Trong các dịp lễ tết, tiệc tùng hay đôi khi vì truyền thống dùng đồ uống lên men để kích sữa, nhiều bà mẹ đang nuôi con nhỏ có thể uống một chút rượu bia. Nỗi lo lắng lập tức xuất hiện ngay sau đó: liệu cồn có ngấm vào sữa làm hại con và phải chờ bao nhiêu tiếng đồng hồ mới được cho bé bú lại?
Trả lời trực tiếp cho thắc mắc này: Nồng độ cồn trong sữa mẹ đạt đỉnh sau khoảng 30 đến 60 phút kể từ lúc uống và giảm dần theo nồng độ cồn trong máu [1]. Cồn không tích tụ vĩnh viễn trong tuyến vú nhưng người mẹ cần ngừng cho con bú vài giờ sau khi uống để chờ cơ thể đào thải cồn khỏi máu và sữa [1]. Thời gian đào thải nhanh hay chậm phụ thuộc trực tiếp vào lượng cồn mà người mẹ đã nạp vào cơ thể [2].
Cơ chế cồn đi vào và rút khỏi sữa mẹ
Các chất mà người mẹ tiêu thụ nhìn chung đi từ huyết tương vào sữa mẹ thông qua cơ chế khuếch tán thụ động [3]. Quá trình phân bổ này phụ thuộc vào đặc tính lý hóa của chất như độ hòa tan trong lipid, tính chất axit-bazơ, mức độ gắn kết protein cũng như thành phần của sữa [3]. Khi phụ nữ đang cho con bú uống đồ uống có cồn, một phần cồn sẽ đi vào dòng máu và chuyển sang sữa mẹ [1].
Tuy nhiên, tổng lượng cồn thực tế đi vào sữa và máu mẹ nhìn chung chiếm chưa đến 2% tổng liều cồn mà mẹ đã uống [1]. Nếu tính toán theo liều lượng điều chỉnh theo cân nặng của người mẹ, lượng cồn truyền sang trẻ sơ sinh qua sữa mẹ rơi vào khoảng 5% đến 6% [4]. Điểm mấu chốt cần nắm rõ là cồn không được "dự trữ" hay tích đọng lại một chỗ trong bầu ngực [1].
Nồng độ cồn trong sữa mẹ biến thiên song song và bám sát với nồng độ cồn trong máu của người mẹ [1]. Nói cách khác, chừng nào trong máu người mẹ còn nồng độ cồn đáng kể thì trong sữa mẹ vẫn còn chứa cồn [1]. Nồng độ đỉnh ở cả máu và sữa xuất hiện trong khoảng từ nửa giờ đến một giờ sau khi uống, sau đó giảm dần [1]. Không có sự khác biệt trong quá trình đào thải cồn giữa máu và sữa mẹ [2]. Khi gan của người mẹ xử lý làm giảm nồng độ cồn trong máu, cồn trong sữa cũng rút đi tương ứng [1]. Dù vậy, tốc độ đạt đỉnh và tốc độ thanh thải cồn ở cả máu lẫn sữa có sự khác biệt đáng kể tùy thuộc vào cơ địa của từng người [1].
Bằng chứng khoa học về tốc độ thanh thải và tác động lên sữa mẹ
Để định lượng cụ thể tốc độ xuất hiện và biến mất của cồn trong sữa, một nghiên cứu công bố năm 1992 đã theo dõi 11 phụ nữ vùng nông thôn tại cao nguyên miền trung Mexico đang trong thời kỳ cho con bú [2]. Những phụ nữ này có thói quen uống pulque (một loại đồ uống có cồn nhẹ truyền thống) trong thai kỳ và giai đoạn nuôi con bú với mục đích kích sữa, đồng thời thức uống này cung cấp thêm khoảng 350 kcal/ngày vào khẩu phần ăn của họ [2]. Nhóm nghiên cứu chia các bà mẹ thành hai nhóm dựa trên lượng ethanol tiêu thụ trong một lần uống: nhóm A tiêu thụ mức 0,21 +/- 0,08 g/kg trọng lượng cơ thể và nhóm B tiêu thụ mức 0,44 +/- 0,11 g/kg trọng lượng cơ thể [2].
