Trả lời ngắn: Chưa có nghiên cứu đo trực tiếp steviol glycoside hoặc chất chuyển hóa của cỏ ngọt trong sữa mẹ sau khi người mẹ dùng cỏ ngọt. Cơ sở dữ liệu LactMed của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ cũng cho biết chưa có dữ liệu về mức bài tiết vào sữa, hay về độ an toàn và hiệu quả riêng ở người đang cho con bú và trẻ bú mẹ [1]. Vì vậy, hiện không thể khẳng định chất ngọt từ cỏ ngọt có tiết vào sữa ở mức nào, cũng không thể đưa ra một liều riêng đã được chứng minh an toàn cho giai đoạn này.
Điều cần phân biệt là glycoside steviol tinh khiết được đánh giá làm phụ gia tạo ngọt không đồng nghĩa với lá cỏ ngọt, trà lá, chiết xuất thô hoặc thực phẩm bổ sung có thành phần pha trộn. Mức hấp thu hàng ngày chấp nhận được (ADI) dành cho một số glycoside steviol làm phụ gia không phải ngưỡng được nghiên cứu riêng ở mẹ cho con bú, cũng không chứng minh rằng mọi sản phẩm mang nhãn “stevia” đều có thành phần và chất lượng như nhau [2,3].
Cỏ ngọt có thể đi vào sữa mẹ không?
“Cỏ ngọt” thường chỉ cây Stevia rebaudiana hoặc các chất tạo ngọt chiết xuất từ cây này. Lá chứa nhiều glycoside steviol, bao gồm stevioside và rebaudioside. Khi đọc nghiên cứu hoặc nhãn thực phẩm, những tên gọi đó không phải lúc nào cũng được dùng nhất quán; “stevia” có thể nói về lá, chiết xuất, hoặc một glycoside đã tinh chế [1,3].
Để trả lời chắc chắn một chất có xuất hiện trong sữa hay không, cần nghiên cứu ở người đo chất đó trong mẫu sữa sau khi dùng, có xét đến thời điểm lấy mẫu, liều, dạng sản phẩm và giới hạn phát hiện của phép đo. Đối với cỏ ngọt, LactMed ghi nhận không tìm thấy thông tin liên quan về nồng độ ở mẹ hoặc trẻ bú mẹ; dữ liệu về ảnh hưởng lên tiết sữa và thành phần sữa cũng chưa có [1]. Đây là khoảng trống dữ liệu, không phải bằng chứng rằng chất chắc chắn đi vào sữa, và cũng không chứng minh rằng chắc chắn không đi vào.
Một nghiên cứu nhỏ năm 2015 thường được nhắc đến khi nói về chất tạo ngọt trong sữa mẹ đã phát hiện saccharin, sucralose và acesulfame potassium trong mẫu của một số người tham gia; aspartame không được phát hiện [4]. Nghiên cứu đó không đo steviol glycoside, vì thế không thể dùng kết quả của nó để kết luận cỏ ngọt có mặt trong sữa mẹ. Cũng không nên gom mọi chất tạo ngọt ít năng lượng thành một nhóm có cùng khả năng chuyển hóa hay cùng mức bài tiết.
“Không có dữ liệu” có nghĩa gì với mẹ và bé?
Khi chưa có đo lường trực tiếp, ta chưa biết liệu chất nào từ một sản phẩm cỏ ngọt cụ thể có vào sữa hay không, nồng độ sẽ biến đổi ra sao, hoặc trẻ bú mẹ phơi nhiễm ở mức nào. Ta cũng chưa có nghiên cứu đủ để xác định ảnh hưởng của việc dùng cỏ ngọt lên nguồn sữa, thành phần sữa, lượng bú, tiêu hóa hay sức khỏe dài hạn của trẻ. Không thể lấp những câu hỏi này bằng cơ chế chuyển hóa ở người không cho con bú hoặc bằng thí nghiệm trên động vật.
