Huyết áp cao sau sinh: DASH có thay thế được thuốc huyết áp?

Sau khi sinh nở, nhiều phụ nữ phải đối mặt với tình trạng huyết áp tăng cao và lo ngại về tác dụng phụ của thuốc khi đang chăm sóc con nhỏ. Điều này dẫn đến xu hướng tìm kiếm các giải pháp tự nhiên, trong đó có thắc mắc liệu chế độ ăn DASH có thể dùng để thay thế hoàn toàn thuốc hạ áp hay không.

Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện tại là: Chế độ ăn DASH không thể thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp sau sinh. Các thử nghiệm lâm sàng và tổng quan y khoa cho thấy DASH là một biện pháp hỗ trợ kiểm soát huyết áp hiệu quả khi kết hợp cùng điều trị y tế, chứ không có dữ liệu chứng minh chế độ ăn này đủ khả năng loại bỏ nhu cầu dùng thuốc ở phụ nữ bị cao huyết áp hậu sản ^[1], ^[2], ^[3].

Chế độ ăn DASH tác động thế nào đến huyết áp?

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) tập trung vào việc tăng cường trái cây, rau xanh, các sản phẩm từ sữa ít béo, đồng thời giảm tổng lượng chất béo, chất béo bão hòa, cholesterol và đồ ngọt ^[2]. Mô hình ăn uống này đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng lớn như PREMIER, DASH-Sodium và OmniHeart về khả năng kiểm soát huyết áp ở nhóm người có tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp giai đoạn I ^[4], ^[2].

Bên cạnh tác động hạ áp, DASH còn hỗ trợ cải thiện tình trạng rối loạn lipid máu, cân bằng acid uric và hỗ trợ bệnh nhân suy tim ^[4]. Do đó, các tài liệu y khoa xem DASH là công cụ bổ trợ phi dược lý quan trọng, có thể áp dụng đồng thời với thuốc hạ áp và các can thiệp lối sống khác ^[4], ^[2].

Nghiên cứu nói gì về DASH ở giai đoạn thai kỳ và sau sinh?

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2019 được thực hiện trên 85 phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính hoặc tăng huyết áp thai kỳ (chia thành 41 người nhóm chứng và 44 người theo chế độ DASH) ^[1]. Kết quả cho thấy nhóm DASH có tỷ lệ tiền sản giật, sinh non và trẻ nhẹ cân thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng (P < 0,05) ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ tăng huyết áp thai kỳ sau sinh (postpartum GH) giữa hai nhóm (P > 0,05) ^[1].

Một nghiên cứu đoàn hệ lớn năm 2021 trên 3.414 phụ nữ tại Hà Lan đã đánh giá mức độ tuân thủ DASH qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm ^[5]. Điểm số DASH cao hơn có liên quan đến việc hạ huyết áp tâm trương vào giữa thai kỳ và cải thiện chức năng mạch máu thai nhi - bánh nhau ^[5]. Dù vậy, chế độ ăn DASH không cho thấy mối liên hệ rõ rệt với huyết áp tâm thu trong suốt thai kỳ, huyết áp giai đoạn cuối thai kỳ, hay việc giảm nguy cơ mắc các rối loạn tăng huyết áp thai kỳ ở quần thể nguy cơ thấp ^[5].

Ngoài ra, một nghiên cứu phương pháp luận năm 2019 tại Rio de Janeiro (Brazil) đã tiến hành điều chỉnh mô hình thực phẩm của DASH để phù hợp với điều kiện kinh tế, địa lý nhằm tư vấn dinh dưỡng cho phụ nữ sau sinh tại trạm y tế cơ sở ^[6]. Nghiên cứu này khẳng định DASH có thể thích ứng tốt cho dinh dưỡng hậu sản nhưng chỉ đóng vai trò hướng dẫn chăm sóc sức khỏe ban đầu ^[6].

Bằng chứng hiệp đồng: DASH hỗ trợ thuốc, không thay thế thuốc

Vai trò thực sự của DASH là tăng cường hiệu quả điều trị của thuốc hạ áp chứ không phải gạt bỏ thuốc. Một thử nghiệm lâm sàng chéo, ngẫu nhiên năm 2003 trên 55 bệnh nhân tăng huyết áp vô căn đã so sánh chế độ ăn DASH phối hợp với thuốc hạ áp losartan (50 mg/ngày) hoặc giả dược trong 8 tuần ^[3]. Khi dùng đơn độc với giả dược, DASH giúp giảm huyết áp tâm thu lưu động 24 giờ (-5,3 mm Hg) ^[3]. Đáng chú ý, khi kết hợp DASH với losartan, mức giảm huyết áp đạt tới -11,7 mm Hg tâm thu và -6,9 mm Hg tâm thu (P < 0,05 so với chế độ ăn đối chứng dùng thuốc), cho thấy DASH làm tăng đáng kể đáp ứng hạ áp của thuốc ^[3].