Kết quả đo lường cho thấy nồng độ ethanol trong sữa đạt mức tối đa tại thời điểm 60 phút sau uống và gần như ngang bằng với nồng độ trong huyết tương [2]. Tại mốc 60 phút này, nồng độ cồn trong sữa ở nhóm uống ít (nhóm A) là 8,4 +/- 3,0 mg/dL, trong khi ở nhóm uống nhiều hơn (nhóm B) lên tới 26,2 +/- 7,0 mg/dL [2]. Hai giờ sau thời điểm đạt đỉnh (tức 3 giờ sau khi uống), nồng độ cồn ở nhóm A giảm xuống còn 3,6 +/- 3,4 mg/dL, còn ở nhóm B vẫn ở mức 23,3 +/- 9,4 mg/dL [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù mô hình đào thải chung là tương tự nhau bất kể lượng uống, tốc độ thanh thải diễn ra chậm hơn rõ rệt ở những bà mẹ có nồng độ cồn trong sữa cao nhất [2].
Không chỉ dừng lại ở việc tồn dư trong sữa, cồn còn tác động trực tiếp đến lượng sữa tiết ra. Một nghiên cứu công bố năm 1998 đã kiểm tra giả thuyết liệu cồn có làm giảm lượng sữa và thay đổi thành phần sữa trong ngắn hạn hay không [5]. Thử nghiệm được tiến hành trên 22 phụ nữ đang cho con bú trong 2 ngày cách nhau 1 tuần; đây là những người uống rất ít khi mang thai nhưng tăng đáng kể lượng cồn tiêu thụ khi chuyển sang giai đoạn cho con bú [5]. Trong một ngày thử nghiệm, mỗi người uống một liều cồn 0,3 g/kg pha trong nước cam, và ngày kia chỉ uống nước cam nguyên chất theo thứ tự đối xứng [5]. Ngay trước khi uống và 2 giờ sau khi uống, các bà mẹ dùng máy hút sữa điện hút cho đến khi cả hai bên ngực không còn tiết sữa trong vòng 5 phút [5]. Kết quả cho thấy hàm lượng năng lượng trong sữa không thay đổi, nhưng việc uống cồn đã làm giảm nhẹ nhưng có ý nghĩa thống kê tổng lượng sữa mà người mẹ sản xuất ra [5].
Để giải thích vì sao trẻ bú ít đi sau khi mẹ uống rượu, một nghiên cứu công bố năm 1997 đã tách biệt yếu tố mùi vị khỏi yếu tố tiết sữa của mẹ [6]. Các nhà khoa học thực hiện bài kiểm tra ưu tiên hai bình sữa gồm bốn lượt, mỗi lượt 60 giây theo thiết kế luân phiên ABBA hoặc BAAB giữa sữa mẹ có pha hương vị cồn và sữa mẹ nguyên bản [6]. Núm bình sữa được gắn đầu dò ghi nhận thay đổi áp suất khi trẻ mút [6]. Kết quả cho thấy trẻ không hề giảm phản xạ mút hay giảm lượng sữa uống vào trước bình sữa có vị cồn [6]. Ngược lại, trẻ còn uống nhiều hơn đáng kể và mút thường xuyên hơn khi bú sữa có vị cồn so với sữa không pha [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ giữa tần suất uống rượu của mẹ trong thời kỳ cho con bú với nhịp điệu và tần suất mút của con, chứng tỏ trẻ dễ dàng nhận biết mùi vị cồn nhưng việc trẻ bú mẹ ít đi không phải do trẻ chê mùi vị của sữa [6].