LactMed ghi nhận một khảo sát về đồ uống ăn kiêng trong thời kỳ cho con bú có xem xét một số kết cục ở trẻ; tín hiệu về nôn chỉ xuất hiện ở nhóm trẻ có phơi nhiễm ước tính qua sữa không quá một lần mỗi tuần, không thấy cùng kiểu quan hệ ở mức phơi nhiễm cao hơn, và không thể quy kết cho một loại chất tạo ngọt cụ thể [1]. Khảo sát này không nghiên cứu riêng cỏ ngọt nên không cho biết cỏ ngọt gây nôn hay gây hại cho trẻ. Cách đọc phù hợp là dữ liệu về tác động của các chất tạo ngọt qua sữa còn hạn chế và chưa cho phép kết luận nhân quả cụ thể.
Một tổng quan về chất tạo ngọt không sinh năng lượng trong thai kỳ và cho con bú cũng mô tả dữ liệu còn khác nhau theo từng chất. Những kết quả tìm thấy saccharin, sucralose hoặc acesulfame-K trong sữa không thể tự động áp dụng cho steviol glycoside; ngược lại, việc một chất chưa được phát hiện trong một nghiên cứu không chứng minh tất cả sản phẩm cùng nhóm đều không qua sữa [5].
Glycoside tinh khiết khác lá và chiết xuất thô ra sao?
Đánh giá an toàn của cơ quan quản lý thường xem xét một chất xác định, độ tinh khiết, mục đích sử dụng và mức tiếp xúc dự kiến. Chẳng hạn, ADI của EFSA cho steviol glycoside E960a–d là 4 mg/kg thể trọng mỗi ngày, tính theo steviol equivalents. Trong đánh giá năm 2024, EFSA kết luận chưa có đủ cơ sở để tăng ADI hiện hành [2]. Đây là mức phơi nhiễm trung bình mỗi ngày suốt đời mà cơ quan đánh giá xem là không gây mối lo đáng appreciable trong điều kiện đánh giá; nó không phải là liều điều trị hay khuyến nghị cá nhân.
ADI này không trả lời trực tiếp câu hỏi về sữa mẹ: nó không phải ngưỡng được thiết lập dựa trên nghiên cứu bài tiết vào sữa, không cho biết nồng độ trong sữa sau một lần dùng, và không xác lập liều dùng riêng cho phụ nữ đang cho con bú. Cũng không thể quy đổi đơn giản một lượng bột hoặc vài giọt sản phẩm thành mg steviol equivalents nếu nhãn không cung cấp thành phần glycoside, hàm lượng và cách biểu thị quy đổi.
Lá nguyên, trà lá, chiết xuất toàn cây và viên bổ sung có thể khác nhau về bộ phận cây, cách chế biến, nồng độ hoạt chất và thành phần phụ. Một sản phẩm pha trộn có thể chứa thêm chất tạo ngọt khác, thảo dược, chất độn hoặc thành phần không thể hiện rõ trong tên quảng cáo. Bằng chứng đánh giá một phụ gia tinh khiết không thể thay thế kiểm nghiệm chất lượng hay đánh giá của đúng sản phẩm đang dùng. LactMed lưu ý rằng thực phẩm bổ sung có thể khác nhau về thành phần thực tế, lượng hoạt chất và quy trình sản xuất; dữ liệu của một chế phẩm không nhất thiết áp dụng cho chế phẩm khác [1].
Vậy người đang cho con bú nên lựa chọn thế nào?
Nếu sản phẩm là thực phẩm đóng gói có ghi rõ thành phần, hãy xem bảng thành phần để xác định đó là steviol glycoside tinh khiết hay hỗn hợp; không dựa riêng vào mặt trước bao bì ghi “tự nhiên”, “cỏ ngọt” hoặc “không đường”. Dùng trong lượng thông thường theo hướng dẫn trên nhãn giúp tránh tự ý dùng quá mức, nhưng hiện chưa có cơ sở để đặt một giới hạn đặc biệt cho người cho con bú từ dữ liệu về sữa mẹ.
Nếu muốn giảm độ ngọt, có thể điều chỉnh khẩu vị dần, dùng trái cây nguyên quả để tạo vị ngọt trong món ăn, hoặc chọn cách dùng chất tạo ngọt phù hợp với sở thích và tình trạng sức khỏe của mình. Đây là lựa chọn thực phẩm, không phải điều trị. Không cần loại bỏ mọi món có cỏ ngọt chỉ vì đang cho con bú; đồng thời, cũng không nên coi sản phẩm thảo dược hoặc chiết xuất đậm đặc là mặc nhiên an toàn chỉ vì có nguồn gốc thực vật.
