Phụ nữ mang thai thường đổi khẩu vị, thèm chua hoặc ngọt. Nhưng nếu mẹ bầu liên tục thèm nhai đá lạnh suốt ngày, bất chấp thời tiết, đây không phải chuyện bình thường. Rất nhiều người thắc mắc liệu thói quen kỳ lạ này có phải là tín hiệu cầu cứu từ cơ thể hay không.
Câu trả lời là có. Y học gọi hành vi thèm và nhai đá lạnh một cách cưỡng chế là hội chứng Pagophagia [1]. Tình trạng này có mối liên hệ mật thiết với sự thiếu hụt sắt, có thể kèm theo thiếu máu hoặc chưa tới mức thiếu máu [1].
Khi cơn thèm đá lạnh không chỉ vì khát
Pagophagia là một dạng cụ thể của hội chứng Pica — thuật ngữ chỉ hành vi ăn các chất không phải thực phẩm hoặc không có giá trị dinh dưỡng như đất sét, cao su, đá lạnh [1]. Hội chứng này xuất hiện phổ biến ở phụ nữ mang thai và trẻ em độ tuổi tiền dậy thì [1]. Thay vì thèm các thực phẩm giàu sắt tự nhiên, người thiếu sắt mắc chứng Pica lại chỉ tìm kiếm những thứ hoàn toàn không chứa sắt như đá viên [1].
Trước đây, Pagophagia thường được mô tả là hành vi ăn quá nhiều đá từ khay làm đá hoặc cạo tuyết bám trên thành tủ đông [2]. Ngày nay, với sự xuất hiện của máy làm đá tự động và tủ lạnh không đóng tuyết, biểu hiện bệnh đã thay đổi tinh vi hơn [2]. Người bệnh có thể liên tục ngậm hoặc nhai đá từ các cốc nước cỡ lớn ở cửa hàng thức ăn nhanh, hoặc uống nước đóng chai đem cấp đông [2].
Mặc dù rất phổ biến, tình trạng này thường bị bỏ sót khi đi khám [1]. Nguyên nhân chủ yếu do nhân viên y tế thiếu nhận thức về Pica hoặc không chủ động hỏi bệnh nhân về thói quen ăn uống kỳ lạ này [1]. Tại các phòng khám ngoại trú, không có xét nghiệm hóa học nào chẩn đoán riêng cho Pagophagia, nên việc hỏi bệnh sử dinh dưỡng đóng vai trò quyết định [3].
Tại sao thiếu sắt lại khiến não bộ thèm đá lạnh?
Nhiều giả thuyết đã được đặt ra để lý giải vì sao thiếu sắt lại dẫn đến hành vi ăn đá, nhưng hiện chưa có một lời giải thích duy nhất nào được đồng thuận tuyệt đối [2]. Dù vậy, giới khoa học đều thống nhất rằng Pagophagia là triệu chứng của việc thiếu sắt, chứ không phải nguyên nhân gây ra thiếu sắt [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đưa ra giả thuyết về cơ chế mạch máu và thần kinh rất thuyết phục [4]. Các nhà khoa học cho rằng hành vi nhai đá kích hoạt các thay đổi mạch máu, dẫn đến việc ưu tiên hoặc làm tăng lưu lượng máu tưới cho não [4]. Cơ chế này có thể đến từ việc kích hoạt "phản xạ lặn" (dive reflex) gây co mạch ngoại vi và dồn máu về não, hoặc do kích hoạt hệ thần kinh giao cảm làm tăng dòng máu lên não [4].
Một tổng quan nghiên cứu năm 2025 củng cố thêm góc nhìn này khi chỉ ra các đặc điểm sinh lý của việc ăn đồ lạnh [5]. Nhiều nghiên cứu cho thấy kích thích lạnh tại khoang miệng làm tăng vận tốc dòng máu ở động mạch não giữa, tăng huyết áp ngoại vi và làm chậm nhịp tim [5]. Việc nhai đá giúp cải thiện sự chú ý bằng cách nâng cao lưu lượng máu não hoặc cung cấp nhiều oxy hơn cho não bộ đang bị thiếu hụt do thiếu máu [5].
