Nhiều phụ nữ mang thai tìm đến chế độ ăn DASH vì giàu chất xơ, vitamin và khoáng chất từ các loại đậu, hạt và ngũ cốc thô. Tuy nhiên, nhóm thực phẩm này lại chứa hàm lượng lớn phytate, một hợp chất có thể cản trở cơ thể hấp thu các vi chất quan trọng. Hiểu rõ tác động của phytate giúp mẹ bầu tận dụng lợi ích của thực phẩm mà không lo thiếu hụt dưỡng chất.
Các nghiên cứu quan sát trên phụ nữ mang thai và thử nghiệm lâm sàng trên người cho thấy phytate liên kết mạnh với sắt và kẽm, làm giảm đáng kể khả năng hấp thu của cơ thể [1], [2]. Dù vậy, bạn không cần loại bỏ hạt và đậu; áp dụng các biện pháp chế biến truyền thống kết hợp bổ sung nguồn đạm động vật có thể hóa giải phần lớn trở ngại này [3], [4]. Cần lưu ý rằng các dữ liệu hiện nay chủ yếu đánh giá phytate trong ngũ cốc và hạt nói chung, chưa có nghiên cứu can thiệp riêng về một thực đơn DASH hoàn chỉnh trên thai phụ.
Phytate cản trở hấp thu sắt và kẽm như thế nào?
Phytate (axit phytic) là dạng dự trữ phospho tự nhiên tập trung nhiều trong ngũ cốc thô, cây họ đậu và các loại hạt [1], [4]. Khi vào đường tiêu hóa, phytate tạo phức hợp không tan với các khoáng chất thiết yếu [1]. Quá trình này chelate hóa và làm giảm sinh khả dụng của sắt, kẽm và canxi [1], [4].
Sắt từ thực vật tồn tại ở dạng không heme, vốn có tỷ lệ hấp thu thấp dưới 10%, kém hơn nhiều so với sắt heme từ động vật đạt khoảng 15% đến 35% [3]. Khi tỷ lệ phân tử phytate so với sắt vượt quá ngưỡng 1:1, sự hấp thu sắt trong bữa ăn sẽ bị ức chế rõ rệt [1], [5]. Tương tự, tỷ lệ phytate so với kẽm vượt quá 18:1 cũng khiến cơ thể khó hấp thu kẽm [5].
Rủi ro thiếu hụt vi chất trong thai kỳ từ thực đơn giàu phytate
Nhu cầu sắt và kẽm ở phụ nữ mang thai tăng cao để nuôi dưỡng thai nhi và mở rộng thể tích máu [1]. Nghiên cứu tại vùng nông thôn Trung Quốc ghi nhận 64% phụ nữ mang thai có lượng sắt nạp vào không đủ, 90% không đạt nhu cầu khuyến nghị về kẽm, và 22% bị thiếu máu dù lượng sắt ăn vào đạt 87,6% nhu cầu chuẩn [1]. Nguyên nhân chính là do toàn bộ đối tượng đều có tỷ lệ mol phytate:sắt lớn hơn 1, khiến sinh khả dụng của sắt từ chế độ ăn thực vật bị giảm sút [1]. Sự thiếu hụt kẽm ở mẹ đã được chứng minh có thể dẫn đến thai chậm phát triển trong tử cung, dị tật hoặc sảy thai [1].
Một nghiên cứu tại Na Uy so sánh thai phụ gốc Pakistan có thói quen ăn nhiều bánh mì, chapatti giàu phytate với thai phụ bản địa [2]. Lượng phytate nạp vào của nhóm phụ nữ Pakistan đạt trung bình 1175 micromol/ngày, cao hơn gấp đôi nhóm người Na Uy (507 micromol/ngày) [2]. Kết quả cho thấy 68% thai phụ Pakistan bị cạn kiệt dự trữ sắt (ferritin dưới 12 microgram/lít), trong khi tỷ lệ này ở nhóm phụ nữ Na Uy chỉ là 17% [2].