Hỏi bác sĩ, dược sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng nếu sản phẩm là viên/giọt chiết xuất đậm đặc, có nhiều thành phần, không rõ liều, được dùng nhằm điều trị bệnh, hoặc nếu trẻ sinh non, còn rất nhỏ hay có vấn đề y tế cần theo dõi. Hãy mang theo bao bì hoặc ảnh nhãn để người tư vấn xem đúng tên hoạt chất và lượng dùng. Nếu đang dùng thuốc hoặc có bệnh lý cần kiểm soát đường huyết, huyết áp hay chức năng thận, việc rà soát toàn bộ sản phẩm và thuốc đang dùng sẽ hữu ích hơn là chỉ hỏi theo tên thương mại.
Có cần theo dõi hay làm xét nghiệm cho trẻ không?
Không có xét nghiệm thường quy nào được xác lập để kiểm tra “cỏ ngọt trong sữa mẹ” hoặc theo dõi trẻ khỏe mạnh chỉ vì mẹ đã dùng một lượng thực phẩm có steviol glycoside. Không tự yêu cầu xét nghiệm đặc biệt hoặc thay đổi lịch chăm sóc trẻ chỉ dựa trên khả năng phơi nhiễm chưa được đo. Tiếp tục theo dõi bú, tiểu tiện, tình trạng chung và tăng trưởng theo lịch chăm sóc thông thường; nếu trẻ có biểu hiện bất thường kéo dài hoặc nghiêm trọng, hãy trao đổi với nhân viên y tế và cho biết chính xác sản phẩm mẹ đã sử dụng.
Nếu mẹ đã uống trà cỏ ngọt hoặc ăn thực phẩm dùng chất này, thường không cần hoảng sợ hay tự ngừng cho con bú chỉ dựa trên việc chưa có dữ liệu. Ghi lại tên sản phẩm, thành phần, lượng và thời gian dùng. Nếu đó là chiết xuất không rõ nguồn gốc hoặc sản phẩm nhiều thành phần, tạm ngưng sản phẩm không cần thiết trong lúc hỏi chuyên gia là lựa chọn thận trọng; không tự ngừng thuốc kê đơn hoặc trì hoãn chăm sóc cần thiết cho mẹ và bé.
Kết luận
Hiện chưa có dữ liệu trực tiếp cho biết steviol glycoside từ cỏ ngọt có tiết vào sữa mẹ hay không, cũng chưa có nghiên cứu xác lập mức phơi nhiễm hoặc giới hạn riêng trong thời kỳ cho con bú [1]. Một nghiên cứu phát hiện một số chất tạo ngọt khác trong sữa không đo stevia và không thể đại diện cho nó [4]. ADI 4 mg/kg thể trọng/ngày của EFSA áp dụng cho steviol glycoside làm phụ gia, không phải chỉ dẫn liều cho mẹ cho con bú hay chứng nhận mọi dạng lá, trà, chiết xuất đều tương đương [2,3]. Hãy xác định đúng thành phần sản phẩm, ưu tiên nhãn minh bạch, và trao đổi với chuyên gia khi dùng chế phẩm đậm đặc hoặc khi trẻ có yếu tố sức khỏe cần lưu ý.
Tài liệu tham khảo
[1] National Library of Medicine. Stevia. Drugs and Lactation Database (LactMed®). Revised December 15, 2024. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501848/.
[2] EFSA Panel on Food Additives and Flavourings. Scientific opinion on the extension of the authorisation of use of the food additive steviol glycosides (E 960a–d) and the modification of the acceptable daily intake (ADI) for steviol. EFSA Journal. 2024;22(10):9045. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2024.9045.
[3] EFSA. EFSA evaluates the safety of steviol glycosides. 14 April 2010. https://www.efsa.europa.eu/en/press/news/ans100414.
[4] Sylvetsky AC, Gardner AL, Bauman V, et al. Nonnutritive Sweeteners in Breast Milk. Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A. 2015;78(16):1029–1032. PMID: 26267522. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26267522/.
[5] Martínez X, et al. Non-caloric sweeteners in pregnancy and lactation. Medicina Clínica. 2019;153(2):61–65. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10308837/.




