Sau khi sinh con, nhiều phụ nữ trải qua những đêm dài mất ngủ triền miên và cần đến một tách cà phê buổi sáng để duy trì sự tỉnh táo. Tuy nhiên, nỗi lo lắng về việc các chất kích thích có thể truyền qua dòng sữa ngọt ngào sang con nhỏ luôn khiến các bà mẹ phải đắn đo, ngập ngừng.
Thực tế khoa học cho thấy caffeine có bài tiết vào sữa mẹ nhưng với tỷ lệ rất nhỏ, thường chỉ dưới 1% đến 2% tổng lượng mà người mẹ đã nạp vào cơ thể [1], [2]. Mức độ này nhìn chung an toàn cho trẻ bú mẹ nếu người mẹ uống với lượng vừa phải và biết cách kiểm soát thời điểm sử dụng [3], [4].
Caffeine di chuyển vào sữa mẹ và cơ thể trẻ thế nào
Khi người mẹ uống cà phê hoặc các thức uống chứa caffeine, hoạt chất này nhanh chóng được hấp thu vào máu rồi khuếch tán thụ động vào tuyến sữa [5]. Caffeine bắt đầu xuất hiện trong nước bọt và sữa mẹ chỉ sau khoảng 15 phút tính từ thời điểm mẹ sử dụng đồ uống [6]. Nồng độ đỉnh của caffeine trong sữa mẹ thường đạt được trong vòng 1 giờ [6], hoặc có thể dao động đến khoảng 2 giờ tùy thuộc vào dạng đồ uống và cơ địa hấp thu của từng cá nhân [7].
Thời gian bán thải của hoạt chất này trong sữa mẹ dao động từ 1,5 đến 14,5 giờ, với giá trị trung bình ghi nhận được là khoảng 6,1 giờ [6]. Ở một số trường hợp đo đạc cụ thể sau khi uống cà phê espresso, caffeine cần tới 24 giờ mới hoàn toàn biến mất khỏi dịch sữa [7].
Sự khác biệt lớn nhất giữa mẹ và bé nằm ở khả năng chuyển hóa và đào thải chất kích thích này ra khỏi cơ thể. Ở người lớn, gan xử lý caffeine khá nhanh, nhưng ở trẻ sơ sinh, hệ thống enzyme cytochrome P-450 tại gan chưa phát triển hoàn thiện [1]. Sự non nớt của hệ enzyme này khiến tốc độ phân giải caffeine ở trẻ diễn ra vô cùng chậm chạp [8], [1].
Khi người mẹ nạp caffeine liên tục hoặc quá mức, lượng hoạt chất tồn đọng qua từng cữ bú có nguy cơ tích tụ dần trong cơ thể trẻ sơ sinh [1], [2]. Thời gian bán hủy kéo dài của caffeine ở trẻ sơ sinh chính là nguyên nhân cốt lõi khiến trẻ dễ bị tác động tiêu cực hơn người lớn rất nhiều [3], [4].
Các bằng chứng khoa học về nồng độ caffeine trong sữa
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu tổng quan nhằm xác định chính xác tỷ lệ caffeine đi vào sữa mẹ cũng như mức độ an toàn thực tế đối với trẻ sơ sinh.
Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 1984 đã theo dõi 15 phụ nữ đang cho con bú uống một lượng đồ uống chứa từ 36 đến 335 mg caffeine [6]. Các tác giả thu thập đồng thời mẫu sữa và nước bọt định kỳ trong suốt 12 giờ tiếp theo [6]. Kết quả phân tích cho thấy có 11 trên 15 người mẹ bài tiết caffeine ở mức đo lường được trong sữa [6].
Nồng độ đỉnh của caffeine trong sữa dao động trong khoảng từ 2,09 đến 7,17 microgam/mL [6]. Giả định mỗi em bé bú 90 mL sữa sau mỗi 3 giờ trong suốt 24 giờ, tổng lượng caffeine mà đứa trẻ có thể hấp thu chỉ rơi vào khoảng từ 0,01 đến 1,64 mg, tương đương 0,06% đến 1,5% liều dùng của người mẹ [6]. Đáng chú ý, các xét nghiệm nước tiểu của trẻ thu thập trong 5 giờ sau cữ bú đầu tiên hoàn toàn không phát hiện thấy caffeine [6].
