Trả lời ngắn: Sau sinh mổ, ruột có thể hoạt động chậm trong vài ngày; ít vận động, ăn uống thay đổi, thiếu dịch và một số thuốc giảm đau opioid hoặc viên sắt cũng có thể góp phần gây táo bón [1,2,3]. Cảm giác sợ rặn vì đau là dễ hiểu, nhưng nhịn đi tiêu kéo dài có thể làm phân khô và khó đi hơn. Nếu đang hồi phục ổn định, hãy uống đủ theo nhu cầu, ăn đa dạng có chất xơ, đi lại nhẹ theo hướng dẫn sau mổ và tránh cố rặn. Nếu táo bón không cải thiện, bác sĩ hoặc nữ hộ sinh có thể tư vấn thuốc làm mềm phân hay thuốc nhuận tràng phù hợp; hướng dẫn NICE khuyến nghị cân nhắc thuốc nhuận tràng cho người dùng opioid sau mổ lấy thai [2].

Đau bụng tăng dần, bụng chướng rõ, nôn, sốt hoặc không thể trung tiện là dấu hiệu cần liên hệ cơ sở y tế khẩn, đặc biệt sau phẫu thuật bụng; không nên tự xử trí như táo bón thông thường [4].

Vì sao táo bón dễ xuất hiện sau sinh mổ?

Sinh mổ là một cuộc phẫu thuật vùng bụng. Trong thời gian nằm viện và hồi phục, người mẹ có thể vận động ít hơn, bữa ăn hoặc lượng nước uống thay đổi, đồng thời chịu ảnh hưởng của gây mê và thuốc giảm đau. Thuốc opioid như morphine, oxycodone hoặc dihydrocodeine có thể làm ruột hoạt động chậm; thuốc sắt dùng sau sinh cũng có thể làm phân cứng ở một số người [2,3,5]. Không phải ai sinh mổ cũng bị táo bón và cũng không thể quy mọi trường hợp cho riêng vết mổ.

Đau, cảm giác căng ở bụng và lo sợ làm tổn thương vết mổ khiến một số người trì hoãn đi vệ sinh. NHS lưu ý vài ngày đầu sau sinh có thể chưa đi tiêu, nhưng nên tránh để tình trạng táo bón kéo dài; khi có táo bón dai dẳng, cần trao đổi với nữ hộ sinh hoặc bác sĩ [3]. Thời gian chưa đi tiêu cần được nhìn cùng các dấu hiệu khác như có trung tiện hay không, đau có tăng lên không, có nôn hoặc bụng chướng không, và thuốc đang sử dụng là gì.

Táo bón thường khiến phân khô, cứng, phải rặn hoặc có cảm giác chưa đi hết. Sau mổ, giảm nhu động ruột hoặc liệt ruột là vấn đề khác và có thể nghiêm trọng hơn. Hướng dẫn chăm sóc hậu sản yêu cầu theo dõi việc trung tiện và đại tiện sau sinh mổ; đau bụng kèm chướng bụng và không trung tiện cần được đánh giá để loại trừ tắc ruột hoặc thủng ruột [4]. Vì vậy, không nên cố tăng chất xơ hay dùng thuốc tại nhà khi có dấu hiệu báo động.

Đi tiêu có làm bung vết mổ không?

Nỗi lo này thường xuất hiện khi phải gồng bụng hoặc cảm thấy đau quanh đường mổ. Đi tiêu nhẹ nhàng không đồng nghĩa với việc vết mổ chắc chắn bị bục, nhưng nghiên cứu lâm sàng không cung cấp một bảo đảm tuyệt đối cho từng trường hợp hay mọi biến chứng sau mổ. Mục tiêu thực tế là giữ phân mềm để giảm phải rặn, kiểm soát đau theo kế hoạch đã được kê, và quan sát vết mổ theo hướng dẫn xuất viện.