Một can thiệp khác năm 2019 tích hợp chế độ ăn DASH vào kế hoạch điều trị của phụ nữ Mỹ gốc Phi bị tăng huyết áp ghi nhận huyết áp tâm thu giảm 5 mm Hg và tâm trương giảm 4 mm Hg, nhưng mức giảm này chưa đạt ý nghĩa thống kê (P = 0,176) ^[7]. Nhóm nghiên cứu kết luận DASH là biện pháp bổ trợ hữu hiệu và cần được duy trì xuyên suốt các giai đoạn điều trị ^[7].

Bên cạnh đó, việc tuân thủ chế độ ăn là rào cản lớn. Phân tích từ dữ liệu khảo sát NHANES (2007–2012) cho thấy những người được chẩn đoán tăng huyết áp thực tế lại tiêu thụ nhiều natri, chất béo bão hòa hơn và ít tuân thủ chế độ ăn DASH hơn nhóm chưa được chẩn đoán ^[8]. Do đó, việc phụ thuộc hoàn toàn vào chế độ ăn mà bỏ qua thuốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ kiểm soát thất bại.

Những điều nghiên cứu chưa giải đáp

Các nghiên cứu hiện tại để lại nhiều khoảng trống quan trọng đối với tình trạng tăng huyết áp sau sinh:

• Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào đối đầu trực tiếp giữa việc "chỉ dùng DASH" và "dùng thuốc hạ áp" ở phụ nữ sau sinh bị tăng huyết áp.
• Chưa có dữ liệu xác định mức độ an toàn của việc tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc huyết áp sau sinh khi bắt đầu áp dụng DASH.
• Nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng DASH chuyên biệt cho thời kỳ hậu sản hiện còn rất hạn chế về số lượng và quy mô mẫu ^[1], ^[6].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng DASH kiểm soát huyết áp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn nhiều rau củ quả là đã hoàn thành chế độ DASH và có thể tự ý ngưng thuốc điều trị. Thực tế, DASH đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt về tỷ lệ natri, tổng lượng chất béo bão hòa, đường và khẩu phần sữa ít béo ^[2].

Một hiểu lầm khác là xem chế độ ăn có thể tạo ra tác dụng hạ áp tức thì như thuốc cấp cứu. Các can thiệp dinh dưỡng cần thời gian nhiều tuần để phát huy hiệu quả hỗ trợ, trong khi huyết áp cao sau sinh cần được kiểm soát ổn định liên tục nhằm phòng tránh các biến cố mạch máu nguy hiểm.

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn DASH?

Mặc dù DASH phù hợp với đa số quần thể, các hướng dẫn y khoa khuyến cáo cần thận trọng và đánh giá kỹ lưỡng trước khi bắt đầu ở một số nhóm bệnh nhân ^[2]:

• Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc bệnh gan mạn tính ^[2].
• Người đang được kê đơn các thuốc đối kháng hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) do nguy cơ rối loạn điện giải ^[2].
• Bệnh nhân suy tim mạn tính, đái tháo đường typ 2 chưa kiểm soát, người không dung nạp lactose hoặc mắc bệnh celiac cần được điều chỉnh thực đơn phù hợp thay vì áp dụng nguyên bản ^[2].
• Phụ nữ sau sinh đang cho con bú cần thảo luận với chuyên gia y tế để đảm bảo chế độ ăn cung cấp đủ năng lượng và dưỡng chất cho quá trình tiết sữa.

Người bệnh không nên tự ý ngưng, giảm liều thuốc huyết áp khi chưa có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế cho phụ nữ sau sinh

Để kiểm soát huyết áp an toàn sau sinh, người mẹ nên duy trì dùng thuốc đúng theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc sản khoa. Chế độ ăn uống nên được xem là giải pháp đồng hành lâu dài.

Khi áp dụng các nguyên tắc của DASH, hãy ưu tiên bổ sung rau củ, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt, thịt nạc và các loại sữa ít béo ^[2]. Đồng thời, cần chủ động giảm lượng muối nêm nếm, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn giàu natri và chất béo bão hòa ^[2], ^[8]. Mọi sự điều chỉnh về thuốc hạ áp chỉ được thực hiện sau khi bác sĩ theo dõi chỉ số huyết áp định kỳ và đánh giá tình trạng hồi phục thực tế.

Kết luận

Chế độ ăn DASH là giải pháp dinh dưỡng lành mạnh giúp hỗ trợ kiểm soát huyết áp và nâng cao hiệu quả của thuốc hạ áp ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, DASH không thể thay thế phác đồ điều trị bằng thuốc ở phụ nữ bị cao huyết áp sau sinh ^[1]. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi bất kỳ liệu trình thuốc hay can thiệp dinh dưỡng nào trong giai đoạn hậu sản.