Một báo cáo ca lâm sàng chi tiết năm 2016 đã khảo sát một bà mẹ 32 tuổi đang cho con bú uống một tách cà phê espresso chứa 80 mg caffeine kết hợp hút một điếu thuốc lá chứa 0,6 mg nicotine [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng caffeine đạt đỉnh trong sữa sau 2 giờ và cần 24 giờ để đào thải hết [7]. Liều phơi nhiễm tương đối ở trẻ bú mẹ (RID) đối với caffeine trong thử nghiệm này được tính toán là 8,9% [7].
Dù tỷ lệ bài tiết qua sữa không quá cao, các nhà nghiên cứu lưu ý thời gian tồn lưu kéo dài trong sữa vẫn là yếu tố người mẹ cần lưu tâm [7]. Điểm hạn chế của báo cáo này là chỉ khảo sát trên một trường hợp duy nhất và có sự kết hợp đồng thời với nicotine từ thuốc lá [7].
Các tổng quan khoa học sâu rộng công bố năm 1994 đã phân tích tác động của cà phê ở cả động vật và con người trong giai đoạn mang thai và cho con bú [3], [4]. Dữ liệu thực nghiệm trên động vật cho thấy caffeine liều cao có thể gây dị tật hoặc ảnh hưởng lâu dài đến hành vi, giấc ngủ, khả năng vận động và cảm xúc của chuột non [3], [4]. Chuột sơ sinh bú mẹ dùng caffeine cũng bị giảm trọng lượng tiểu não và thay đổi tỷ lệ acid béo bão hòa tại cơ quan này [5].
Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng ở người, lượng caffeine mẹ uống chia nhỏ trong ngày không gây ra độc tính tương tự như các mô hình động vật thí nghiệm [3], [4]. Hoạt chất này cũng không làm biến đổi thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ và có xu hướng kích thích sản xuất sữa [3], [4]. Mức tiêu thụ caffeine chừng mực không để lại hậu quả đo lường được trên sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh [3], [4].
Trẻ bị kích thích thần kinh khi nào
Trong cộng đồng nói chung, các dữ liệu y khoa hiện tại chưa tìm thấy bằng chứng về tác hại nghiêm trọng của caffeine đối với trẻ bú mẹ nếu người mẹ uống ở mức vừa phải [8]. Dù vậy, những biểu hiện kích thích thần kinh và rối loạn hành vi hoàn toàn có thể xảy ra khi người mẹ lạm dụng thức uống này [8].
Tình trạng cáu kỉnh, bồn chồn, run rẩy và rối loạn giấc ngủ đã được ghi nhận ở những trẻ bú mẹ có mẹ tiêu thụ từ 10 tách cà phê trở lên mỗi ngày, tương đương mức nạp khoảng 1 gram caffeine mỗi ngày [8]. Khi người mẹ nạp vào lượng caffeine vượt quá mức tương đương 5 tách cà phê (khoảng 750 mL) trong một ngày, caffeine bắt đầu tích lũy trong hệ thống tuần hoàn của trẻ và kích hoạt các triệu chứng hưng phấn quá mức [2].
Trái lại, với mức tiêu thụ thông thường dưới 3 tách cà phê một ngày, xét nghiệm không tìm thấy caffeine trong nước tiểu của trẻ bú mẹ, chứng minh lượng hấp thu thực tế là không đáng kể [2]. Bên cạnh tác động thần kinh, người mẹ uống hơn 450 mL cà phê (khoảng hai tách) mỗi ngày còn có thể làm sụt giảm nồng độ sắt trong sữa mẹ, gián tiếp làm tăng nguy cơ thiếu máu ở trẻ nhỏ [8].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng phụ nữ đang cho con bú bắt buộc phải kiêng tuyệt đối mọi loại đồ uống và thực phẩm chứa caffeine. Bằng chứng khoa học khẳng định lượng caffeine bài tiết qua sữa thông thường dưới 1% tổng lượng mẹ tiêu thụ, không đủ để gây hại cho phần lớn trẻ nhỏ [2].
Ngay cả các thực phẩm như sô-cô-la dù có chứa theobromine (chất cùng nhóm với caffeine), hàm lượng chất kích thích này trong khẩu phần ăn thông thường cũng rất thấp và không làm tăng nồng độ caffeine ở trẻ bú mẹ [2].