Lợi ích sức khỏe không nên bỏ qua của hạt và đậu
Mặc dù chứa chất ức chế khoáng chất, các loại đậu và hạt vẫn là nguồn cung cấp dồi dào protein, chất xơ, tinh bột kháng và polyphenol [3]. Phytate bản thân nó cũng sở hữu đặc tính chống oxy hóa tự nhiên [4]. Các dữ liệu y khoa đang tiếp tục làm rõ tiềm năng của phytate trong việc hỗ trợ phòng ngừa sỏi thận, đái tháo đường, tim mạch và ung thư [4].
Do đó, các chuyên gia dinh dưỡng không khuyến khích cắt bỏ hoàn toàn nhóm thực phẩm này [4]. Thay vào đó, mục tiêu hợp lý là giảm bớt lượng axit phytic thông qua chế biến để tối ưu hóa giá trị dinh dưỡng [3], [5].
Mẹo xử lý phytate giúp tăng hấp thu vi chất
Phương pháp xử lý truyền thống như ngâm nước, cho nảy mầm và lên men giúp kích hoạt enzyme phân giải phytate thành các dạng inositol phosphat thấp hơn, từ đó giải phóng khoáng chất [3], [4]. Một thử nghiệm trên phụ nữ Benin cho thấy việc kích hoạt phytase nội tại từ bột lúa mì ủ ở 50 độ C và pH 5,0 trong 60 phút đã phân giải gần như hoàn toàn axit phytic, giúp tỷ lệ hấp thu sắt tăng gấp 3,2 lần (từ 2,6% lên 8,3%) [6]. Nghiên cứu trên người lớn cũng chỉ ra việc khử phytate trong bột ngũ cốc pha nước giúp tăng hấp thu sắt từ lúa mì lên hơn 11 lần và ngô lên gần 5 lần [7].
Bên cạnh chế biến, việc phối hợp thực phẩm đóng vai trò then chốt:
- Thêm một lượng nhỏ thịt lợn vào bữa ăn giàu phytate có thể làm tăng tỷ lệ hấp thu sắt lên 57% [3]. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cũng xác nhận thịt bò, gà và lợn giúp khắc phục tình trạng ức chế hấp thu do phytate gây ra [8].
- Tránh dùng sữa chung với bữa ăn ngũ cốc khử phytate khi muốn bổ sung sắt, vì canxi và protein sữa làm giảm mạnh hoặc triệt tiêu hiệu quả hấp thu này [3], [7]. Lòng trắng trứng và tannin cũng là các yếu tố cản trở hấp thu sắt [3], [8].
Ai nên thận trọng khi dùng nhiều đậu và hạt?
Phụ nữ mang thai có tiền sử thiếu máu do thiếu sắt hoặc nồng độ ferritin huyết thanh thấp cần đặc biệt lưu ý khi ăn nhiều hạt và đậu [1], [2]. Nhóm thai phụ ăn chay thuần hoặc phụ thuộc chủ yếu vào nguồn sắt thực vật non-heme cũng có nguy cơ cao thiếu hụt kẽm và sắt [1], [3]. Các trường hợp này không nên chỉ trông cậy vào việc thay đổi thực phẩm thực vật đơn thuần mà cần có sự đánh giá từ nhân viên y tế [1], [5].
Những điều nghiên cứu chưa có câu trả lời
Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá tác động dài hạn của một thực đơn DASH hoàn chỉnh được thiết kế riêng cho phụ nữ mang thai đối với nồng độ vi chất máu. Dữ liệu thực nghiệm khử phytate chủ yếu tiến hành trên dạng cháo, bột ngũ cốc đơn lẻ hoặc điều kiện phòng thí nghiệm [6], [7], chưa phản ánh toàn diện các bữa ăn gia đình kết hợp đa dạng món. Hiệu quả chính xác của từng thời gian ngâm đối với từng loại hạt cụ thể vẫn chưa được định lượng đầy đủ trong các tài liệu được cung cấp.






