Trả lời ngắn: Chưa có bằng chứng đủ mạnh để nói nhịn ăn gián đoạn làm giảm mật độ xương ở phụ nữ mãn kinh, nhưng cũng chưa thể khẳng định chế độ này an toàn cho xương về lâu dài. Tổng quan hệ thống năm 2024 gộp 7 thử nghiệm ngẫu nhiên ở 313 người trưởng thành, theo dõi trung bình khoảng 10,5 tuần, không thấy khác biệt có ý nghĩa về mật độ xương giữa ăn giới hạn thời gian và nhóm đối chứng [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu không đủ lớn hoặc dài để xác định nguy cơ gãy xương hay kết luận riêng cho phụ nữ mãn kinh [1,3].

Điều thực tế hơn là tránh giảm cân quá nhanh hoặc ăn thiếu chất kéo dài, đồng thời duy trì khẩu phần đủ dưỡng chất và hoạt động chịu lực phù hợp. Nhịn ăn không phải phương pháp phòng hay điều trị loãng xương.

Nhịn ăn gián đoạn có những hình thức nào?

Nhịn ăn gián đoạn (intermittent fasting, IF) là tên gọi chung cho cách sắp xếp thời điểm ăn và nhịn. Một dạng thường được nghiên cứu là ăn giới hạn thời gian (time-restricted eating, TRE): các bữa ăn được gói trong một khoảng giờ mỗi ngày, chẳng hạn cửa sổ ăn 8–12 giờ. Những lịch khác có thể luân phiên ngày ăn ít với ngày ăn thông thường. Vì thời lượng nhịn và tổng lượng ăn khác nhau, kết quả của một kiểu không thể tự động áp dụng cho kiểu khác.

Với sức khỏe xương, câu hỏi không chỉ là “nhịn bao nhiêu giờ”. Thay đổi cân nặng, lượng năng lượng và protein ăn vào, vận động, tình trạng vitamin D và canxi, bệnh nền, thuốc đang dùng, tuổi và giai đoạn mãn kinh đều có thể liên quan. Những yếu tố ấy cũng khiến hai người cùng áp dụng một lịch ăn có thể có kết quả khác nhau.

Vì sao giai đoạn mãn kinh được quan tâm?

Estrogen giảm trong và sau giai đoạn mãn kinh có liên quan đến tăng mất xương ở một số phụ nữ. Tuổi, tiền sử gãy xương, cân nặng thấp, hút thuốc, một số bệnh hoặc thuốc cũng ảnh hưởng nguy cơ cá nhân. Điều đó không có nghĩa cứ mãn kinh là sẽ mắc loãng xương; nguy cơ cần được đánh giá theo toàn bộ bệnh sử và yếu tố nguy cơ.

Nhịn ăn tự nó chưa được chứng minh là nguyên nhân làm xương yếu ở phụ nữ mãn kinh. Mối lo thực tế hơn có thể xuất hiện nếu lịch ăn khiến người đó ăn thiếu năng lượng hoặc bỏ qua thực phẩm giàu protein, canxi và các dưỡng chất khác trong thời gian dài, đặc biệt khi sụt cân đáng kể. Đây là khả năng cần cân nhắc, không phải tác hại đã được xác nhận cho mọi người áp dụng TRE.

Các thử nghiệm về nhịn ăn và xương cho thấy điều gì?

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 xem xét 7 thử nghiệm ngẫu nhiên với 313 người từ 19 đến 68 tuổi. Các thử nghiệm kéo dài 4–24 tuần, trung bình 10,5 tuần. Gộp kết quả không cho thấy mật độ khoáng xương khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm TRE và nhóm đối chứng: mức chênh lệch trung bình −0,009 g/cm² (khoảng tin cậy 95% từ −0,026 đến 0,009) [1]. Tác giả ghi nhận số nghiên cứu còn ít và chưa đủ lực thống kê để đánh giá chắc chắn các kết cục xương; dữ liệu về lượng khoáng xương và dấu ấn chuyển hóa xương cũng quá thưa để phân tích gộp [1].