Một giả thuyết khác từng được đề xuất là thiếu sắt gây đau lưỡi (viêm lưỡi) hoặc khô miệng, nên bệnh nhân nhai đá để giảm đau và làm dịu niêm mạc [3]. Tuy nhiên, phần lớn người mắc Pagophagia không hề than phiền về triệu chứng đau miệng, và thực tế có những bệnh nhân thiếu sắt lại nhai dây thun hoặc mút xốp — những thứ không hề có tính chất giảm đau [3]. Do đó, yếu tố thần kinh trung ương và lưu lượng máu não vẫn là hướng giải thích có trọng lượng hơn [6].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hội chứng nhai đá?
Mối liên hệ giữa thiếu máu thiếu sắt và hành vi nhai đá đã được chứng minh qua cả thực nghiệm trên động vật lẫn nghiên cứu lâm sàng trên người. Ngay từ năm 1970, một nghiên cứu trên chuột bạch bị gây thiếu máu bằng cách rút máu đã cho thấy chúng tiêu thụ lượng nước hàng ngày dưới dạng đá lạnh nhiều hơn đáng kể so với nhóm chuột khỏe mạnh [7]. Khi tình trạng thiếu máu hồi phục, hành vi ăn đá ở chuột cũng biến mất [7].
Trên người, dữ liệu từ các phụ nữ mang thai bị thiếu sắt cho thấy tỷ lệ mắc hội chứng Pica dao động rất rộng, từ 8% đến 65% [1]. Một nghiên cứu thực hiện tại khu vực Mỹ Latinh ghi nhận tỷ lệ Pica chiếm từ 23% đến 44% ở nhóm thai phụ thiếu sắt [1].
Một nghiên cứu bệnh - chứng tại Pháp diễn ra từ ngày 19/4/1999 đến 18/4/2000 đã khảo sát 158 bệnh nhân thiếu máu nhập viện [1]. Kết quả cho thấy có 35 bệnh nhân (chiếm 44%) trong nhóm thiếu máu thiếu sắt thường xuyên ăn các chất phi thực phẩm (chủ yếu là đất sét và đá lạnh), trong khi tỷ lệ này ở nhóm đối chứng chỉ là 7 người (chiếm 9%), sự khác biệt có ý nghĩa thống kê rất rõ rệt [1]. Đáng chú ý, tỷ lệ thèm các loại thức ăn thông thường lại không có sự khác biệt giữa hai nhóm [1].
Năm 2014, một nghiên cứu khảo sát 81 bệnh nhân thiếu máu thiếu sắt (được định nghĩa khi nồng độ hemoglobin dưới 12,0 g/dl và ferritin dưới 12 ng/ml) về thói quen ăn đá [6]. Tiêu chuẩn xác định Pagophagia là hành vi ăn lặp đi lặp lại có tính cưỡng chế ít nhất một khay đá mỗi ngày, hoặc thói quen ăn đá thuyên giảm sau khi bổ sung sắt [6]. Kết quả ghi nhận 13 bệnh nhân (chiếm 16,0%) mắc Pagophagia [6]. Điểm đặc biệt là liệu pháp bổ sung sắt đường uống đã chữa khỏi cơn thèm đá trước cả khi chỉ số hemoglobin kịp phục hồi và trước khi kho dự trữ sắt ở mô được lấp đầy [6].