Bức tranh tổng thể và giới hạn của các bằng chứng
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2014 đã rà soát dữ liệu trên PubMed từ thời điểm bắt đầu đến tháng 5 năm 2013 với 41 ấn phẩm được đưa vào phân tích [4]. Tổng quan này ghi nhận có khoảng một nửa phụ nữ đang cho con bú tại các nước phương Tây sử dụng đồ uống có cồn [4]. Phân tích khẳng định việc uống rượu bia làm ức chế phản xạ tiết sữa (phản xạ xuống sữa), dẫn đến sụt giảm tạm thời sản lượng sữa của người mẹ [4]. Về mặt tác động lên trẻ, nghiên cứu này cho biết ngay cả trong trường hợp lý thuyết người mẹ uống say (binge drinking), trẻ cũng không tiếp xúc với lượng cồn ở mức có ý nghĩa lâm sàng qua sữa, và việc uống không thường xuyên chưa có bằng chứng thuyết phục gây hại cho trẻ [4].
Tuy nhiên, góc nhìn y khoa về vấn đề này vẫn tồn tại nhiều tranh luận. Một tài liệu tổng hợp năm 2001 lưu ý rằng dù nhiều bác sĩ lâm sàng coi việc phơi nhiễm thỉnh thoảng là không đáng kể (trừ trường hợp mẹ say nặng hoặc trẻ vô tình uống phải lượng lớn cồn trong bình), các nghiên cứu hiện có lại gợi ý cồn qua sữa mẹ có thể ảnh hưởng đến lượng sữa trẻ bú, hành vi của trẻ cũng như sự phát triển và học tập sớm [1]. Đồng quan điểm cần cảnh giác, tổng quan năm 2014 cũng thừa nhận có các báo cáo về những thay đổi nhỏ trong hành vi của trẻ bú sữa có cồn, nhưng các tài liệu khoa học còn mâu thuẫn với nhau và hậu quả lâu dài ở con của những bà mẹ lạm dụng rượu vẫn chưa được biết rõ [4].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2023 cung cấp thêm dữ liệu dịch tễ tại Mỹ giai đoạn 2012 đến 2019: có khoảng 80% bà mẹ cho con bú, với hơn một nửa trong số đó nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ [7]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng căng thẳng và các biến cố lối sống đột ngột làm gia tăng mức độ tiêu thụ cồn ở phụ nữ nuôi con nhỏ [7]. Cụ thể, trong đợt phong tỏa vì đại dịch COVID-19, phụ nữ tại Mỹ tăng điểm số trong bài kiểm tra xác định rối loạn sử dụng rượu, đồng nghĩa tăng cả tần suất và lượng rượu uống vào, đặc biệt ở người có con nhỏ ở nhà hoặc có tiền sử lạm dụng chất [7]. Xu hướng tương tự cũng được ghi nhận tại Úc, Na Uy và Bỉ, làm tăng nguy cơ trẻ phơi nhiễm cồn qua sữa mẹ [7]. Dù vậy, tài liệu năm 2023 này cũng chỉ rõ giới hạn của khoa học hiện tại: các mô hình nghiên cứu phơi nhiễm cồn sau sinh qua sữa mẹ đã công bố thường thiếu kiểm soát và chưa được chuẩn hóa [7].
Những lầm tưởng phổ biến cần tránh
Sai lầm thường gặp nhất ở các bà mẹ sau khi uống rượu bia là vắt sữa rồi đổ bỏ ngay lập tức với hy vọng "lọc sạch" cồn khỏi bầu ngực để cho con bú sớm. Khoa học khẳng định thói quen vắt và bỏ sữa ngay sau khi uống rượu hoàn toàn không làm tăng tốc độ biến mất của cồn khỏi sữa mẹ [1]. Lý do là cồn luôn luân chuyển giữa máu và sữa; chừng nào trong máu mẹ vẫn còn nồng độ cồn đo được thì lượng sữa mới sản xuất ra ngay sau khi vắt vẫn sẽ tiếp tục chứa cồn [1].