Kết quả “không thấy khác biệt” không đồng nghĩa đã chứng minh hai cách ăn tương đương hoặc loại trừ tác hại hiếm, nhỏ hay xuất hiện sau nhiều năm. Nghiên cứu ngắn hạn thường không thể trả lời liệu nguy cơ gãy xương có đổi hay không. Tổng quan này cũng bao gồm nhiều người trưởng thành ở các độ tuổi và tình trạng sức khỏe khác nhau, nên không phải bằng chứng riêng cho phụ nữ mãn kinh.

Một thử nghiệm nhỏ kéo dài 12 tuần ở 20 người thừa cân hoặc béo phì không ghi nhận ảnh hưởng bất lợi rõ ràng lên các dấu ấn chuyển hóa xương khi so sánh cửa sổ ăn 8 giờ với ăn không giới hạn thời gian [2]. Quy mô nhỏ và thời gian ngắn khiến nghiên cứu không thể kết luận về gãy xương, tác động dài hạn hoặc một nhóm nguy cơ cụ thể.

Trong thử nghiệm 6 tháng khác, 42 người có ít nhất một thành tố của hội chứng chuyển hóa được phân vào TRE với cửa sổ ăn 12 giờ hoặc tư vấn ăn uống thông thường. 76% là nữ, nhưng độ tuổi trung vị là 47 và nhóm có ít phụ nữ sau mãn kinh; phân tích không tìm thấy khác biệt giữa hai nhóm về các chỉ số xương trong toàn bộ mẫu [3]. Các tác giả nói rõ nghiên cứu không đủ để so sánh theo tình trạng mãn kinh, không đánh giá mật độ tại một số vị trí lâm sàng quan trọng như hông và cột sống, và không theo dõi gãy xương [3].

Nhìn chung, dữ liệu hiện có khá trấn an đối với một số chỉ số trong vài tuần đến vài tháng ở người trưởng thành được nghiên cứu. Dữ liệu chưa giải đáp việc nhịn kéo dài, giảm cân mạnh hoặc áp dụng ở người đã loãng xương hay nguy cơ gãy xương cao có ảnh hưởng ra sao. Vì thế, không nên diễn giải kết quả thành lời khuyên rằng mọi phụ nữ mãn kinh đều có thể nhịn ăn mà không cần xem xét sức khỏe riêng.

Giảm cân nhanh có thể làm thay đổi câu trả lời

Xương liên tục được tái cấu trúc. Khi cân nặng giảm nhiều, tải trọng cơ học lên xương và khối cơ có thể giảm; nếu khẩu phần đồng thời thiếu năng lượng hoặc dinh dưỡng, các yếu tố hỗ trợ xương cũng có thể bị ảnh hưởng. Tổng quan về TRE nêu rằng tác động của giảm cân phụ thuộc mức giảm cân, chế độ ăn, vận động và tình trạng xương ban đầu [1]. Một thử nghiệm 6 tháng cho thấy không có khác biệt chung về chỉ số xương giữa các nhóm, nhưng tác giả nhấn mạnh cần nghiên cứu lâu hơn và trên những người dễ gãy xương hơn [3].

Điều này không chứng minh nhịn ăn trực tiếp làm mất xương. Nó nhắc rằng cách ăn dẫn đến giảm cân nhiều, suy dinh dưỡng hoặc mất cơ có thể khác với một lịch ăn giới hạn thời gian nhưng vẫn cung cấp đủ năng lượng và dưỡng chất. Cân nặng giảm rất nhanh, yếu mệt, chóng mặt, giảm sức cơ hoặc khẩu phần ngày càng thu hẹp là lý do nên xem lại kế hoạch cùng chuyên gia y tế.

Nếu chọn ăn theo khung giờ, nên lưu ý gì?