Cũng trong năm 2014, hai nghiên cứu liên tiếp đã kiểm chứng tác động của nhai đá lên tốc độ xử lý thần kinh [4]. Ở Nghiên cứu 1, tỷ lệ mắc Pagophagia ở người không thiếu máu chỉ là 4%, nhưng vọt lên tới 56% ở người thiếu máu [4]. Ở Nghiên cứu 2 (một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô nhỏ), những người thiếu máu thiếu sắt và người khỏe mạnh được phân chia ngẫu nhiên vào nhóm nhai đá hoặc uống nước ấm, sau đó làm bài kiểm tra hiệu suất liên tục để đo thời gian phản xạ, độ biến thiên phản xạ, lỗi bốc đồng và lỗi mất tập trung [4]. Khi uống nước ấm, nhóm thiếu máu làm bài kém hơn hẳn so với người khỏe mạnh [4]. Tuy nhiên, việc nhai đá đã cải thiện ngoạn mục thời gian phản xạ ở người thiếu máu, trong khi không tạo ra thay đổi nào ở nhóm khỏe mạnh (vốn đã đạt ngưỡng tối đa về sự tỉnh táo) [4].
Các báo cáo ca bệnh lâm sàng cũng ghi nhận mức độ tiêu thụ đá đáng kinh ngạc. Một loạt ca bệnh năm 2005 tại Oman báo cáo 3 trường hợp thiếu máu thiếu sắt nặng có nồng độ ferritin huyết thanh chỉ ở mức 2-3 ng/mL [8]. Những bệnh nhân này ăn tới 2 khay đá và nhiều túi đá mỗi ngày [8]. Sau khi điều trị bằng liệu pháp sắt, chứng thèm đá tự động biến mất hoàn toàn trong vòng 2 tuần [8].
Giá trị của dấu hiệu cảnh báo và giới hạn bằng chứng
Việc nhận diện mối quan hệ chặt chẽ giữa chứng thèm đá và thiếu sắt cung cấp một công cụ sàng lọc đơn giản nhưng quý giá để phát hiện sớm các nhóm nguy cơ [3]. Khi cơ thể bắt đầu cạn kiệt sắt, triệu chứng thèm đá có thể xuất hiện và cũng sẽ biến mất rất nhanh ngay khi được bù sắt, thậm chí sớm hơn sự phục hồi của các chỉ số xét nghiệm máu [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn còn những giới hạn nhất định. Tỷ lệ lưu hành chính xác của hội chứng Pica và Pagophagia vẫn chưa được nghiên cứu thật sự đầy đủ trên quy mô lớn [1]. Hơn nữa, cơ chế sinh bệnh học chính xác ở cấp độ sinh hóa thần kinh trung ương vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ, đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về tác động thần kinh - hành vi của kích thích lạnh trên cả người và động vật [6].
Những hiểu lầm thường gặp về thói quen ăn đá
Hiểu lầm phổ biến nhất là gộp chung mọi sở thích ăn đá vào bệnh lý. Thực tế, việc dùng đá lạnh để giải khát sau khi vận động thể lực hoặc trong thời tiết nóng bức là phản ứng sinh lý hoàn toàn bình thường [3]. Một số người cũng ngậm đá để làm dịu cảm giác khô miệng hiệu quả hơn so với uống nước lạnh [3]. Pagophagia bệnh lý chỉ được tính khi đó là sự thèm khát mang tính cưỡng chế, lặp đi lặp lại với số lượng lớn [6].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ có thiếu sắt mới gây ra chứng cuồng ăn đá. Dù thiếu sắt là nguyên nhân hàng đầu, Pagophagia không phải lúc nào cũng do rối loạn sắt gây ra [3]. Ở một số trường hợp, bệnh nhân sử dụng hành vi nhai đá như một cơ chế đối phó với căng thẳng tâm lý, gắn liền với hành vi cưỡng chế hoặc rối loạn trầm cảm [1]. Ít gặp hơn, tình trạng này có thể xuất hiện ở người mắc rối loạn phổ tự kỷ, sa sút trí tuệ, chậm phát triển tâm thần hoặc loạn thần, đôi khi được xem như một hành vi tự gây thương tích [3].
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng việc ăn các chất lạ trong hội chứng Pica là vô hại. Thực chất, sự hiện diện của các chất phi dinh dưỡng trong đường tiêu hóa có thể làm giảm khả năng hấp thu sắt của cơ thể [1]. Thậm chí, thực hành Pica đôi khi gây ra các rối loạn dinh dưỡng nguy hiểm khác, chẳng hạn như gây hạ kali máu nếu ăn đất sét [2].
