ăn mặn sẽ làm máu huyết khó lưu thông và gây tích nước, vì thế phải ăn nhạt tuyệt đối". Thực tế, sự tích tụ nước và sưng phù sau sinh chủ yếu do thay đổi nội tiết tố và áp lực mạch máu trong thai kỳ, hoàn toàn không liên quan đến việc nêm nếm muối ở mức thông thường [4]. Việc kiêng muối tuyệt đối không làm giảm triệu chứng phù nề hay hạ huyết áp tâm trương [4].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ những ai ăn uống thiếu thốn mới bị thiếu muối. Tuy nhiên, tình trạng hạ natri máu xảy ra chủ yếu do việc cố tình cắt bỏ hoàn toàn muối ăn khỏi bữa cơm hằng ngày, hoặc phối hợp sai lầm giữa ăn nhạt với việc dùng các loại thuốc lợi tiểu, thuốc hạ huyết áp [2, 8]. Một số gia đình thậm chí còn ép sản phụ uống thật nhiều nước lọc để có nhiều sữa, vô tình làm nồng độ natri máu vốn đã thấp lại càng bị pha loãng nghiêm trọng hơn [2].
Bên cạnh đó, việc loại bỏ hoàn toàn muối ăn có thể gây ra những rối loạn chuyển hóa khác. Sự rút bỏ natri đột ngột ở những người có cơ địa nhạy cảm với muối có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh đái tháo đường [1]. Do đó, việc cắt giảm hoàn toàn muối ăn là một biện pháp can thiệp phi sinh lý và cần được nhìn nhận lại một cách khoa học [1].
Ai nên thận trọng với lượng muối nạp vào?
Phụ nữ sau sinh có tiền sử mắc các bệnh lý tim mạch, suy tim, xơ gan hoặc suy thận cần đặc biệt tuân thủ chỉ dẫn của bác sĩ điều trị về lượng muối tiêu thụ [2]. Đối với nhóm đối tượng này, việc kiểm soát natri và hạn chế lượng dịch tự do đưa vào cơ thể phải được tính toán cá thể hóa dựa trên từng thể bệnh [2].
Sản phụ có chẩn đoán tiền sản giật, cao huyết áp thai kỳ hoặc đang sử dụng các thuốc tác động đến nồng độ natri trong máu (như thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế men chuyển, thuốc chống trầm cảm dòng SSRI) phải tuyệt đối cẩn trọng [8]. Người mẹ không được tự ý kiêng muối cực đoan vì nguy cơ xảy ra biến chứng hạ natri máu ở nhóm bệnh nhân này là rất cao [4, 6].
Những sản phụ sinh sống tại các khu vực thiếu hụt i-ốt cũng không nên kiêng muối [3]. Việc kiêng muối ở những vùng này sẽ làm mất đi nguồn cung cấp muối i-ốt chính cho cơ thể, khiến nồng độ TSH tăng vọt và làm tăng nguy cơ suy giáp ở cả mẹ và trẻ sơ sinh [3]. Khi phát hiện mẹ có nồng độ natri máu thấp trước hoặc sau sinh, nhân viên y tế cần khai thác kỹ tiền sử dùng thuốc, tình trạng mất nước và kiểm tra các bệnh lý nền như suy giáp, suy tuyến thượng thận hay hội chứng tiết hormone chống bài niệu không thích hợp (SIADH) [5, 7].
Cách ăn uống khoa học và bảo đảm an toàn cho sản phụ
Để đảm bảo sức khỏe và duy trì nguồn sữa an toàn cho con nhỏ, phụ nữ sau sinh cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và hợp lý:
- Không áp dụng chế độ ăn kiêng muối hoàn toàn: Sản phụ vẫn cần nêm nếm muối và gia vị vừa phải vào các món ăn hàng ngày để cung cấp đủ lượng natri cần thiết cho các tế bào cơ bắp và hoạt động thần kinh [1].
- Ưu tiên sử dụng muối i-ốt: Sử dụng muối có bổ sung vi chất i-ốt trong nấu nướng để bảo vệ chức năng tuyến giáp cho cả mẹ và con, tránh làm tăng nồng độ TSH gây suy giáp cận lâm sàng [3].
- Không lạm dụng truyền dịch hoặc uống nước trắng quá nhiều: Hạn chế việc bù dịch quá mức bằng các dung dịch không chứa chất điện giải, bởi sự dư thừa nước tự do trong cơ thể sẽ làm hòa loãng natri huyết thanh và kích hoạt hạ natri máu cấp tính [7, 8].
- Bổ sung các vi chất thay thế tự nhiên: Đối với những sản phụ có huyết áp hơi cao sau sinh, thay vì loại bỏ hoàn toàn muối, việc tăng cường bổ sung kali và canxi thông qua chế độ ăn có thể là giải pháp sinh lý và an toàn hơn đã được ghi nhận [1].
- Theo dõi các dấu hiệu cảnh báo: Nếu sản phụ sau sinh xuất hiện các biểu hiện như buồn nôn, đau nhức đầu dai dẳng, mệt mỏi rũ rượi, suy giảm nhận thức hoặc co giật, cần lập tức đưa đến cơ sở y tế để được kiểm tra điện giải đồ [2]. Các trường hợp hạ natri máu nặng dưới 125 mEq/L kèm triệu chứng sẽ phải truyền cấp cứu bằng dung dịch muối ưu trương 3% và kiểm soát tốc độ bù dịch chặt chẽ để tránh tổn thương thần kinh [2].
Chế độ ăn nhạt hoàn toàn không phải là phương pháp thanh lọc cơ thể hay cách thức an toàn để giảm phù nề cho phụ nữ sau sinh. Việc kiêng muối cực đoan chỉ mang lại những hệ lụy nguy hiểm cho cả người mẹ và trẻ sơ sinh. Các sản phụ hãy duy trì một khẩu phần ăn nêm nếm vừa vặn, đủ chất và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nếu có các bệnh lý nền về huyết áp hay thận.