Lầm tưởng thứ hai là quan niệm dân gian uống đồ uống có cồn nhẹ để "lợi sữa" hoặc kích sữa cho con bú [1, 6]. Thực tế đi ngược lại niềm tin này: tiêu thụ cồn làm ức chế phản xạ tiết sữa và trực tiếp làm giảm lượng sữa người mẹ tiết ra trong những giờ ngay sau khi uống [3, 5]. Việc trẻ bú được ít sữa hơn ở bầu ngực mẹ sau khi mẹ uống cồn là có thật, và nguyên nhân đến từ sự sụt giảm tiết sữa của mẹ chứ không phải vì trẻ chê mùi cồn [5, 6].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Đối tượng đầu tiên cần được bảo vệ nghiêm ngặt là trẻ sơ sinh rất nhỏ tuổi và trẻ sinh non [3]. Theo nguyên lý dược động học lâm sàng công bố năm 1988, tốc độ hấp thu chất qua đường tiêu hóa ở trẻ sơ sinh có thể khác người lớn dù mức độ hấp thu không khác biệt nhiều, nhưng khả năng thanh thải (đào thải chất ra khỏi cơ thể) ở trẻ rất nhỏ bị suy giảm, đặc biệt là ở trẻ sinh non [3]. Sự suy giảm khả năng thanh thải này dẫn đến sự gia tăng tương ứng nồng độ chất ở trạng thái ổn định trong huyết tương của trẻ bú mẹ [3]. Cụ thể đối với cồn, trẻ sơ sinh chỉ chuyển hóa cồn với tốc độ bằng khoảng một nửa so với người trưởng thành [4].
Về phía người mẹ, những người có thói quen uống nhiều hơn mức trung bình cần hết sức dè chừng vì khi nồng độ cồn trong sữa càng cao thì tốc độ cơ thể mẹ đào thải cồn ra khỏi sữa lại càng chậm lại [2]. Ngoài ra, những phụ nữ từng uống rượu trong thời kỳ mang thai, người có độ dung nạp cồn cao, người có tiền sử lạm dụng chất hoặc đang chịu căng thẳng tâm lý lớn thuộc nhóm nguy cơ cao làm nhiễm cồn sữa mẹ do xu hướng tăng tần suất và liều lượng uống [7].
Nguyên tắc an toàn cho mẹ đang nuôi con bú
Không có một con số giờ cố định áp dụng chung cho tất cả mọi người vì thời điểm đạt đỉnh và tốc độ đào thải cồn khỏi máu và sữa khác biệt đáng kể ở từng cá nhân [1]. Thay vì vắt sữa đổ bỏ vô ích ngay sau khi rời bàn tiệc, nguyên tắc đúng đắn nhất là tạm ngưng cho trẻ bú trong vài giờ sau khi uống để chờ nồng độ cồn trong máu mẹ giảm xuống [1].
Nếu biết trước có dịp phải sử dụng đồ uống có cồn, người mẹ có thể chủ động cho con bú no hoặc vắt sữa dự trữ trước thời điểm uống. Do nồng độ cồn đạt đỉnh ở mức 30 đến 60 phút sau uống và giảm dần trong các giờ tiếp theo tùy thuộc vào liều lượng nạp vào [1, 2], việc giới hạn lượng uống ở mức tối thiểu sẽ giúp rút ngắn thời gian chờ đợi [2]. Phụ nữ đang cho con bú cần tuân thủ các khuyến cáo tiêu chuẩn về giới hạn tiêu thụ đồ uống có cồn hoặc tốt nhất là kiêng rượu bia để tránh làm giảm lượng sữa tiết ra và bảo vệ sự phát triển của trẻ [3, 7].
Tóm lại, cồn đi vào sữa mẹ nhanh chóng sau 30 đến 60 phút và chỉ rút đi khi nồng độ cồn trong máu mẹ đã giảm xuống [1]. Vắt bỏ sữa không giúp làm sạch cồn nhanh hơn, đồng thời rượu bia còn làm giảm tạm thời lượng sữa của mẹ [2, 3, 5]. Nếu người mẹ có bệnh lý nền, đang dùng thuốc hoặc gặp khó khăn trong việc kiểm soát đồ uống có cồn, hãy tham khảo trực tiếp ý kiến bác sĩ để có phác đồ nuôi con bằng sữa mẹ an toàn nhất.