Một số ý kiến lại cho rằng caffeine luôn làm giảm tiết sữa mẹ. Trái ngược với quan điểm này, các nghiên cứu tổng quan năm 1994 ghi nhận caffeine không làm thay đổi các thành phần cơ bản của sữa mẹ mà thậm chí còn có xu hướng kích thích quá trình tiết sữa [3], [4]. Tuy nhiên, một số tài liệu khác lại cho thấy caffeine có thể làm giảm lượng sữa ở một số trường hợp cá biệt [8].
Sự mâu thuẫn này phản ánh đáp ứng sinh học có thể rất khác nhau giữa các cá nhân, nhưng nhìn chung không có bằng chứng cho thấy một lượng cà phê vừa phải sẽ lập tức làm mất sữa của người mẹ [8], [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mặc dù caffeine nhìn chung an toàn ở liều vừa phải, một số nhóm trẻ có nguy cơ nhạy cảm cao hơn hẳn so với thông thường. Trẻ sinh non và trẻ sơ sinh dưới 5 tháng tuổi là nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng mạnh nhất từ caffeine trong sữa mẹ [8].
Hệ thống enzyme ở độ tuổi này hoạt động rất yếu ớt khiến tốc độ đào thải chất kích thích bị kéo dài đáng kể [8], [1]. Ở những trẻ này, chỉ một lượng nhỏ caffeine truyền qua sữa cũng có thể tích tụ lại và gây ra tình trạng khó ngủ, quấy khóc kéo dài [8].
Các bà mẹ nhận thấy con mình có các dấu hiệu nhạy cảm như bứt rứt, hay giật mình, ngủ chập chờn sau khi mẹ uống cà phê nên chủ động cắt giảm hoặc tạm ngừng sử dụng theo khuyến cáo y khoa [8]. Đối với phụ nữ mang thai và cho con bú, lượng nạp caffeine cần được kiểm soát chặt chẽ do thời gian bán thải của hoạt chất kéo dài ở cả giai đoạn ba tháng cuối thai kỳ lẫn ở trẻ sơ sinh [3], [4].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn cho mẹ
Để vừa duy trì sự tỉnh táo vừa bảo vệ giấc ngủ và sức khỏe của bé, người mẹ đang cho con bú có thể áp dụng các nguyên tắc khoa học sau:
Về liều lượng, mức tiêu thụ an toàn được khuyến cáo là giới hạn tổng lượng caffeine dưới 300 mg mỗi ngày, tương đương khoảng 2 đến 3 tách cà phê hoặc 2,5 đến 3 lít nước ngọt có gas [4]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) cũng đưa ra kết luận rằng một liều đơn lẻ từ 200 mg caffeine trở xuống (khoảng hai tách cà phê) là mức an toàn [8].
Về thời điểm, người mẹ nên uống cà phê ngay sau khi vừa hoàn thành một cữ cho con bú [7]. Vì nồng độ đỉnh của caffeine trong sữa mẹ thường xuất hiện sau 1 đến 2 giờ [6], [7], việc uống ngay sau cữ bú giúp cơ thể có thời gian phân giải bớt hoạt chất trước khi đến cữ bú tiếp theo. Người mẹ nên tránh dùng cà phê hoặc đồ uống chứa caffeine trong ít nhất 4 giờ trước thời điểm cho bé bú để hạn chế tối đa nồng độ phơi nhiễm sang con [7].
Khi chế biến và lựa chọn thức uống, mẹ nên ưu tiên các loại cà phê pha loãng, cà phê phin nhẹ hoặc cà phê khử caffeine (decaf) thay vì các loại espresso cô đặc hay đồ uống tăng lực có hàm lượng caffeine cao. Mẹ cũng nên uống đủ nước lọc trong ngày để hỗ trợ quá trình trao đổi chất của cơ thể.
Caffeine không phải là yếu tố cấm kỵ tuyệt đối trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ. Chỉ một lượng rất nhỏ dưới 1% đến 2% hoạt chất này bài tiết qua sữa, hoàn toàn nằm trong ngưỡng dung nạp của hầu hết trẻ sơ sinh khỏe mạnh nếu mẹ uống từ 1 đến 2 tách mỗi ngày [1], [2].
Các bà mẹ hãy lắng nghe cơ thể mình, quan sát phản ứng của con trẻ và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu trẻ có bệnh lý nền hoặc dấu hiệu nhạy cảm quá mức.
