Nhiều phụ nữ sau sinh quan tâm đến chế độ ăn DASH giàu ngũ cốc nguyên hạt, rau quả và hạt hạch để cải thiện huyết áp cũng như sức khỏe tổng thể. Tuy nhiên, nếu đang bị thiếu máu trong giai đoạn cho con bú, lượng axit phytic (phytate) dồi dào trong ngũ cốc nguyên hạt có thể khiến nhiều mẹ lo ngại về khả năng hấp thu vi chất.
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp việc áp dụng chế độ ăn DASH trên phụ nữ đang cho con bú bị thiếu máu. Các dữ liệu khoa học có sẵn chủ yếu phân tích tác động của hợp chất phytate lên sự hấp thu sắt ở người trưởng thành và động vật, cho thấy phytate ức chế sắt phi heme từ thực vật chứ không cản trở sắt huyết sắc tố từ động vật.
Hiểu lầm về phytate và sắt huyết sắc tố
Một quan niệm sai phổ biến là phytate ngăn cản mọi dạng sắt nạp vào cơ thể. Trên thực tế, sắt trong chế độ ăn gồm hai loại: sắt huyết sắc tố (haem iron) từ thịt và sắt phi heme (non-haem iron) chủ yếu từ thực vật [1].
Khoảng một phần tư lượng sắt huyết sắc tố được hấp thu độc lập, không bị ảnh hưởng bởi các thành phần khác trong thức ăn [1]. Ngược lại, phytate đóng vai trò như một chất tạo phức, liên kết với các khoáng chất trong đường tiêu hóa và chủ yếu ức chế sự hấp thu của sắt phi heme [2], [3]. Do đó, lo ngại phytate cản trở sắt huyết sắc tố là không có căn cứ khoa học [1].
Nghiên cứu nói gì về phytate và hấp thu sắt?
Các thử nghiệm trên người và động vật đã kiểm tra mức độ ức chế của phytate cũng như khả năng đảo ngược tác động này:
- Tác động phụ thuộc liều lượng và cách hóa giải: Một nghiên cứu trên 199 người cho thấy khả năng hấp thu sắt phi heme giảm dần khi lượng photpho từ phytate trong cám ngô tăng từ 10 mg lên 58 mg [4]. Tuy nhiên, việc bổ sung 30 mg axit ascorbic (vitamin C) đã hóa giải hoàn toàn tác động ức chế này [4].
- Khả năng thích ứng của cơ thể: Một thử nghiệm lâm sàng trên 28 phụ nữ trẻ có dự trữ sắt thấp (ferritin huyết thanh từ 30 mcg/L trở xuống) ăn chế độ giàu phytate (1190 mg/ngày) trong 8 tuần [5]. Kết quả cho thấy phản ứng sắt huyết thanh sau bữa ăn thử nghiệm chứa 350 mg phytate đã tăng thêm 41%, cho thấy cơ thể người có dự trữ sắt thấp có thể tự điều chỉnh để giảm tác động ức chế của phytate khi tiêu thụ thường xuyên [5].
- Bằng chứng quan sát cộng đồng: Khảo sát tại Bangladesh trên phụ nữ không mang thai, không cho con bú và trẻ em ghi nhận tỷ số mol phytate/sắt trung vị rất cao (6,12 ở phụ nữ và 5,47 ở trẻ em) [2]. Dù tỷ số mol lớn hơn 1 theo lý thuyết báo hiệu hấp thu sắt kém qua niêm mạc ruột, nồng độ hemoglobin thực tế vẫn đạt mức thỏa đáng (12,6 g/dl ở phụ nữ), có thể do nguồn sắt khác từ môi trường như nước ngầm bù đắp [2].
- Thử nghiệm trên động vật: Nghiên cứu trên chuột thiếu máu chỉ ra hàm lượng phytate natri lên tới 4% khẩu phần không làm suy giảm quá trình tái tạo hemoglobin [6]. Thử nghiệm khác trên chuột thiếu sắt cho thấy các loại thịt như thịt bò, thịt lợn và thịt gà giúp tăng hấp thu sắt và vượt qua được sự ức chế do phytate gây ra [7].
Điều chưa biết từ các bằng chứng khoa học
Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp lời giải cho một số vấn đề quan trọng:
- Chưa có nghiên cứu riêng biệt trên phụ nữ bị thiếu máu đang trong giai đoạn cho con bú dùng chế độ ăn DASH.
- Chưa rõ cơ chế chính xác và thời gian duy trì hiệu quả thích nghi của đường ruột trước chế độ ăn nhiều phytate ở người đã bị thiếu máu lâm sàng [5].
- Nghiên cứu về rau củ lên men ghi nhận sự gia tăng sinh khả dụng của sắt chủ yếu liên quan đến dạng sắt Fe3+ ngậm nước sau lên men, nhưng chưa khẳng định việc giảm phytate đơn thuần qua chế biến rau củ tạo ra thay đổi lớn [8].
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Phụ nữ đang cho con bú cần thêm một lượng sắt nhất định để bù đắp lượng bài tiết qua sữa (dưới 0,3 mg/ngày) bên cạnh nhu cầu bình thường [1]. Nhóm người mẹ thiếu máu cần lưu ý:
- Mẹ thiếu máu ăn thuần thực vật theo kiểu DASH: Nếu hấp thu sắt hoàn toàn từ nguồn phi heme (ngũ cốc, đậu) mà không có chất xúc tác, lượng sắt hấp thu có thể rơi xuống dưới 1 mg/ngày do ảnh hưởng của phytate và polyphenol [1].
- Người có bệnh lý dạ dày: Quá trình tiết axit dạ dày đóng vai trò hỗ trợ hấp thu sắt khi có mặt protein động vật; nếu suy giảm axit dạ dày, hiệu quả cải thiện hấp thu có thể bị ảnh hưởng [7].
Gợi ý áp dụng thực tế cho mẹ đang nuôi con bú
- Không cắt giảm thịt nạc: Tiếp tục duy trì nguồn thịt đỏ hoặc thịt gia cầm hợp lý theo khuôn khổ DASH, vì sắt huyết sắc tố không bị cản trở bởi phytate [1], đồng thời thịt giúp kích thích hấp thu sắt tốt hơn trong điều kiện có phytate [7].
- Kết hợp vitamin C trong mỗi bữa ăn: Bổ sung tối thiểu 30 mg vitamin C (từ cam, ổi, ớt chuông hoặc rau quả tươi) cùng lúc với các món ngũ cốc để hóa giải tác động ức chế của phytate đối với sắt phi heme [4].
- Áp dụng chế biến truyền thống: Ngâm hạt hoặc sử dụng các biện pháp chế biến giúp kích hoạt enzym phytase để thủy phân axit phytic, giúp giảm bớt lượng chất ức chế trước khi nấu [3].
Chế độ ăn DASH vẫn có thể duy trì nếu người mẹ biết kết hợp thông minh giữa các chất tăng cường như vitamin C và thực phẩm chứa sắt huyết sắc tố. Người mẹ bị thiếu máu mức độ rõ rệt nên tham khảo ý kiến bác sĩ để xét nghiệm định kỳ và bổ sung viên sắt khi cần, thay vì chỉ dựa vào việc điều chỉnh thực đơn hàng ngày.