Nếu cơn đau tại vết mổ đột ngột tăng, mép vết thương hở, chảy dịch, đỏ lan hoặc kèm sốt, hãy liên hệ nhân viên y tế thay vì tự kết luận rằng nguyên nhân chỉ là táo bón. NICE khuyến nghị theo dõi sốt và dấu hiệu nhiễm trùng, tăng đau, đỏ hoặc dịch ở vết mổ sau sinh mổ [2]. Không tự ngưng thuốc giảm đau hoặc đổi liều vì sợ táo bón; bác sĩ có thể xem xét phương án kiểm soát đau và nguy cơ táo bón cùng lúc.

Có thể làm gì để đi tiêu nhẹ nhàng hơn?

Giữ đủ nước và ăn đa dạng

Nếu không bị bác sĩ hạn chế dịch, hãy uống theo cảm giác khát và phân bố nước trong ngày; nhu cầu có thể tăng khi cho con bú, thời tiết nóng hoặc đang mất dịch. NHS khuyến nghị ăn trái cây, rau, salad, ngũ cốc nguyên hạt và bánh mì nguyên cám, đồng thời uống đủ nước để giúp đại tiện dễ hơn [3]. Tăng chất xơ từ thực phẩm từ từ, chẳng hạn yến mạch, rau củ, đậu và trái cây, thay vì đột ngột thêm lượng lớn cám hoặc thực phẩm bổ sung khi bụng đang chướng. Chất xơ cần nước và khả năng vận động ruột; tăng nhiều nhưng uống ít có thể làm đầy bụng mà không giải quyết được nguyên nhân.

Nếu ăn nhiều rau mà vẫn táo bón, nguyên nhân có thể liên quan lượng dịch, loại chất xơ, thuốc, mức vận động hoặc một rối loạn cần đánh giá. Bài ăn nhiều rau vẫn bị táo bón: nguyên nhân do đâu giải thích vì sao tăng chất xơ đơn độc không phải lúc nào cũng đủ.

Vận động trong giới hạn hồi phục

Đi bộ nhẹ nhàng trong nhà và tăng hoạt động theo khả năng có thể hỗ trợ hồi phục chung. Sau mổ, hãy làm theo hướng dẫn của ê-kíp điều trị về thời điểm đứng dậy, đi lại, nâng vật và tập luyện; không ép mình vận động nếu choáng, đau tăng hoặc được dặn nghỉ. Nếu khó khăn kéo dài dù đã ăn uống và đi lại phù hợp, cần trao đổi với bác sĩ thay vì tự tăng mức gắng sức.

Ngồi vệ sinh thoải mái và tránh rặn mạnh

Khi có nhu cầu, hãy dành thời gian riêng tư, kê chân lên một vật thấp nếu tư thế đó giúp thư giãn và thở ra chậm thay vì nín thở gồng mạnh. Không cố ngồi lâu và rặn liên tục. Nếu đau khiến không thể đi tiêu, hãy nói rõ điều đó khi liên hệ nhân viên y tế; họ có thể rà lại giảm đau, thuốc sắt, opioid và lựa chọn điều trị táo bón phù hợp.

Có thể dùng thuốc nhuận tràng khi cho con bú không?

Không cần tự chịu táo bón chỉ vì đang nuôi con bằng sữa mẹ. Hướng dẫn chuyên môn của NHS Specialist Pharmacy Service nêu rằng nhiều thuốc nhuận tràng ít được hấp thu qua đường tiêu hóa nên mức đi vào sữa dự kiến thấp; lựa chọn cần dựa trước hết vào tình trạng lâm sàng, sau đó mới xét sự phù hợp khi cho bú [5]. Cơ quan này cũng khuyến nghị can thiệp lối sống, duy trì đủ dịch, và nếu cần thuốc thì dùng liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian ngắn nhất, theo tư vấn chuyên môn [5].

