Trong các buổi liên hoan, nhiều người nhận thấy phụ nữ thường nhanh say hơn nam giới dù uống cùng một lượng rượu bia. Quan niệm phổ biến thường quy điều này cho thói quen tập luyện hoặc tửu lượng cá nhân.
Tuy nhiên, khoa học chứng minh đây là hệ quả của các đặc điểm sinh học cố định. Khi tiêu thụ một lượng cồn tương đương tính theo trọng lượng cơ thể, phụ nữ đạt nồng độ cồn trong máu cao hơn và chịu nhiều nguy cơ tổn thương gan do rượu hơn nam giới [1].
Thể tích phân bố và lượng nước trong cơ thể
Cồn là một phân tử ưa nước và phân bố chủ yếu vào lượng nước tự do trong cơ thể. Do đặc điểm cấu tạo tự nhiên, cơ thể phụ nữ có tỷ lệ mô mỡ cao hơn và tỷ lệ nước thấp hơn so với nam giới có cùng trọng lượng.
Tỷ lệ nước thấp khiến thể tích phân bố của cồn ở nữ giới nhỏ hơn [2, 3]. Cùng một lượng ethanol đi vào cơ thể sẽ bị hòa tan trong một thể tích chất lỏng ít hơn, trực tiếp dẫn đến nồng độ cồn trong máu (BAC) tăng vọt nhanh chóng [2]. Điều này giải thích tại sao phụ nữ dễ gặp phải các tác động tiêu cực của cồn ngay cả khi tính toán lượng uống theo cân nặng [1, 2].
Quá trình chuyển hóa đầu tiên tại dạ dày
Trước khi cồn đi vào vòng tuần hoàn chung và tới gan, một phần rượu bia sẽ được phân hủy ngay tại niêm mạc dạ dày nhờ enzyme alcohol dehydrogenase (ADH). Quá trình này được gọi là "chuyển hóa vượt qua lần đầu" (first-pass metabolism) [1].
Khi quá trình oxy hóa cồn tại dạ dày diễn ra mạnh, lượng ethanol tự do thực tế hấp thu vào dòng máu sẽ giảm xuống. Ngược lại, nếu hoạt tính enzyme tại dạ dày suy yếu, cồn sẽ tràn ồ ạt qua niêm mạc ruột vào máu, làm tăng sinh khả dụng của chất cồn và khiến độc tính phát tác mạnh hơn [1, 5].
Bằng chứng về sự suy giảm enzyme ADH ở phụ nữ
Một nghiên cứu bước ngoặt năm 1990 trên 20 nam giới và 23 phụ nữ (mỗi nhóm gồm đối tượng không nghiện rượu và 6 người nghiện rượu) đã đo lường sự khác biệt này thông qua sinh thiết niêm mạc dạ dày và đo diện tích dưới đường cong nồng độ cồn sau khi truyền tĩnh mạch hoặc uống 0,3 g ethanol/kg [1]. Kết quả cho thấy ở những người không nghiện rượu, chuyển hóa lần đầu và hoạt tính enzyme ADH dạ dày ở phụ nữ lần lượt chỉ bằng 23% và 59% so với nam giới [1]. Nghiên cứu xác nhận mối tương quan thuận rõ rệt (rs = 0,659) giữa chuyển hóa bước đầu và hoạt tính ADH niêm mạc dạ dày [1].
Một công trình khác năm 1993 thực hiện trên mẫu sinh thiết dạ dày của 290 bệnh nhân và 10 người nghiện rượu mạn tính đã làm rõ thêm cơ chế này ở nồng độ cồn cao (580 mM) [3]. Phụ nữ trẻ dưới 50 tuổi có hoạt tính ADH tại thân vị và hang vị thấp hơn đáng kể so với nam giới cùng tuổi: thân vị đạt 6,4 so với 8,8 nmol/min/mg protein; hang vị đạt 6,0 so với 9,5 nmol/min/mg protein [3]. Ở người trên 50 tuổi, sự khác biệt giới tính này biến mất do hoạt tính ADH ở nam giới giảm dần theo tuổi tác [3].
Nghiên cứu năm 1995 trên 32 người cao tuổi và 30 người trẻ tuổi không nghiện rượu (uống liều 0,3 g ethanol/kg) cũng cho kết quả tương tự [4]. Ở nhóm trẻ tuổi, chuyển hóa bước đầu ở nam giới đạt 3,3 ± 2,3 mmol/l/h, cao hơn rõ rệt mức 1,2 ± 0,9 mmol/l/h ở nữ giới [4]. Hoạt tính ADH dạ dày của nam giới trẻ tuổi cũng cao hơn rõ rệt so với nữ giới, củng cố nhận định phụ nữ trẻ phân hủy cồn tại dạ dày kém hơn [4].
Những tranh cãi và dữ liệu đối lập trong giới khoa học
Mặc dù vai trò của ADH dạ dày được nhiều tài liệu ghi nhận, các nghiên cứu trên người vẫn tồn tại nhiều điểm mâu thuẫn do sự đa dạng về quy trình thử nghiệm và các thông số dược động học được báo cáo [5].