Ai nên thận trọng khi bỗng nhiên thèm đá lạnh?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là phụ nữ đang trong độ tuổi hành kinh, phụ nữ mang thai và đang cho con bú, do tỷ lệ thiếu hụt sắt ở các đối tượng này rất cao [3]. Trẻ em và thanh thiếu niên độ tuổi tiền dậy thì cũng là nhóm dễ mắc phải hội chứng này [1].
Nhóm thứ hai là những người bị mất máu dẫn đến cạn kiệt sắt, bao gồm người hiến máu thường xuyên, bệnh nhân vừa trải qua chấn thương lớn hoặc phẫu thuật, hoặc người bị xuất huyết từ đường mũi, miệng, tiêu hóa hay thận [3].
Nhóm thứ ba là những bệnh nhân gặp vấn đề về hấp thu hoặc sử dụng sắt trong chế độ ăn [3]. Cụ thể, người mắc bệnh Celiac (bất dung nạp gluten), người nhiễm vi khuẩn H. pylori dạ dày, hoặc bệnh nhân sau phẫu thuật nối tắt dạ dày (gastric-bypass) giảm cân đều có nguy cơ cao phát triển chứng Pagophagia do thiếu sắt [3]. Ngoài ra, bệnh nhân thiếu máu hồng cầu hình liềm cũng được ghi nhận có các hành vi Pica bất thường [2].
Làm gì khi phát hiện bản thân hoặc người nhà nghiện ăn đá?
Nếu nhận thấy bản thân (đặc biệt khi đang mang thai) có thói quen nhai từ một khay đá trở lên mỗi ngày một cách không kiểm soát, bước đầu tiên cần làm là đi khám để xét nghiệm máu kiểm tra nồng độ hemoglobin và dự trữ sắt (ferritin) [6]. Người bệnh cần chủ động kể rõ với bác sĩ về thói quen ăn đá hoặc các chất lạ khác, vì bác sĩ có thể bỏ sót nếu không hỏi trực tiếp [1].
Nếu nguyên nhân được xác định là thiếu máu thiếu sắt, giải pháp cốt lõi là điều trị bổ sung sắt theo đúng chỉ định y khoa [5]. Khi được bù sắt đúng cách, cơn thèm đá thường sẽ tự chấm dứt chỉ sau khoảng 2 tuần mà không cần ép buộc cai nghiện [8]. Người bệnh cần tuân thủ uống sắt đủ liệu trình để phục hồi hoàn toàn lượng hemoglobin và sắt dự trữ trong mô, không tự ý ngưng thuốc ngay khi thấy hết thèm đá [6].
Trong thời gian chờ sắt phát huy tác dụng, nên hạn chế việc nhai đá viên cứng để tránh làm tổn thương răng và niêm mạc miệng, đồng thời tuyệt đối tránh ăn các chất phi thực phẩm khác vì chúng sẽ cản trở ruột hấp thu sắt [1]. Nếu xét nghiệm máu cho thấy lượng sắt hoàn toàn bình thường nhưng cơn thèm đá vẫn tiếp diễn, người bệnh nên trao đổi thêm với bác sĩ về các yếu tố tâm lý, mức độ căng thẳng hoặc các rối loạn sức khỏe tâm thần đi kèm để có hướng hỗ trợ phù hợp [1].
Tóm lại, cơn thèm nhai đá lạnh liên tục ở mẹ bầu và người trưởng thành thường là tín hiệu sinh học thông minh của não bộ nhằm tự cứu mình khỏi tình trạng thiếu oxy do cạn kiệt sắt. Thay vì chiều theo sở thích nhai đá mỗi ngày, việc đi khám và xét nghiệm máu sớm sẽ giúp giải quyết tận gốc sự thiếu hụt vi chất này. Khi có bệnh nền tiêu hóa hoặc đang mang thai, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung sắt nào.