NICE khuyên cân nhắc thuốc nhuận tràng để phòng táo bón ở người sau sinh mổ phải dùng opioid [2]. Loại thuốc phù hợp còn phụ thuộc phân đang cứng hay mềm, mức độ đau, thời gian sau mổ, bệnh nền và thuốc khác. Không tự kết hợp nhiều loại, dùng thuốc xổ mạnh, thụt tháo hoặc thuốc nam không rõ thành phần. Nếu đang cho con bú, trẻ sinh non hoặc trẻ có bệnh lý, hãy hỏi bác sĩ/dược sĩ về đúng hoạt chất thay vì chỉ dựa vào tên thương mại. Không tự ngừng opioid hay viên sắt đã được kê; người kê đơn có thể cân nhắc điều chỉnh khi cần.

Khi nào cần đi khám sớm hoặc cấp cứu?

Liên hệ đội ngũ sản khoa, bác sĩ hoặc cơ sở y tế trong ngày nếu táo bón kéo dài, đau khi đi tiêu, có máu trong phân, thuốc đang dùng khiến khó đại tiện, hoặc đã thử các bước được hướng dẫn mà không cải thiện. Người có tiền sử táo bón mạn, bệnh viêm ruột, hội chứng ruột kích thích, phẫu thuật đường tiêu hóa hoặc đang dùng nhiều thuốc nên báo điều đó khi xin tư vấn [4].

Sau sinh mổ, cần đánh giá khẩn nếu đau bụng dữ dội hoặc tăng dần kèm bụng chướng, nôn, không trung tiện, không thể đi tiêu hay cảm thấy rất mệt; đây có thể không phải táo bón thông thường và cần loại trừ biến chứng đường ruột [4,6]. Sốt hoặc vết mổ ngày càng đỏ, đau, hở hay chảy dịch cũng cần được kiểm tra [2]. Đừng chờ thuốc nhuận tràng phát huy tác dụng khi có các dấu hiệu này.

Kết luận

Táo bón và chậm đi tiêu vài ngày có thể gặp trong quá trình hồi phục sau sinh, nhưng người mẹ không cần phải nhịn đi tiêu vì sợ vết mổ sẽ bung. Giữ đủ dịch, ăn đa dạng có chất xơ, vận động nhẹ theo hướng dẫn, tránh rặn mạnh và xin hỗ trợ khi đau hoặc táo bón dai dẳng là các bước thực tế [2,3]. NICE khuyến nghị cân nhắc thuốc nhuận tràng cho người dùng opioid sau sinh mổ; nhiều lựa chọn có thể dùng khi cho con bú theo đánh giá phù hợp của chuyên gia [2,5]. Đau tăng dần kèm chướng bụng, nôn hoặc không trung tiện cần được đánh giá khẩn để loại trừ biến chứng [4,6].

Tài liệu tham khảo

[1] American College of Obstetricians and Gynecologists. Postpartum Pain Management. https://www.acog.org/womens-health/faqs/postpartum-pain-management.

[2] National Institute for Health and Care Excellence. Caesarean birth (NG192), recommendations 1.6.24–1.6.25 and wound care recommendations. https://www.nice.org.uk/guidance/ng192/chapter/recommendations.

[3] National Health Service. Your body after the birth: going to the toilet. Reviewed 25 April 2024. https://www.nhs.uk/pregnancy/labour-and-birth/your-body/.

[4] Cardiff and Vale University Health Board. Postnatal Care Guidelines 2024, section 16.6: Bowel problems including constipation. https://wisdom.nhs.wales/health-board-guidelines/guidelines-by-health-board/cardiff-vale/cardiff-vale-maternity-guidelines/c-v-maternity/postnatal-care-guidelines-2024/.

[5] NHS Specialist Pharmacy Service. Using laxatives during breastfeeding. https://sps.nhs.uk/articles/using-laxatives-during-breastfeeding/.

[6] Safer Care Victoria. Ogilvie’s syndrome: maternity clinical guidance. https://www.safercare.vic.gov.au/best-practice-improvement/clinical-guidance/maternity/ogilvies-syndrome.