Năm 1997, một phân tích trên 209 mẫu niêm mạc phẫu thuật dạ dày ghi nhận hoạt tính ADH và ALDH không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nam và nữ [6]. Nghiên cứu này kết luận dạ dày chỉ đóng góp một phần nhỏ vào quá trình chuyển hóa cồn và gan mới là cơ quan chuyển hóa bước đầu chính [6]. Tương tự, nghiên cứu năm 2000 trên 115 mẫu sinh thiết dạ dày của người gốc Hán (70 nam, 45 nữ từ 20-79 tuổi) đo ở nồng độ ethanol 33 mM và 500 mM cũng không tìm thấy sự khác biệt về biểu hiện hay hoạt tính của enzyme ADH và ALDH giữa hai giới [7].
Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2001 trên 76 đối tượng (39 nữ, 37 nam) nội soi dạ dày cũng cho thấy hoạt tính ADH dạ dày không khác nhau giữa nam và nữ, mà thay đổi chủ yếu do tình trạng viêm niêm mạc liên quan đến vi khuẩn Helicobacter pylori [8]. Ở người nhiễm vi khuẩn này, hoạt tính ADH ở hang vị bị suy giảm và chỉ phục hồi trở lại sau khi điều trị diệt trừ thành công trong vòng 2 tháng [8].
Tác động của liều lượng uống và bữa ăn
Sự khác biệt về nồng độ cồn trong máu giữa nam và nữ còn phụ thuộc chặt chẽ vào mức độ uống và tình trạng dạ dày no hay đói [2].
Nghiên cứu thử nghiệm chéo ngẫu nhiên năm 2013 trên 16 nam và 15 nữ mang kiểu gen ALDH2*1/1 uống bia kèm bữa ăn thử nghiệm 460 kcal đã phân tích rõ khía cạnh này [2]. Khi uống lượng cồn lớn (1,0 g ethanol/kg), nồng độ cồn trong máu ở nữ giới cao hơn nam giới rõ rệt, dù tốc độ thải trừ cồn (hệ số beta) tại gan của nữ giới cũng nhanh hơn [2].
Đáng chú ý, khi chuyển sang mức uống vừa phải (0,32 g ethanol/kg) kèm bữa ăn, sự khác biệt về nồng độ cồn trong máu giữa hai giới hoàn toàn biến mất [2]. Việc dùng bữa làm chậm tốc độ rỗng của dạ dày, giúp tăng cường chuyển hóa bước đầu qua enzyme ADH tại gan ở nữ giới, từ đó làm cân bằng nồng độ cồn [2].
Những ai cần đặc biệt thận trọng với rượu bia?
Phụ nữ trẻ tuổi cần nhận thức rõ cơ thể mình có lượng men ADH dạ dày tự nhiên thấp hơn và thể tích phân bố nước nhỏ hơn, khiến cồn ngấm nhanh và sâu hơn [1, 8].
Phụ nữ có thói quen lạm dụng rượu mạn tính đối mặt với nguy cơ tổn thương nặng nề nhất. Nghiên cứu chỉ ra ở phụ nữ nghiện rượu, hoạt tính enzyme ADH niêm mạc dạ dày sụt giảm cực thấp (thấp hơn cả nam giới nghiện rượu) và quá trình chuyển hóa bước đầu gần như bị triệt tiêu hoàn toàn [1]. Tình trạng này khiến toàn bộ lượng cồn uống vào đi thẳng vào máu mà không qua rào cản ngăn chặn nào tại dạ dày [1].
Những người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa như nhiễm khuẩn Helicobacter pylori cũng cần thận trọng, vì tình trạng viêm niêm mạc hang vị làm suy giảm nghiêm trọng hoạt tính phân hủy cồn [8]. Người có bệnh gan mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị cần tuyệt đối tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe
Hiểu được cơ chế sinh học giúp mọi người chủ động giảm thiểu rủi ro khi phải sử dụng đồ uống có cồn. Phụ nữ không nên cố gắng duy trì lượng uống ngang bằng với nam giới trong các cuộc giao lưu.
Tuyệt đối không uống rượu bia khi bụng rỗng. Bổ sung thức ăn trước và trong khi uống giúp làm chậm quá trình tháo rỗng dạ dày, tạo điều kiện cho các hệ thống enzyme phát huy tác dụng và làm giảm tốc độ gia tăng nồng độ cồn trong máu [2]. Đồng thời, uống thêm nhiều nước lọc giúp hỗ trợ tuần hoàn, bù đắp sự thiếu hụt thể tích phân bố tự nhiên của cơ thể.
Chuyển hóa cồn ở phụ nữ diễn ra chậm hơn và chịu tác động nặng hơn từ ethanol xuất phát từ cấu trúc tự nhiên: thể tích nước cơ thể nhỏ và nồng độ enzyme ADH tại dạ dày thấp hơn nam giới. Lựa chọn lối sống điều độ, lắng nghe phản ứng của cơ thể và kiểm soát chặt chẽ lượng tiêu thụ là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
