Nhiều bạn trẻ và sinh viên lựa chọn chế độ ăn DASH giàu thực vật để cải thiện sức khỏe tim mạch hoặc kiểm soát cân nặng. Tuy nhiên, người đang bị thiếu máu khi áp dụng chế độ này thường lo ngại về khả năng hấp thu vi chất dinh dưỡng.

Hiện tại, các nghiên cứu khoa học được cung cấp chưa có thử nghiệm lâm sàng can thiệp riêng biệt về chế độ DASH trên đối tượng sinh viên thiếu máu. Dữ liệu thực nghiệm sẵn có chủ yếu tập trung vào độ sinh khả dụng của sắt không heme từ các khẩu phần giàu ngũ cốc nguyên hạt, đậu và sự tác động qua lại giữa chất ức chế (phytate, trà) cùng chất hỗ trợ (vitamin C, thịt) [1], [2], [3].

Sinh khả dụng của sắt từ thực vật bị ảnh hưởng thế nào?

Sắt trong khẩu phần ăn hàng ngày gồm sắt heme (từ thịt, cá, gia cầm) và sắt không heme (chủ yếu từ ngũ cốc, đậu và rau củ) [1], [3]. Sắt không heme có tỷ lệ hấp thu thấp hơn nhiều so với sắt heme và phụ thuộc lớn vào các thành phần dùng chung trong bữa ăn [1], [3].

Nghiên cứu trên mô hình động vật chỉ ra khả năng hấp thu sắt không heme từ khẩu phần thực vật phản ánh quy luật hấp thu tương tự như ở người [4]. Tại Hoa Kỳ, dữ liệu phân tích từ 6.631 người cho thấy tỷ lệ hấp thu sắt không heme thực tế chỉ đạt mức trung bình hình học là 3,7% [5]. Tỷ lệ này ở nữ giới đạt khoảng 5,6%, cao hơn mức 2,6% ở nam giới [5].

Ước tính sinh khả dụng sắt trong khẩu phần ăn truyền thống tại Thái Lan cũng dao động ở mức thấp đến trung bình, chỉ đạt từ 3,7% đến 12,4% tổng lượng sắt tùy theo lượng sắt dự trữ trong cơ thể [6]. Một nghiên cứu trên 22 phụ nữ trẻ tại Trung Quốc cho thấy tỷ lệ hấp thu muối sắt đánh dấu (57FeSO4) từ bữa ăn chính đạt trung bình 22,2% [7].

Ngũ cốc nguyên hạt, phytate và chất hỗ trợ hấp thu sắt

Chế độ ăn nhiều thực vật thường chứa các thành phần làm giảm hấp thu vi chất. Khảo sát trên 9.890 phụ nữ và trẻ em Nga ghi nhận rằng khi tính toán lượng sắt có điều chỉnh theo chất ức chế (phytate, trà) và chất tăng cường (thịt, cá, gia cầm, vitamin C), sinh khả dụng sắt thực tế thấp hơn đáng kể so với nhu cầu khuyến nghị [3].

Nghiên cứu đoàn hệ kéo dài 15 tháng trên 126 trẻ em Ma-rốc tiêu thụ khẩu phần ăn chủ yếu từ ngũ cốc và đậu ghi nhận tỷ lệ hấp thu sắt chỉ đạt 2% tổng lượng sắt nạp vào [8]. Hậu quả sau 15 tháng là tổng lượng sắt cơ thể sụt giảm trung bình 142 mg, nồng độ hemoglobin giảm 12 g/L, và một phần ba đối tượng rơi vào tình trạng thiếu máu thiếu sắt [8].

Ngược lại, sự kết hợp thực phẩm hợp lý có thể cải thiện đáng kể quá trình này. Một thử nghiệm kéo dài 12 tuần trên phụ nữ tiền mãn kinh cho thấy chế độ ăn có sinh khả dụng cao (chứa nhiều thịt, vitamin C, ít ngũ cốc nguyên hạt, ít họ đậu và trà) giúp người có dự trữ sắt thấp hấp thu tới 30–35% sắt khẩu phần, tương đương 4,5 mg sắt mỗi ngày [1]. Sự hiện diện của vitamin C và thịt đóng vai trò kích thích hấp thu sắt không heme hiệu quả [1], [3].

Cơ thể có tự thích nghi khi ăn khẩu phần ít hấp thu sắt?

Khả năng tự điều chỉnh của cơ thể trước các bữa ăn giàu chất ức chế sắt diễn ra có giới hạn. Nghiên cứu trong 12 tuần ở phụ nữ tiền mãn kinh cho thấy hiệu quả hấp thu sắt không thể tự thích nghi hoàn toàn để bù đắp cho một chế độ ăn có sinh khả dụng sắt quá thấp [1].

Ở nam giới khỏe mạnh, một thử nghiệm can thiệp kéo dài 12 tuần trên 31 người cho thấy cơ thể có thích nghi một phần với sắt không heme, giúp giảm bớt khoảng cách hấp thu giữa chế độ ăn sinh khả dụng cao và thấp [2]. Dù vậy, tổng lượng sắt hấp thu từ chế độ ăn giàu chất ức chế vẫn thấp hơn đáng kể [2].

Ai nên thận trọng?

Người trẻ tuổi, đặc biệt là nữ sinh viên đang bị thiếu máu hoặc có lượng sắt dự trữ thấp, cần cẩn trọng khi áp dụng chế độ ăn cắt giảm thịt mà tăng vọt lượng ngũ cốc nguyên hạt hoặc các loại đậu [1], [8].

Người thường xuyên sử dụng trà ngay trong hoặc sau bữa ăn cũng nên lưu ý, vì trà là chất ức chế hấp thu sắt không heme đã được chứng minh trong các mô hình dinh dưỡng [1], [2], [3].

Điều chưa biết

Các tài liệu hiện có chưa cung cấp bằng chứng trực tiếp về:

  • Tác động lâm sàng dài hạn của việc áp dụng nguyên bản thực đơn DASH lên chỉ số máu của sinh viên thiếu máu.
  • Hàm lượng phytate cụ thể trong từng loại ngũ cốc thường dùng của sinh viên.
  • Liều lượng vitamin C chính xác cần bổ sung cho mỗi gram phytate để vô hiệu hóa hoàn toàn tác dụng ức chế sắt.

Gợi ý áp dụng thực tế

Khi áp dụng chế độ ăn thiên về thực vật hoặc ngũ cốc, sinh viên nên kết hợp các nguồn thực phẩm giàu vitamin C trong cùng bữa ăn để hỗ trợ hấp thu sắt không heme [1], [3].

Không nên uống nước trà trong hoặc sát bữa ăn chính [1], [2], [3]. Những trường hợp đã được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn điều trị y khoa phù hợp, không nên tự ý dựa hoàn toàn vào việc thay đổi chế độ ăn.

Tóm lại, khẩu phần giàu ngũ cốc nguyên hạt chứa các chất ức chế như phytate có thể làm giảm mạnh sự hấp thu sắt không heme [3], [8]. Việc kết hợp khéo léo với vitamin C và nguồn đạm động vật là giải pháp dinh dưỡng quan trọng để duy trì cân bằng vi chất [1], [3].