Không có một khung giờ ăn đã được chứng minh là bảo vệ xương hoặc phù hợp với mọi phụ nữ mãn kinh. Một số điểm thực hành thận trọng:

  • Trong khoảng thời gian ăn, vẫn cần có các bữa đủ chất; đừng dùng lịch nhịn để hợp thức hóa việc bỏ bữa đến mức ăn không đủ.
  • Bảo đảm khẩu phần có nguồn protein và thực phẩm giàu canxi phù hợp với sở thích, bệnh nền và khả năng dung nạp. Hướng dẫn NOGG 2024 của Vương quốc Anh khuyến nghị người đã loãng xương hoặc có nguy cơ gãy xương bảo đảm chế độ ăn cân bằng, lượng canxi phù hợp, vitamin D khi có thiếu hụt hoặc yếu tố nguy cơ, cùng vận động chịu lực và tăng cường cơ [4]. Các con số trong hướng dẫn này thuộc bối cảnh quốc gia đó; nhu cầu cá nhân và khuyến nghị địa phương có thể khác.
  • Duy trì vận động chịu lực, tập sức mạnh và bài tập thăng bằng theo khả năng. Nếu đã được chẩn đoán loãng xương, từng gãy xương do va chạm nhẹ hoặc hay té ngã, hỏi chuyên gia về loại vận động phù hợp trước khi tăng cường độ [4].
  • Không tự ngưng thuốc loãng xương, hormone hay thuốc khác để bắt đầu nhịn ăn. Chế độ ăn không thay thế đánh giá nguy cơ gãy xương, đo mật độ xương khi có chỉ định hoặc điều trị được kê.
  • Nếu có đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết, tiền sử rối loạn ăn uống, bệnh mạn tính, nhẹ cân, hoặc đang dùng thuốc cần uống cùng thức ăn, hãy trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi giờ ăn. Một số người có thể cần kế hoạch khác để tránh hạ đường huyết hoặc thiếu dinh dưỡng.

Không cần bắt đầu nhịn ăn chỉ vì kỳ vọng “tăng hormone”, “thải độc” hay chắc chắn giảm viêm xương. Những tuyên bố đó không được các thử nghiệm xương hiện tại chứng minh.

Khi nào nên đánh giá sức khỏe xương?

Hãy trao đổi với bác sĩ nếu đã từng gãy xương sau va chạm nhẹ, giảm chiều cao, đau lưng mới kéo dài, có tiền sử gia đình gãy xương hông, dùng corticosteroid dài hạn, hoặc có bệnh ảnh hưởng hấp thu và chuyển hóa xương. Bác sĩ có thể cân nhắc các yếu tố nguy cơ, việc đo mật độ xương và cách phòng ngừa phù hợp. Không nên tự chẩn đoán loãng xương qua triệu chứng, cũng không cần xét nghiệm chỉ vì bắt đầu một khung giờ ăn.

Kết luận

Các thử nghiệm ngắn hạn hiện có chưa cho thấy TRE làm giảm mật độ xương rõ rệt trong nhóm người trưởng thành được nghiên cứu, nhưng số người ít, thời gian theo dõi ngắn và dữ liệu riêng ở phụ nữ sau mãn kinh còn hạn chế [1,2,3]. Vì vậy, câu trả lời chính xác là chưa biết chắc tác động lâu dài ở nhóm này. Ưu tiên chế độ đủ chất, vận động phù hợp và đánh giá nguy cơ loãng xương; nếu muốn thử nhịn ăn, hãy cân nhắc bệnh sử, thuốc đang dùng và nguy cơ thiếu năng lượng trước.

Tài liệu tham khảo

[1] Rodriguez-Fernandez R, et al. Time-Restricted Eating and Bone Health: A Systematic Review with Meta-Analysis. Nutrients. 2024;16(6):876. PMID: 38542787. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38542787/.

[2] Chow LS, et al. Time-Restricted Eating for 12 Weeks Does Not Adversely Alter Bone Turnover in Overweight Adults. Nutrients. 2021. PMID: 33807284. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33807284/.

[3] Papageorgiou M, et al. The effects of time-restricted eating and weight loss on bone metabolism and health: a 6-month randomized controlled trial. Obesity. 2023;31(Suppl 1):85–95. DOI: 10.1002/oby.23577. https://doi.org/10.1002/oby.23577.

[4] National Osteoporosis Guideline Group. NOGG 2024: Clinical guideline for the prevention and treatment of osteoporosis. Section 5. https://www.nogg.org.uk/sites/nogg/download/NOGG-Guideline-2024.pdf.

[5] National Institute on Aging. Osteoporosis. https://www.nia.nih.gov/health/osteoporosis/osteoporosis.